pave

Kurd berpirsiyar

 

ROJAN HAZIM

 

Mixabin ku mirov carna mecbr dibe ku li ser hindek mijar babetan dubare hetta belk dehbare raweste. Di ser van mijaran da j ziman ttin. Belm divt westan j nebe car bi car bizivirne ve ser v pirsa ziman. Giringya v dubareyy ji rewa pratk ya ziman tt. Li ser ziman tesbtn teork gelek bi comerd tne kirin. Giringya ziman, hebna ziman, pkhatina ziman, phatin pkevtina ziman gelek detayn d yn ziman bi krah fireh tne gotin nivsn. Di ser her tit da hebna ziman wek hebna denttt tte fade kirin, zah kirin gotin ku tesbteke rast di cih da ye. Xelkek an neteweyek di ser da bi ziman xwe tte nas kirin ew ziman j bi hebna w xelk an netewey tte bi nav kirin. Ev rastyn zimanzan zimannasy hema bjin git ne nversel in. Li mil d , ziman wek elementek sereke y denttt alet tkil, tkgihitin danstandin roleke jyan dileyize di jyana mirovahy da. Di hem giriftar serbinbnn mirovahy da ziman j tesrn negatv dibne bi ber gelek reng erikaryan dikeve. Her di ser da, teref domnant rikar ziman xwe li ser teref mexdr ferz dike hem desthilata xwe ya sosyopoltk sosyoekonomk serdest dike, hem j ziman xwe li ser ziman teref mexdr hakim dike ziman aly mexdr ca an ykser hildigire bin zeptrepta qedexety, anj di nav prosesa desthilata xwe da li ber a asmlasyon dihre di nav bi git sstem xwe da dihelne. Di drok da bi sedan nimneyn bi v reng hene ku gelek ziman digel xelkn xwe hatina helandin birandin tehwl nav rpern drok hatine kirin. Hema nimneya her balk ziman Sumer xelk Sumer bi xwe ye ku ji teref xelkn d ve hatye helandin birandin. Sumer ku di jyana mirovahy da cara pn nivs peyda kirine bi v dterya [kef] xwe ve xizmeteke mezin kirine ji bo mirovahy, belm mixabin ku li ber erxa bbext ya helandin birandina zaliman nikarne xwe j ziman xwe j biparzin jnde bihlin. Vca xelk Kurd j crann Sumeran bne ew j, ji van rikaryn helandin birandin bbahr nemane hatye xwastin ku Kurd ziman wan Kurd j wek Sumer Sumeryan bikeve nav rpern drok ji jyan rabe. Digel ku bab baprn Kurda ber sa [B] dewlet mparator avakirine demek dirj hukmek ajotine li ser axa xwe, l bel bi taybet pit sa [P] bi ber pln rin dewlet xelkn dagrker talanker ketine adeta wek livaya ber jena krinc ji hev hatine belav kirin. Di van demn tar da, xwudan desthilata xwastine ku Kurd ji jyana gundewary pve bi kar net berpyn bi kar nana ziman teng kirine, nehlane ku Kurd di nav jyana xwandewary da bi kar bt ku pbikeve. Belm xelk Kurd di nav v jyana hatye teng kirin dorp kirin da j berxwedaneke balk nandaye di war axivtin da, di tkilyn sosyoekonomk sosyokulturel da bi israr bi kar nane, xr er xwe, n ahya xwe bi ziman xwe kirye bi v rika xwe j hem xwe bi edet tradisyonn xwe yn qedm parastine, hem j ziman xwe jnde hlane di nav v embera mirin da j bi ziman xwe y axivtin, folklor edebyateke devk afirandine. Vca gava li v maceraya ketraba xelk Kurd tte nrn, Kurd wek ziman bye eper her xurt saxlem y berxwedana xelk Kurd. Xelk Kurd bi jyana xwe ya tradisyonel, bi sstem xwe y er, bi bobna nifsa xwe ziman xwe parastye. Dagrkeran kolonyalstan, daku Kurd hiyar serwext nebin, daku Kurda di bin nr sstem xwe y zordar da bigirin, gelek bi zanah sstematk di nav jyana pakevt gundewary da hlane dergehn xwandin perwerdegary li ser girtine adeta xwastine dinyay li wan tar bikin. Ew hizirne ku bi v reng ziman Kurd d bihele di nav beran sstem asmlasyonst da bte hran bibe ar hevr ziman wan y serdest. L Kurda ryn jnde hlana ziman xwe peyda kirine huner her reng edebyat bi devk afirandine bi v ikl hem ziman xwe, hem j xwe parastine jnde hlane poltka asmlasyonst p betal kirine. Heta v derecey ji aly xelk me ve hertit km zde ba ye digel hizaran asteng dijwaryan dsa ve di kanal normaly da herikye. Belm keng reng ryn jyan hatine guhorn, tarzn n derketine, sstemn cudatir bi kar hatine, jyana tradisyonel serbin bye, gundewar er veresyaye, erxa jyana bajrwar sstem perwedegar jyana sosyal ya desthilata dagrker kolonyalzm bi hem mekanzmayn xwe yn helandin birandin ve aktvtir dnamktir bye, hing d mkan keysn parastina ziman j teng bne erxa asmlasyon adeta bhn li ziman xelk mexdr ik kirye. Evro ziman xelk mexdr, xelk Kurd, ziman Kurd di v rew da ye. Ger tehlkeya birandina ziman Kurd nemaye, iku tkona xurt berfireh ya leker li bakur hz sstemek poltk derxistye beramber dewleta Tirkyey di war weangerya elektronk da mkann n afirandine tne bi kar nan bi v yk hem ura Kurdbyn hatye ge kirin, hem j Kurd wek ziman hatye fonksyonel kirin helbet li mil d j bi taybet bi avabna dewleta federal ya Kurdistana Bar j ziman Kurd, hem li ser axa xwe, hem j li chan fermyet wergirtye d bye ziman perwedey. Ji xwe gava zimanek gihite sstem perwerdegary d mirina w ziman nabe erxa perwerdey ziman, ziman j perwerdey tr jnde dike bi v srklasyon ziman di timam jyan da fonksyonel dibe jnde dimne ku ro li pareyek j be v prosesa poztv dest p kirye eve bi ser xwe nana jndebn jndemana ziman Kurd ye.

