pave

 

Hezeyana TCy, federasyon Kurd  

 

 

ROJAN HAZIM

 

 

Ji mjve ye tzeke me heye ku em dibjin problema me Kurda ya sereke digel TC[Komara Tirkye]y ye, talyen j digel Iran Sryey ye. [Bae ku Iraq ji v lstey km b. Di Iraqa n da, Kurd li ser axa xwe xwudan desthilat in. Ser dav verest, dmahk d bt...]. Helbet pare bi pare xelk me, bizav tkona organze ya xelk me, drekt bi dewletn ku di bindest da ne, r bi r ne, er wan dikin, daxwazn xwe digihnin hukumetn wan. L bel, herweha hem pare pkve j TCy li pya xwe asteng dibnin. Anku gava Kurdn bar, anj yn rojhilat tkona azady beramber rejimn Iraq ran didan, her di w dem da ndrekt dij TCy j tkon didan, anj bi her away hisaba wan dikirin ku zerara ji wan tt, tixb bikin. Kurdn Sryey j herwisa... Herend rejimn cran di xa antKurdty da li hev dihatin j, l ewr, aqilmend taktsyenya v stratejy hergav rejima Ankaray dikir. Insiyatfn aral yn digel ran, raq Sryey dam ji TCy dihatin. Wek Kurdn bar dibjin, gava rejima kevine Iraq digel Kurdan li ser otonomy gotbj dikirin, TCy drekt destdirj dikirin fiareke mezin li ser rejima Bexday dikir ku, li hev hatinek pknet, l heke pk j hat, qet nebe, zaravay Soran bibe ziman perwerdey alfabe j bi tpn ereb be. Bi v rikary ji alyek ve dixwast zaravay Kurmanc asteng bike ku bi kar net p nekeve, ji ber ku Kurdn bakur seda nehwt pnc bi v zaravay diaxivin, daku Kurdn bakur thnek ji destkevtn bar wernegirin. Li mil d j taktken dixwast tifaqa Kurdn bar xirab bike! Vca sicla TCy ya di derheq xelk Kurd da hinde re e TC hinde antKurd e!.. Evro j ev poltke dom dike ser v bizava antKurd dsa j TC dike.

Hem organzatorya hevdtinan, hem tesbtkirina taktkan hem j plan projeyn ku nveka stratejya antKurdty tij dikin, hem pkve ji ajandaya TCy derdikevin.

Pit helwena rejima Seddam pve, Kurdn bar ronahyek dtin ku di meydana netewey, Iraq navnetewey da statya xwe ya ku ji 1992 were de facto hey, ferm bikin. Ji ber ku Kurdan di hilweandina rejima Seddam da roleke gelek kill leyistib hem Kurdistana Bar wek cografya bib bingeheke saxlem ya lojstk ji bo hzn Amerikay, hem j di enya leker da j hzn ekdar yn Kurd, di vegirtina bajrn stratejk yn wek Msil, Kerkk Xaniqn da peng kirin. Kurdan bi v hemley timam cografyaya Kurdistana Bar j rizgar kirin. Bi van hingava Kurdn bar hem li nav welat, hem j li meydana navnetewey bi taybet j li ber koalisyona di pengya Amerkay da, prestjeke mezin bi dest xistin. V rew keys imkanek bihadar na bo Kurdan, ku destkevtn xwe biparzin saxlem bikin. L bel, tam di v dem gihit da, astenga ewil ya derketye pya wan, rikar xirabkerya TCy b. TCy sanyeyek berze nekir dsa ve dest bi rola xwe ya bym kir ku Kurdn bar di nav v hercmerca Iraq da, bi serek nekevin, cih p xwe qam nekin, statya hey ferm nekin. Ji provakasyonn terorst bigirin heta aktvekirina enya antKurd ya digel ran Sryey, hem kartn xwe bi kar nan. Gelek vekir akera pengya v enya antKurd kir, trafka di nav xwe wan da xurt kir, kombn hevdtinn di dereceya bilind da pknan. Ji ber v armanc, pit nvesrek serokek Sryey, serok n Ber Esad mhvan kir mesaja xwe ya antKurd bi hev ra dubare lan kirin. Dewleta Tirkyey bi poltk pratka xwe evro j nan da ku ew sndxwarya bmafkirina xelk Kurd e. Ev poltka TCy tradisyonel e hukumeta evro j her li ser w dews ye. Serokwezr hukumeta evro, Teyb Erdogan, hem binyat Laz e, hem j ji tradisyoneke islampoltk tt, ku heta ber ku partya w bte ser kar, ji ber br baweryn xwe yn poltk ar heyva kete hefs ji mafn xebata poltk hate bbahr kirin. Ew bi xwe b mexdr poltka TCy ya antdemokratk, antazad despot. L bel, awa r li ber veb hate ser kevl serokwezry, ew rojn ku zulm lhatibn kirin ji br kirin gelek bi biryar dewsa qedm ya dewlet ya antKurd, ji kemalstan dijwartir domand. Di meydan salonn ku l diaxivt da wisa got: heke hn Kurdnya xwe nenin bra xwe, ev pirse j ji xwe nabe. Xwe ji br bikin wesselam!. Anku digot ku awa w wan, Laznya xwe ji br kirin bne Tirk, Kurd j bila wisa bikin!.. Wek Kurdan deng xwe bilind kirin bi taybet Kurdn bar berpn xwe fireh kirin, hing j gef xwarin wisa got: Li Arjantn j Kurdistanek bte ava kirin, em nahlin em d mudaxele bikin!. Kurdn bar hind ku di dem hukumeta Teyb Erdogan da, hem li nav Tirkyey, hem j di meydana dplomasya navnetewey da ri fiara bhnikkirin dt, li dem Ecewt Bexel yn fat sosyalfat nedtib. Hem Teyb, hem j wezr w y derve Evdila Gul, di her delvey sehneya dplomasy da gef li Kurdn bar kirin ku r li ber pitgirya navnetewey ya ji bo Kurdan bigirin.

Qubleya TCy

Erdogan, Gul heyeta xwe heftya dawy (26-31) ya heyva ile n Amerkay. Di dosyaya bin eng wan da, du mijar nv hebn:

1.      landina destkevta Kurdistana Bar,

2.      Destgrkirina rvebir kadroyn Kongreya Gel, ku dewsgira PKKy ye,

-[Li v der hewceye bte gotin ku, helwesta Amerkay ya beramber tradisyona PKK, Kongreya Gel, tam dobilmoral ye. Bi fiara dewleta Tirkyey, gav seet, v hereketa netewey ya Kurd, ku li Kurdistana Bakur xwudan desthilat e, bi teror itham kirin, li gorey konsepta Amerkay ya li rojhilatanavn j ne rast e. Bizava netewey bik mezin hem rxistinn xelk Kurd li hem pareyan, bizavn azadxwaz in mohra teror li pita wan dan, bdadyek, neheqyek mezin e. Ev poltka Amerkay divt bte ermizar kirin. Amerka, Ewrpa bi git rojava heke dixwazin li rojhilatanavn hemleya demokratzasyon serbikeve, divt dest ji v helwesta hemerkirina dewleta Tirkyey berdin. Tavzdana Tirkyey xizmeta prosesa demokratzasyon nake. Tirkye ykem dewlet e di nav NATOy da ku dewleteke antdemokratk e, sentralst e, mafn mirov, mafn kmanyn etnk dn binp dike. NATO herend organzasyoneke leker j be, ji dewletn ku relatv demokratk pktt. Di sentrala bizava demokratzasyona rojhilatanavn da Kurdistan bizavn netewey yn Kurd hene. Amerka, Ewrpa by Kurdan nikarin milmek demokratizasyon li navey pkbnin. Kill demokratzasyon, pengn moblzekirina bizava demokratzasyon li rojhilatanavn Kurd in, Kurdistan ne. Di bizava demokratzekirina rojhilatanavn da divt armanc desentralzakirina dewletn sentralst be, ku Tirkye yk ji wan dewletn req hik sentralst e. Tirkye hind sentralst e, ku r nade santmek reforman. Reformasyon, demokratzasyon, desentralzasyon, hem pkve tin dikarin bi hevkarya bizava netewey ya Kurdan bne bicih kirin li Tirkye rojhilatanavn. Nimne Iraq bi xwe ye. Ma heke bizava xurt, organze aktv ya Kurdan neba, Amerkay dikar i li Iraq bike. Bi rast j nedikar operasyoneke bi v reng li Iraq pkbne. Amerka, Ewrpa ji ber berjewendyn xwe, ji ber endametya NATOy, li beramber Tirkyey end nazik in! Tirkye j beramber v nazik kubarya Amerika Ewrpay gelek qedirinas e! Amerka li ber her teklfa Tirkyey, rabe rxistineke Kurd ya li bakur bike nav lsteya teror d i qazanc bike. Her di ser da Amerka dara li bin p xwe dibire. Amerka Ewrpa divt ji br nekin ku, xelkek her nzk norm bihayn rojavay li rojhilatanavn, Kurd in. Ewrpa bi taybet Amerka v zemn gelek saxlem y Kurd, ku ji bo wan jndar e, ji xwe dr dikin adeta r didin ku Tirkye mehfra di bin pyn wan da rabike. Tirkye bi israr bizava netewey ya xelk Kurd, PKK hem tradisyona w bi teror scdar dike Amerka j destek dide wan. Tirkye bi van manewrayn poltk armanca demokratzasyona Amerkay li navey sabote dike. Li mil d, Amerka, Ewrpa heke dixwazin gelek spesfk, PKK tradisyona w sivlze, demokratze bikin, hing divt di kanal Tirkyey da hereket nekin. Ew hind ku bi ava a Tirkyey biin, xizmeta demokratzekirina Kurdan j nakin. PKK tradisyona w li Kurdistana Bakur, li Tirkyey, bihz e, xurt e, digel hem rbirn zulma dewleta Tirkyey, di hilbijartinan da, legal du milyon rehya tne. Amerka, Ewrpa hema ji ber v refleksa xelk Kurd ya legal, sivl demokratk j be, ku organzatorya w PKK tradisyona w dike, divt mil bidine v prosesa ku Kurdan daye dest p kirin. PKK tradisyona w, Kurdn d hem divt v rasty bi Amerka Ewrpay bidin zann wan serwext bikin. Bi v reng d nae divt nee j. PKK tradisyona w, eve cara duy ye ku navn xwe diguhorin. -Eve j end rast e, cih riberizeke d ye!-. L dsa ve nikarin xwe ji lsteyn teror yn Amerikay xilas bikin. Herweha kes rxistinn d yn Kurd j, dibe ku ji poltk pratka PKK tradisyona w, ji rxistina wan ya n, ji Kongreya Gel, neraz bin, ji ber a kmasyn wan, -ku wek hem alyan wan j gelek a kmas kirine-, gelek dijwar muxalifn wan bin, l divt wezfeya rekabetya xwe, hewaley Amerkay nekin. Di zemn demokratk da bi normn rekabeta poltk yn modern dikarin dij wan rawestin. Belm di ithamkirina terorsty da, divt dij poltka Amerkay derkevin nerazbna xwe diyar bikin. Dewleta Tirkyey, di rasty da, bi nav tradisyona PKK j be, bizava netewey ya xelk Kurd terorst lan dike. Hem ji ber berpirsiyarya bizava netewey, hem j ji ber etka rekabeta poltk, divt hem Kurd dij v poltka Amerkay rawestin. Divt bala Amerkay bte kan ku cih u hereketn Kurd di nav lsteya teror da nne.]-,