Asmlasyon otoasmlasyon

Belm li aly d, tehlkeya tengavkirina ziman Kurd bi taybet li parey her mezin y Kurdistan, anku li parey di bin dagrya Tirkyey da hj j aktel e poltka asmlasyonst ya dewleta Tirkyey bi tarzn kevn modern didome. Kurd hj j armanceke poltk e ji bo xelk Kurd li bakur. Kurd axivtin hj j rskn mezin digel xwe tne. Hj j bi bedeln giran Kurd tte axivtin. Di war axivtin da hj j normalzasyonek pknahetye. Ji xwe hem r li ber bi kar nana ziman di war perwerdegary da girtne. erxa asmlasyon bi hem reng ryn xwe ve bi xedaryeke nedt tte domandin. Guhornn van saln dawy j ravk dimnin ji xwe ew j di pratk da t hizaran asteng giriftarya tn. Zimanek heke di nav dem salan da, di war perwerdegary da nete bi kar nan, ew ziman dsa ve di nav dem salan da jar lawaz dibe, pve nae. Zimanek heta hetay bi ziman devk li ser pya namine. Xwn oksjena jndemana ziman war nivsk ye perwerde ye. Ger her bi i away be hewildann bi kar nana ziman ya di war nivsn da hebye, belm axir ne di w dereceya bilind tr tijkirina ziman da bye. Ji ser sedsala bstan pve nivskarya Kurd gavek pvetir ye ji saln 1930 pve j hemleyeke berbiav hatye kirin di war nivsna Kurd da. L Kurd di nav sstemn perwerdey da nehatye bi kar nan. Heke em hbn anj frbna di nav sstemn medreseyn ku binkeyn xwandina dn bn, danin alyek, cara ewil li nav Kurdn dasporaya Kafkasyay di nav sstem Ykitya Sovyetan da ji saln 60 pve j li parey bar bi km kas j be fermyen di nav sstem perwerdegary da hatye bi kar nan. Li ran, li parey rojhilat j ziman u cara di war axivtin weangerya devk ya radyovany da nehatye qedexe kirin, belm di war nivsn da r nehatye dan ku Kurd bikeve nav sstem perwerdey pbikeve. Li parey Sryey j ziman tin di war axivtin km j be di aroveya nivskarya edebyat xebatn weangerya poltk da maye. Heke em her ar pareyn Kurdistan bidine ber av, hem di war axivtin afirandrya huner edebyata devk da, hem j di war nivsn da Kurdan erek dijwar bedeln mezin dayne. Belm di dinyaya ro ya pkevt da, di dinyaya ro ya zanyar teknolojya her bilind da, zimanek heke nekeve nav sstem perwerdey, pirtkn zanyary bi w ziman nene nivsn di perwerdey da nene xwandin bi kar nan, ew ziman padikeve ji aly gotin, bje term dyoman ve jar lawaz dibe her die feqr dibe. Feqrya zimanek ya di war perwerdegar zanyary da rengek mirina w ziman ye. Vca Kurd wek ziman, bi taybet li parey her mezin y Kurdistan, li bakur di nav reweke hinde xirab, kavil wran da ye. Dewleta Tirkyey a asmlasyon hind bi hostah bi kar tne ku, ro nifsa Kurdn tin Tirkaxv, anku Kurdn ku ziman xwe nizanin, anj ji br kirine her die zde dibe heke bi v reng bie, d ji hejmara Kurdn Kurdaxv, anj Kurdn ku bi ziman xwe diaxivin, ziman xwe dizanin j zdetir bibe. Dewleta Tirkyey erxa asmlasyon wek poltkeke sereke bi kar tne li ser Kurdan encamn li gorey dil xwe j bi dest ve tne. Ji milek ve demografya Kurdistan serbin dike, ji mil d ve mengeney li ser ziman diidne bi rya teknolojya ragihandina bihser bnery hakimyeta Tirk xurttir dike. ro li Kurdistan koeyek, gund anj mezrayek nemaye ku televizyon l nebe. Dewlet daku televizyon bikeve nav maln Kurdan, ebekeya elektrk kayne her kujy Kurdistan. Dewlet bi zanah hem dezgehn medyaya elektronk di ser da j televizyonan tewq dike, ji aly mal ve subvanse dike ku weangerya Tirk bi ekrann televizyona ji nav mala Kurdan km nebe bi program flmn mejo j Tirk hakim dike. Ji xwe nihe j poltkeke n dayne dest p kirin flmn her b kalte bi aksan Tirkya Kurdistan diwenin navn aktor aktrsta j Kurd dadinin bi v ry Kurdan diikilnin ber ekrann televizyona bi Tirk. Ji bo teqwyekirina v poltka xwe ya asmlasyonst, metodn leker, polsye, qann ekonomk j heta