        (nv) mijar j pirsa Qibris b!..

Medyaya babeste ya Tirk, wek hercar weaneke wisa manpulatf kir, ku goya hevdtina Teyb Bush zdetir li ser pirsgirka Qibris borye. Belm derkete meydan ku Erdogan heyeta xwe gewrya xwe li ser pirsa xelk Kurd dirandye, ku serok Bush qan bike Amerkay beramber Kurdan, bi taybet Kurdn bar provake bike ku Amerka desteka xwe ya digel Kurdn bar bibire, anj qetnebe gelek km bike. Helbet kodn kr yn hevdtina Erdogan Bush hj nehatine veresandin. Belm freyn poltka nepen ya TCy km zde ji aly me Kurdan ve tne texmn kirin: Ew j hind ku hz taqeta TCy dest bide nehle ku Kurd xwe, xwe bi xwe dare bikin!. Ev nefreta TCy rvebirn w evro gihitye maksmm derecey. Erdogan Gul, di nv seeta hevdtina digel Bush da, bst pnc deqqeyn xwe li ser rbirna li ber Kurdan serf kirine. Erdogan li ber gurya agir bixrya (omne) ofsa oval li tenita Bush, dev xwe bi rikarya dij Kurdan vekir. Bi leke Lazyane, got; me teklf Amerkay kir ku herwek PKK-KADEK, ya n, anku KONGREYA GEL j bikin nav lsteya teror Bush j ev xwasteka me di cih da dtye rxistina n j, KONGREYA GEL, tev lsteya teror kirine. Enteresan e, l wek Erdogan eve digot, nveka avn w dibiriq!! Hind a bextewar bib ku Kurd terorist dabn lan kirin! Axivtina li dv v j, li ser xwasteka Kurdn bar ya federasyon b. Di derheq v da j, got; Bush endeyn me parve dike em wekhev difikirin, ku divt ykpareyya Iraq bte parastin, federasyoneke etnk dn, mezheb nete ava kirin. Maf Tirkmena bte parastin. Erdogan li Unversteya Harvard j wisa digot; Federasyona etnk d Iraq pare bike. Kurdn sunn hene, yn i hene, subeh ew j d di nav xwe da pare bin. Lewma em dij federasyona etnk dn ne...! Eve i sefalet e! Ya rast ev axivtinn Erdogan hem pkve nveka qelpik gz j tij nakin. Bi ber komentarkirin nakevin. Em wan axivtinn Erdogan, wek kaxezeke qirj di nveka hevsa xwe da diperinin diavjin ser agir w bixrya li pit Erdogan ya li ofsa oval li Seraya Sp!..

Mala dinyay, Lazek asmleby, bi nav hukumeta Tirk qewm Tirk, ji Amerkay dixwast ku r li ber azadxwazya xelkek ne Tirk, xelk Kurd bte birn!. Tirk end jr in! Timam operasyonn xwe yn asmlasyonst, jenosd antdemokratk, bi dest eryn n didin kirin!!.

Erdogan heyeta xwe, pnc deqqeyn may j li ser Qibris rawestane ku goya dixwazin bi plan Kof Annan ve bi r bikevin pkhatinek digel Rman bikin ku der Ykitya Ewrpay li ber wan vebe. Li v der me dil nne ku li ser pirsa Qibris bisekinin. L bel ew ba bagera TC ji bo sed pnc hizar (150.000) Tirkn Qibris, ku ji wan pnc hizar (50.000) j, ji Tirkyey hatine rkirin bi cih kirin, radike ji bo wan federasyoneke kamil dixwaze, ku helbet maf Tirkn w der j heye bi huvyeta xwe ya etnk bijn, l gava dor hate heq huquq Kurdan, hem s meymnk, anku nedt, nebihst, nizanim dileyize, hem j xwe wek elelok gij dike dar zor nan dide. Di preskonferans da rojnamevanek ewrp ji Erdogan dipirse; hn ji bo Tirkn Qibris federasyoneke etnk cograf dixwazin, l li Iraq xwasteka Kurdan ya ji bo federasyoneke cograf red dikin, ma eve ne paradoks e?. Erdogan bi suflorya Evdila Gul, wisa bersiv dide; herdu tit ne yk in. Vca i ne ku ne yk in? Bo sed pnc hizar Tirkan, federasyoneke ku tixbn w nzk statya serbixwety, dixwazin, -ku ber zdetir israra konfederaly dikirin-, belm xwasteka Kurdn bar ya federatf, wek parekirina Iraq qebl dikin bi israr dij derdikevin. Tit ku ew ji bo Iraq dixwazin, model Tirkyey ye, anku yk dewlet, yk ziman, yk ala! Helbet Erdogan Gul titek ji br dikin; ne Iraq Tirkye ye, ne j rew pozisyona Kurdn Iraq wek ya Tirkyey ye. Pit 1992 ji xwe Kurdan li ser pika mezin ya axa xwe, dareyeke xweser danane kor leng j be heta nihe domandine. Di rewa evro da j di nav bizaveke xurt da ne ku di konjonktura evro ya nave chan da, di nav tixbn Iraq da bi sstem federal qedera xwe tayn bikin. Hewildann TCy yn Erdogan Gul, naine ser ew nikarin v hedefa mnmal ya Kurdn bar tar bikin, tk bibin. Ew bi edebyata dostayetya stratejk ya digel Amerkay nikarin kumek bikin ser Kurdan li bar. Belm Kurdan bi dest Amerkyan cuhal kirine ser wan li Silmany Kerkk! Ji ber hind ev hezeyana TCy, ya klka Erdogan Gul, poltkeke tradisyonel e, klask e, di ertn evro yn sedsala bst yk da bin nagirin. Israra wan ya bo Qibris federasyon, bo Iraq dewleteke unter di meydana navnetewey da r nabne. Dinya v paradoksa bi kn xerez ya antKurd naxwe. TC, Erdogan Gul, ser gotin bin gotin dibjin ku ew dij federasyoneke etnk ne. L bel, ew federasyona ku ji bo Tirkn Qibris dixazin, sedased federasyoneke etnk ye. Tirkn Qibris, pit dagrya Tirkyey ya li 1974, evro li cografyayeke tixbkir, gelek homojen dijn federasyona ku ew dixwazin, hem ji aly etnstey, hem j ji aly dn ve, federasyoneke homojen e. L ya ku Kurdn bar dixwazin, federasyoneke cograf netewey ye. Di Kurdistana Bar da homojenyeke sedased etnk dn -ku evro li u welatn chan homojenyeke sedased etnk dn nate dtin-, nne. Herend piran Kurd j bin, hejmara kmanyan km j be, l hene. Asr-Suryan-Kildan hene, Ereb hene, Ermen hene, Cih hene, Tirkmen hene. Ji aly dn ve j homojenyek nne. Musulman hene, File hene, Msew hene, zid hene. Anku Kurdistana Bar hem ji aly etnstey, hem j ji aly dn mezheb ve j heterojen e. TC, klka Erdogan Gul hem berdevkn dewleta Tirk, di tzn xwe yn li ser federasyon da, bi taybet j di analojya Iraq Qibris da, tam di nav sefaleteke poltk zanyar da ne. Belm ma xema wan e, ka i rast e, i a e! Ew li beroka xwe ne. Erdogan, heq destdirjy di xwe da dibne ku Kurd li Arjantn j be bmaf bin! Belm ji bo sed pnc hizar Tirkn Qibris, anj end hizar Tirkn li Trakyaya Ynanistan doza mafn etnk dike. Poltka wan li gorey standardn poltka navnetewey dobilmoral ye, neheq ye, l qet xema wan nne! Erdogan klka xwe her ji ser were di poltka beramber Kurdan da, hind hn bjin nebn hereket dikin. Kompleksa Erdogan ji milek ve, ji asmlebna w bi xwe j ttin. Erdogan Laz e, l bel Laztya w evro ji nostaljy pve titek nemaye. Hem Erdogan, hem j piranya Lazan, Laztya xwe ya etnk ji br kirine, xwe bi destn Tirka dayne helandin, xwe b huvyet hlane, xwe breng kirine. Ew evro bo xwe Laz j nabjin. Bo Erdogan piranya Lazan, nav navey, anku Ji Deryaya Re bn bihadartir xuya ye! Wan bi senteza Tirk slam bo xwe huvyeteke bhuvyet dtine, dixwazin Kurd j wek wan bin, anj wek wan l bn. Erdogan dixwaze, ew kiras dewleta kr nepen ya Tirk ji bo w Lazn wek w diry, bikine ber Kurdan j. Ji ber v kompleks ye ku Erdogan gav seet dibje; awa em ji Deryaya Re bna xwe raz ne, hn j bi erqtya xwe keyfxwe bin! Nesheta Erdogan ji Deryaya Re, ev e bo Kurdn erq, anj Cinbaerq! Ev nrna Erdogan, helbet konseptek e ji mj ve ye tte biratin pk kirin. Ecewt j ev bent dic. Qubleya wan ya v tz j Amerika ye. Li gorey wan, Amerika welatek mezin pir etnk ye, l ziman wan yk e, anku Ingilz ye xelk wan bi Amerkbna xwe a ne! Rast e, Amerka welatek pir etnk ye, l bel ne dewleteke sentralst e, daryen federal e li ser ziman kultura u etnsteyan -herend mafn kolektv nebin j-, pranga j nne. Ji aly poltka wan ve j Amerka ne nimneyeke balk bijare ye. Vca Erdogan mexdr dewleta kr nepen gelek bi rir, berdevkya poltka w dewlet dike, bi nav w erxa birandin helandin, dixwaze Kurdan j b heq huqq bihle. Ger Kurdn sp yn ku v konsepta TCy ya n poltka Erdogan qebl dikin hene, l Kurdnya wan j wek Laztya Erdogan, tin nostaljk e her hind! Xelk Kurd bi piranya xwe ve, v konsept poltka Erdogan u cara qebl nake.