dawy bi kar tnin ku bi kar nana Kurd km bikin. Ji xwe kann afirandr parzer yn Kurd, gund jyana er hema bjin hatine balev kirin. Jina Kurd, ku ji ber rewa kolonyal ya Kurdistan sstem antdemokratk pavemay y sosyoekonomk sosyopoltk, di mal da ye, ew j bi kursn sinet hunera desta ya her giring j bi rya televizyon hilgirtine bin terora axivtina Tirk. Kurd ji aral ve hatine ablka kirin ku ziman xwe bi kar nenin. Digel v zulma nedt j Kurd helbete berxwedidin ziman xwe bi km kas j be, bi birndar peran j be bi kar tnin. Xelk sade di nav v agir sojer y sstem asmlasyonst da hem hewilan dide rika xwe ya axivtina Kurd didomne j. L eve tra nake. Di v war da rol wezfeya sereke ya pengn xelk ye. Pengya hem di war poltk da, hem j ya di war ronakbry da heke layiqen nete bi kar nan, Kurd tin bi axivtina piranya xelk sade nate parastin. Objektven ronakbr bi hejmareke km j bin di war nivskar weangerya bi ziman Kurd da di nav bizavek da ne hemleyan dikin, belm ew j heta dereceyek dibe. Ji ber ku sstem kolonyalst y dewleta Tirkyey hem mekanzmayn xwe di dereceya her bilind da aktve dike van kar xebat hemleyn ronkabrya Kurd marjnalze dike. Dimne pengya poltk ku objektven ew j ji bo bi kar hatina ziman Kurd tkoneke taybet didin, bi km kas j be medyaya xwe ya poltk bi kar tnin. L bel, ji bo xelk sade hza ronakbrya Kurd mazeretn objektv hene ku taqet iyana wan tra nake ku ziman Kurd di war perwerdey da hakim fonksyonel bibe. Ji ber ku, ro hj j bi kar nan ziman Kurd ya di war axivtin da, armanceke poltk e digel v bi kar nana ziman ya di war perwerdegary da j herwisa armanceke poltk e. Ev rol wezfeya poltk di ser da dikeve ser mil pengya poltk. Hza poltk bi armanca guhorna sstem kolonyal, azadkirina xelk rizgarkirina welat di nav tkon da ye hatina desthilata poltk bo xwe kirye armanc ku eve di ddaya poltk da karek normal e. Pengya poltk ya ku di ddaya desthilata poltk da ye, divt hem iyana xwe aktve bike ku ziman Kurd leznen di war axivtin, nivsn perwerdegary da bigihne dereceya bi kar nana pratk. Di v yk da mixabin ku bi git zeafek heye pengya poltk gelek akera km dimne u mazeretn v km man j lojken nnin. Ji xwe erxa asmlasyon di dereceya mirandin da tte domandin. Li ber v tearruza dewleta Tirkyey ya di war asmlasyon da, kar xebatn ji teref pengya bi gt Kurd ve tne kirin kiv e ku tra nakin gelek lawaz dimnin. Li ber asmlasyona dewlet bst ar seet hawarkirin d ne are ye bi ser xwe zef ye. Pengya poltk tin er dij dijmin sewq dare nake, herweha r rbarn darekirina xelk xwe j peyda dike di pratk da realze dike. Di ertn evro da kar di r birina xelk xwe da, wezfeya sereke jyandina ziman Kurd ye. Kurd divt tin di nav kue kolanan da nemne, bikeve nav sstem bi git perwerdegary mekanzmayn dar. Kurd axivtin divt hilkeve dereceya bilind bibe xwudan stat. Her di ser da pengn xelk Kurd divt bilastsna hem karbarn xwe bi ziman xwe, bi Kurd bikin ku ji bo xelk xwe j bibine nimneyn poztv. Xelk sade tne ber pengn xwe bi ziman xwe, bi Kurd diaxivin, l pengn w xelk bersiva xelk xwe bi ziman dewleta dagrker kolonyalst didin. Eve bsyanetkirina ziman xwe ye, bqedirkirina Kurd ye, eve li ziman xwe heqaret kirine, eve li p xelk xwe bikkirina ziman xwe ye. Eve nyet i dibe bila bibe, xizmeta asmlasyona dewleta Tirkyey kirine. Nav v bedbexty j otoasmlasyon e, anku xwe bi xwe asmle kirine. Li v der, divt reftara bi berpirsiyar rabna beramber ziman Kurd a nete tgihitin mana kirin. Di v reftar da ant Tirkt anj dijminahya ziman Tirk kirin nne. Helbet ziman Tirk em bixwazin nexwazin heta demek dirj d di jyana Kurdn Kurdistana Bakur da bi giring xwudan rol be esasen Tirk zann j ne sc anj guneh e. Bi