Federasyon areyn d

Di v gurovirka chan da herkes, her kom, her civat, her xelk, her neteweyek, her dewletek rojeveke xwe heye. Eve gelek titek xwezay ye. Her al di nav bizavek da ye ku rojeva anj rojevn xwe serber bike, bigihe armanc anj armancn xwe Rojevn sereke tal, li gorey hewcehya lezny rz dibin tne areser kirin. Carna pirsgirkeke gelek tal tte ser rojev, carna ya li rza ser gelek pa dikeve, axir di ser binya, anj p paa rojevan da kill hewcehya lezn e

Di jyan bizava Kurdan da rojev li dv rojev, bi rz ve ne. Di ser da her pareyek li gorey rewa xwe rojev hene di nav wan da j dsa ve li gorey hewcedaryan rzek heye. Eve li milek, belm di ykpareyya netewey da rojeveke hevpik j heye ew j di aroveyeke mnmal ya konsenss da azad xwe darekirina li ser axa xwe ye. Km zde hem Kurd li ser v armanc hev digirin. Nav l kirina v staty cih riberiz ye, l di ertn evro da, gelek spesfk konkret li parey bar, li ser v yk j konsenssek pkhatye; ew j statya federal e. Ger di tgihitina federaly da dtinn ji hev cuda j hene di nav Kurdan da. Eve ji aly br ramann cuda xwe fadekirinn azad ve, normal e, belm digel ku Kurd di v mnmal armanc da li hev dikin j, di manakirin, komentarkirin analzkirin da nezelalyek j heye ev kmeka ji 2003 may di destpka 2004 da hj j dom dike. Helbet eve bi ser xwe negatvyek e. Hali, divyab ku Kurdan li bar, hj ber hilweandina rejima Seddam ya 9 Nisana 2003, xwe hem ji aly amadekaryn dokument pniyarqannan ve organze bikin haziryn xwe berdest bikin, hem j duserya xwe ji hal rakin xwe poltken daryen bikin yk. Belm mixabin Kurdn bar ji herdu alyan ve j xwe amade nekirin eve ser deh heyvn pit hilweandina rejima Seddam in, hj j berbelavya Kurdan didome. Mirov dikare v helwesta Kurdn bar ji gelek alyan ve komentar bike; drnebn, lokalizm, ji berjewendyn netewey drketin  gelek binasn d hene ku Kurdn bar evro ketine nav dev meqes. Evro em dibnin Kurdn bar bizavn ku ber salek bikin, anj qet nebe di germahya hilwena rejima Seddam da, aksiyon kiryarn ku bikin, evro dixwazin bikin. Bang Kurden paryn d yn diasporay dikin ku hevkarya wan bikin. Dsa kampanyaya imzay dane dest p kirin. Li Selaheddn ji Ser Zer ji banyn bilind yn Silmany, ji Ser Kesk, ji frekansn cuda bang gaz tne kirin. Rvebirn herdu seran mizgnyn goya ykkirina hukumetn Hewlr Silmany didin, l di encam da hebneke ku hza Kurdan li beramber hevrikn wan, li beramber Ereban, li beramber Amerka Ingilzan, ku du dewletn dagrker xwudan desthilat in di Iraq da, xurt saxlem bike nate dtin. Gelek konkret i divt bte dtin: Hukumetn Hewlr Silmany bibin yk. Parlamenta ykby bibe xwudan desthilat. Hukumeta Kurdistan ji kesn bi rast xwudan desthilat bte pknan.