gotina her sade ziman dijimin xwe zann j hewce ye. Li aly d, ziman Tirk j, zimanek byan ye zanna w ziman j zdehyek e Tirk j wek hem zimanan xwudan syanet e. Belm, tit ku tte xwastin gotin, Kurd beramber rejima kolonyalst ya Tirkyey er hebn nebn, tkona man namen didin di v prosesa er tekon da ziman yk ji armancn poltk y tkon ye. iku dewleta Tirkyey, hem xelk Kurd welat wan Kurdistan bi israr di bin desthilata sstem xwe y kolonyalst da digire, hem j ziman xelk Kurd, ziman Kurd, bi hizar reng qedexeyan dixwaze di nav sstem xwe y kujer da asmle bike. Dewleta Tirkyey bi ziman xwe, anku bi ziman Tirk, ziman xelk Kurd, ziman Kurd, dihelne. Dewleta Tirkyey di v poltka xwe ya asmlasyonst da, ziman xwe, anku Tirk, bi kar tne. Ji ber ku ziman Tirk di v ekuasyon da alet asmlasyon ye, li p av Kurd ne zimanek sempatk e, bereks zimanek antpatk e. Dewleta Tirkyey bi poltka xwe ya asmlasyonst ziman xwe j li ber xelk Kurd re kirt kirye, nevn nehez peyda kirye di br hizir wijdana xelk Kurd da herweha dewleta Tirkyey bi v poltka xwe ya nemirov neheqya her mezin li ziman xwe j kirye. Vca di nav v rasty da, gava Kurd j radibin ziman xwe sivik digirin edet Tirk axivtina xwe didomnin, biv nev dikevin eper domnantya ziman Tirk. Lewma Kurd, belm bi taybet pengn Kurd di nav paradokseke mezin kr da ne. Hem ji bo azadkirina xelk xwe, bo rizgarkirina welat xwe tkon didin, bedeln giran didin, roj tt can xwe feda dikin, belm di betalkirina poltka asmlasyonst ya dewleta dagrker kolonyalst da, bi gotina her sivik xwe a dikin. Pengya ronakbr be anj ya poltk be, herend wek term hewayek negatv dide j, l axir otorte bne. Ev otorte divt otortetya xwe, helbet bi reng metodn demokratk, di pratk da nan bide ziman Kurd di hem xelekn jyan da aktv domnant bike. Eve berpirsiyarya her mezin proz e beramber xelk xwe, beramber armanca xwe, beramber dealn xwe beramber doza azadkirin rizgarkirina Kurd Kurdistan. Vca ji aly teork ve gotina giringya Kurd ro manayeke mezin nade, iku ew ba tte zann. Hewcey ji n ve dterya [kefa] Amerkay nne!. Kurd hene, ziman wan heye, Kurd denttta netewey Kurd e filan bhvan!.. ro roja pratk ye. Helbet realteyek li p av me ye, dewleta Tirkyey bi hem hz iyana xwe r nade ku Kurd bikeve nav sstem perwerdegary. L eve wezfeyn me ji hal ranake. Pengya bi git Kurd, divt di hem dem dezgehn xwe da, di hem tkil danstandinn xwe yn organzatv, ferd weanger da ziman Kurd serdest bike. Normalzasyona bi kar nana ziman Kurd di ser da divt di chana pengya Kurd da bte dtin. Gelek konkret heke bte gotin, bi taybet li nav welat li dasporaya Tirkyey, li Stanbol, li Ankara bajrn d yn Tirkyey, hem organzasyonn sosyopoltk, sosyokulturel sosyoekonomk yn Kurda, divt ziman xwe y sereke bikine ziman xwe, anku ziman Kurd. Di axivtina rojane da, di kombn, semner, sempozym, konferans kongreyan da, di tkilyn dual da, di weangery da di hem karbarn huner, sosyal kultur da divt ziman xwe, ziman Kurd bi kar bnin. Di v war da yk rola mezin j dikeve ser mil ehridarn Kurdistan ku heta ro mixabin ku kar ziman layiqen ne kirine gelek li pa mane. ehridar desthilatn navey ne ji gelek alyan ve xwudan mkan in. Helbet astengn poltk, leker, pols huqq yn dareya merkez hene eve r li ber gelek kar xebatn ehridaran digirin. L li aly d, ehridar dikarin di nav ertn hey da afirandr bin r mkanan peyda bikin hem eper dwarn sstem merkez bidine zor ji nav v hercmerc xizmetan derxin. ehridarn Kurdistan, li gorey ert mkanan divt di ser da r rmet syanet bidine ziman Kurd di tkilyn xelk yn di derheq xizmetguzarya ehridary da Kurd p bxin xelk tewq bikin ku di serldann ehridary da Kurd bi kar bnin bi cisaret Kurd biaxivin.

Di encam da, heta ku pengya bi git Kurd, bi xwe di bizava bi kar nana ziman Kurd da micid [cidd] nebe, nikare xelk j qani bike herweha nikare r li ber pla tsunamst ya asmlasyona dewleta Tirkyey j bigire. Di v war da pengya bi git Kurd gunehkar e divt ztirn dem xwe ji v zeaf paradoks xilas bike hemleya bi kar nana ziman Kurd bide dest p kirin hem hz, iyan otorteya xwe bi kar bne ku Kurd di war axivtin, weanger, perwerde hem baskn jyan da layiqen bi kar bt. Ziman Kurd namire, belm heke ev tarz li Kurdistana Bakur nete guhorn, Kurd d jar lawaz be, feqr peran be nifsa Kurdn Tirkaxv d her bo her zde be eve j mal xirabkirin mal wrankirina xwe bi xwe ye av kana ser a asmlasyona dewleta dagrker kolonyalst ya Tirkyey ye, anku otoasmlasyon e. Hj r nzk e divt pengya bi git ya Kurd ji v aya xwe vegere rya rast maql bide ber xwe ku ew j pxistina ziman Kurd ye, rmetdayna ziman Kurd ye, bisiyanetkirina Kurd ye, qedr qmetdayna Kurd ye, jndekirina Kurd ye, di pratk da bi kar nana ziman Kurd ye ku eve hem pkve j avakirina netewey Kurd dewleta Kurdistan ye. Li ser v biryardary, Kongreya Netewey ya Kurdistan [KNK], di kombna xwe ya git ya 6. ya li 13-14 Gulana 2006 da pkhat, biryareke di cih da wergirt komisyona ziman perwerdey damezrand ji bo v komsyon j ar wezfeyn lezn kiv kirin:

1.      Daku ziman Kurd di her xeleka jyan da serdest be p bikeve herweha di nav dewletn ku Kurdistan dagr kir da bte ferm kirin, digel hem rxistin dezgehn netewey, kampanyaya ziman Kurd bte organze kirin.

2.      Tkil ragihandina navxwey ya bi name, bang, vexwandin, e-mail, fax hwd. bi ziman Kurd be.

3.      Digel cih dayreyn Ykitya Ewrpay [YE] yn bi ziman perwerdey ve mijl, peywend bte danan daku ziman Kurd li gorey formn YEy bibe xwudan statyeke ferm di xwandingehan da.

4.      Komisyon hewil bide ku kes alyn bi ziman perwerdeya bi ziman Kurd ve girday bne nik hev ku hem ziman materyaln perwerdey bne standart kirin, hem j pirtkn zarokan bne destek kirin.

Vca ev aroveya git helbet dikare di nav kar xebatn paeroj da bte zengntir, tr tijtir kirin. L bel, heke bi taybet Kurdn ji Kurdistana Bakur, di ser da ziman xwe, ziman Kurd, ji meydann diasporay bigirin heta Kurdistan, di nav jyana rojane, jyana kar hem bask xelekn jyan da fonksyonel nekin, gelek akera zerar zyaneke mezin d bigihnin doza xwe, doza xelk Kurd, doza Kurdistan bi v xemsary d paeroja xelk welat xwe, paeroja hebna xwe tar bikin. Divt her Kurd berpirsiyarya xwe ya di v war da bne cih, xemxwar doza xelk xwe, doza welat xwe doza ziman xwe be, daku r li v bpersiyarya di war ziman Kurd da li bakur tte kirin, bte birn. Esasen hem bi damezrandina komisyona ziman perwerdey, hem j bi tewsye biryarn wergirt, KNK, dibe tercumana bra Kurdty wijdana netewey Kurd fade dike. Tte hv kirin ku bi taybet di war bi kar nana ziman Kurd da, na xemsary, xemxwar bigire, li na bpersiyary, berpirsiyarya netewey cih bigire. Li dinyay ykem nimne Kurd in ku hem er dagry kolonyalzm dikin, tkona avakirina welat xwe didin di eyn dem da j beramber nana sereke ya hebna xwe, anku ziman xwe hinde xemsar dimnin. Eve j paradoksa me Kurdan e mixabin, belm helbet ne qeder e divt ev xy a kirt hind j bi tehlke, bte terk kirin jyan pkve bte Kurdze kirin!. Tika ye, beramber ziman xwe, beramber ziman Kurd, beramber nana hebna xwe, beramber denttta xwe ku ew j ziman Kurd ye, bi berpirsiyar bin!.

ROJAN HAZIM

Hezran 2006

                                        ser