 

Di bazara poltk ya Iraq ya n da, hza taynker, hza xwe bi xwet ye. Belm heke ev hze di ertn optmm da nete kar nan, hing encam armancn ku hatine plan kirin j bi dest nakevin, anj ser avn wan armanc encaman tne pelixandin wisa tne ber dest. Rastyek heye ku rvebirn Kurd yn bar, ji 1992 were, ji poltkn bvizyon, bhes, lokalst rikeber xwe xilas nekirin. Her ji 1992 were dinya alem dizan ku Amerika li dv keysan e d rejima Seddam hilwene. Ji xwe Amerkay her ji ber v opsiyona xwe b ku parastineke gelek xurt aktv dida esman Kurdistan xelk Kurd. Heta 2003y, 11 saln zrn, Kurdan bi er qiyameta navxwey heba kirin. Her alyek li naveka xwe hukumet kir. Ew poltk, sedased lokalzm b, netewey neb. Heryk di nav tixbn herma xwe da helbet hindek titn ku jyana rojane ya xelk qenc bibe, dame bibe, kirin. Belm ji bo paeroj, ku kiv bib ku d Seddam bte hinartin li na Baaszm d sstemek demokratk bte ava kirin, haziryn xwe nekirin, hukumetn xwe hzn asayi ewlehy yn li naveyn xwe nekirin yk, desthilata parlamenta ykby xurt nekirin, burokrasyeke ykdewlet ku xizmeta timam xelk bike, negihandin gelek kmasyn d... Pit 9 Nsana 2003 j, hem Hewlr, hem j Silman adeta hemer bn, di germahya er serkevtin da, wisa hizir kirin ku d hema ew i bjin d Amerka qebl bike, santm mlm bi ya wan bike, herwisa Ereb j. Serxweya serkevtin rvebirn Kurd a kir. Di w hercmerca Iraq da, wan hizir kir ku helwesta opozisyona Ereban ya ber hilwena Seddam, d heta hetay digel wan bin. Dsa wan texmn nedikir ku crann bbext d reaksiyoneke hinde dijwar xirabker nan bidin. Rol hza Kurdan di hilweandina rejima Seddam da gelek b, l rvebirn Kurd ev pozisyona xwe a tercume kirin hisabn poltka dem n, nekirin, hz rola xwe ji ertn hey zdetir wehm kirin. Wan hizra der dorn xwe nekir, ka end dek dolab tne zivirandin. Gotineke pyan heye; av dinive, dijmin nanive. Ew opozisyona Ereb ya ku ber hilwena Seddam, li per baskn Kurdistan digeryan, di koik dwann rvebirn Kurdan da nargleyn xwe ddidan, qehweya mirra bi gewrya xwe da dikirin, d bibn xwudan desthilat ku wan ev pozisyone di xewna xwe da j nedidtin. Yn ku di nav k ba poltk da ney, nihe bibne irkn hukum. Digel van hem byer rdanan, rvebirn Kurd dsa ve di pirsa ykkirina hzn xwe da, gelek giran radibn rdinitin. Hind dem bor, opozisyona ber, l hevpika iqtidara nihe ya Ereb, cih p xwe saxlem kir, xwe ji gelek alyan ve xurt kir, terazya li beramber Kurdan hd hd bi ser xwe da raka. Evro ew Erebn ber salek hewceh bi Kurdan hey, haj xwe bne, xwe beramber Kurdan ji wekhevy wdatir, mezintir dibnin. Ber salek terazya poltka Iraq bi ser Kurdan da b, l nihe Ereban ew teraz bi aly xwe da giran kirine. Sozn ber hilwena Seddam yn li London Wangton hatine dayn, hatine ji br kirin, ku rvebirn Kurd, hewce dibnin ku wan sozan bnin bra birayn xwe yn Ereb! Dsa gotineke pyan heye; hisaba a ji Bexday dizivire. Vca Bexda li bin guh Kurdan bi xwe ye. Hetta Kurd li nveka Bexday, di nav dil mejy Bexday da ne. Belm, divt bte qebl kirin ku hema her di mideh van deh mehn pit 9 Nsana 2003 were, rvebirya poltk ya Kurd, li meydana poltk ya Iraq da, xwe bi xwe, xwe girdane, xwe as kirine, berpn xwe teng kirine. Wek haziryn xwe yn sstem, qann bi git huquq ya Iraq Kurdistan, qet nebe demildest pit hilwena rejima Seddam, kiriban herweha nveka mala xwe rkpk serber kiriban, ji aly br rehya navxwey ya navnetewey ve, alakyn miltan, dplomasyeke aktv pknaban, hing ne Ereban, ne crann bbext, nej Amerikay nedikarn li ber xwastek pniyarn wan xwe hinde giran bikin, ep lhba bikin, anj tixbn xwastekan hinde km teng bikin. Edet Kurdan e. Her tit direng dihlin, karbarn xwe direng dikin, direng radibin, direng rdinin. Di war destkevtan da j, z xwe ji br ve dikin herwisa di tkil alyansn xwe da j hind hn bjin nav in. Navya Kurdan hema di van byern dawy yn li ser pirsa federasyon da hate dtin. Duserya Kurdan, di hazirkirin pniyarkirina sstem poltk huquq da, dsa di amadekirina alak br rehya netewey navnetewey da, direngmayna wan, b binas gelek asteng giriftaryan. Riberizn ku ber deh meha, di wan ertn gihit da bo Kurdan kar qazanc bne, evro reng guhorne adeta dest pyn Kurdan girdidin. Ev negatvyn evro hatine p, hema di nik da derneketine pya Kurdan. Rvebiryn poltk, bi a kmasyn xwe bne dawetkarn van asteng areyan. Pit deh mehan, rvebirn Kurd ji n hiyar bne, alakyan organze dikin, bi mexseda referandmeke teydkara federasyon, -ku heke referandmeke azad bte kirin, xelk Kurd d sedased serxwebn bixwaze-, mzayan didin kom kirin, bi hik bala cranan dikin, soz biryarn ber Seddam tnin bra Ereban, deng xwe beramber Amerkay bilind dikin gelek kiryarn d... Bel, eve j ba e, l, divyab ku rvebirn poltk, ji ser were di nav amadekaryn bi v reng da ban, xelk hzn sivl di nav non stop aksiyon da hiyar jnde kiriban. R daba riberizeke azad berwer ku di tenita federasyon da, alternatvn wek serxwebn konfederasyon j bi dengek bilind hatiban axivtin. L bel, rvebiryn poltk yn Kurdistana Bar, em nabjin u tit ji van nekirin, belm gelek bi rehet em dikarin bjin ku bahra pitir ji van nekirin. Her di ser da, poltken daryen xwe nekirin yk. Anku xwe li ber hevrikn xwe hazir amade nekirin. Gelek z bilez herweha tin armanca federasyon dane p. Xwe j, xelk br rehya git j, tin li ser v armanc pniyar as kill kirin. Federasyon j tar mijn hlan, nveka w bi krah tr tij nekirin. Dokumenta ku li ser sstem federasyon hazir kir wek pniyarqann teklf kir, -ku ji aly sosyalpoltk, balansa sivlpoltk, demokras sekulery ve, herend hindek kmas hebin j, relatven aroveyeke pve b- pratka wan ya li Kurdistan tezateke ber bi av b! ev pniyara xwe li ber pl herikna av li ber hla ba bager hlan. Lewma j riberizeke objektv, berwer, tr tij li ser nehate kirin. Alyn Ereb, na ku li ser biaxivin, riberiz bikin, refleksn negatv xweparz nan dan. Amerkay dsa ve wek hercar nveka dar girt, xwe dr van axivtin riberizan hla. Poltka erbet domand. Federasyon qebl kir, l nveka w l kir. na ku guh xwe bide nav Iraq, guh antnn xwe li ber cran neyar, anku dewleta Tirkyey, bi zdeh ve vekir. Hasil, di mideh van deh mehan da, rvebiryn poltk yn Kurdistana Bar, gav helwest radeya ku netewey Kurd li hvy b, nan nedan. Di war xwastekn netewey da, axivtinn slogan hatin kirin. Van axivtinan hissyata netewey ya Kurdan gelek ge, dil hinavn wan j gelek rehet kir. Belm di pratk da tit xuya dikir ne ev b. Li v der em terazya kjan aly Kurd zdetir netewey axivt, kjan km got, nadanin. Hewcey van termometre barometreyn ku germ tansyona poltkern Kurd bipvin j nne. Fedakar xizmetn wan -ku bi destxistina evro da ked tkona wan heye- bihakirin, bi poztv objektv sengandin cuda ye, l a kmasyn wan destnan kirin herweha li ser alternatvan axivtin j ert e. Di v babet da carna ser dav tte veresandin an algiryeke req hik, anj dijberyeke tahl tj tte kirin ku ev helweste ne xizmeta berjewendyn netewey, nej hevkarya wan rvebirn poltk dike. Balansa di v war da gelek giring e. Heke mexsed hevkar ye, hing divt bi objektv bte hereket kirin, pitevanya rastya bte kirin, l a kmas j bne gotin bi v j nemnin, pniyarn alternatv j bikin. Ger divt heq rvebirn poltk yn bar nete xwarin; wan di v dem nazik da, li ser v proses nrnn Kurdn pareyn d qet wernegirtin, tin titek xwastin; hevkarya me bikin, l deng xwe nekin!. Tercumeya v helwesta wan ev b: hema sih nekin, bes e!. Digel v pozisyona negatv j, wezfeya Kurdn pareyn d, hem pitevan kirine, hem j br baweryn xwe bi vekir zelal gotine. Ji xwe Kurdn pareyn d j, hind ku tte zann, v yk dikin. Helbet wek ji pareyn d pitevan tt, a j tne kirin. Hindek kes grbn poltk yn pareyn d, subjektv hereket dikin pratkeke li gorey nrn meyln xwe yn rxistin derdxin p, ku ev helwestn tengbn xizmeta ykkirina hzn poltk derxistina radeya netewey ya ykby li Kurdistana Bar, nakin. Ji xwe ji bo hindek kes rxistinan, Kurdistana Bar meyilkanya desthilatn poltk yn bar, bye ranteke ekonomk poltk. Eve j nrnek e, helwestek e helbet herkes di akirin da j azad e, serbest e, belm divt eve j bte gotin, ji ber ku xwudann van nrn helwestan xizmeta ykitya netewey ya li bar nakin, tam berevaj, konfilkta di navbeyna bi taybet du hzn mezin desthilatdar da, krtir dikin...

Model stat

Di encam da, Kurdistana Bar ji 1992 heta 9 Nsana 2003, bi pika mezin, pit 9 Nsan j bi timam rizgar b. Kurdan, bi ykgirt nebe j, xwe, xwe bi xwe dare kirin. Di hilweandina rejima Seddam di dawy da j di girtina Seddam bi xwe da j, roleke giring sereke leyistin. Evro di rvebirya git Iraq da xwudan soz biryar in. L bel, rastyek j heye ku di nav xwe da hj j ne yk in. Lewma pniyara wan ya federaly ji aly wan ve paradoksek derdxe meydan; gotin pratka wan hev nagire eve ji avan nareve! Ev zeafa wan keysek nedt mezin dide hevrikn wan ku xwe li beramber pniyar insiyatfn Kurdan as bikin, ku dikin j. Kmasya her mezin, armanc tin bi federaly hate mnmalze kirin. Wek serxwebn konfederal tda, hem are pniyar bi serbest hatiban axivtin, riberiz li ser hatiba kirin, armanc di maksmm derecey da hatibe lan kirin pa j li ser konsensseke netewey, model statya poltk hatiba tesbt kirin, da encamgirtir ba. Serxwebn xwastin jyana bi ser xwe heq Kurdan e. Divt eve bi israr hatiba gotin divt bte gotin. - Ji xwe model statyn wek otonom, federal konfederal, di jyana neteweyn kolon da areyn konjonkturel in, armanca mezin serxwebn e divt eve nete tar kirin -. L heke di nav tixbn Iraq da li areyek dihate geryan, hing di ertn hey da, teklf projeya maql sstem konfederal b, ji bo timam Iraq. Ji ber ku ji xwe Kurdan ji 1992 heta 2003, mekanzmayeke dewlet ava kirine. Di projeya Iraqa n da, du xelkn avaker, wek Kurd Ereb tne bi nav kirin. Anku Iraqa n d li ser du stna ava bibe. Stna Kurd, bi xerceke saxlem hatye darhtin. Dimne ya Ereb, ku ew j herend hilweyay j be, nwarek dewlet heye ku dikarin entegrey dem n bikin. Ji du mekanzmayn dewlet, dewleteke konfederal derdikeve, ku eve li Iraq dikar bibe. Tixbn konfederaly nzktir serbixwety ne. Ji v al ve j, hem poltken, hem j li ber balansa destkevtan konjonktura navnetewey, areserya konfederal rasttir b. L mixabin ku rvebirn poltk yn bar ev vizyone nan nedan.

Li aly d, di v sstem konfederal da, Kurdistan j da bi sstem federal hatiba organze kirin, ku ji aly me Kurdan ve j ya rast ev e. Kurdistana Bar wek ava dibe, divt li ser xm sentralzma klask ava nebe. Ev sstemn sentralst li sedsala bsta man. Di v sedsala bst yk da, d sstemn dewletn pket modern li ser xm desentraly ji n ve tne danan. Dewletn ji aly nifsa etnk ve homojen j, dest ji sstemn sentralst berdidin. Di v dinyaya n da, xelkn pket d bi sstemn desentralst, demokratk sivl tne dare kirin. d dem ku bi nav xelk eltek hukum bikin, bi daw tt. Evro dewletn Iskandnavyay li gorey ertn civata xwe desentralzasyon bi sstemek xwumal demokratk, anku bi sstem amtan, sstem ehridaryn mezin, pratze dikin. Elmanya ji xwe daryen federal e. Ispanya bi cograf etnk ve herwisa. Kantonalya Sws bi ser xwe modelek orjnal e. Federalya Belk gihittire nzk konfederaly ye. Welatn d yn Ewrpa j, bi otonom kirin zdekirina desthilata ehridaryan, civatn xwe bi awayn demokratk sivl di r dibin. Ewrpaya mezin j ber bi konfederaly ve die. Lewma Kurdistan j bi desthilatn sentralst divt nete dare kirin. Kurdistana Bar, hem poltken, hem j demografken divt bi sstemek federal organze bibe r nede sentralzm. Herwisa herend nifsa mezin bo ya Kurda j be, l xelkn wek Asr-Suryan-Kildan, Ermen, Cih, Tirkmen, Ereb j dijn, dn mezhebn wek, musulman, file, zid, msew, sunn i hene. Bajrn wek Msil Kerkk yn pir etnk herweha rewa gelek taybet orjnal ya taxn zer kesk, yn Kurdistana Bar, zemn sstemek federal demokratk derdxe meydan. Bi taybet li rojhilatanavn, rbirna li ber tranzm, Seddamzm Baaszm, are desentralzasyoneke otonom, federal konfederal e. Sstem otonom, federal, konfederal j be helbet d hukumeteke sentral organzator hebe, l sentralst nabe hukumeta sentral d desthilata xwe digel otorteyn d, yn navey, anku regonal, yn cograf, etnk bahrve bike, ku demokratzm hakim jyana xelk bibe. Ji ber van binasan, evro be subeh be, li Kurdistan j divt sstemn desentralst, yn federal bne danan. Kurdistan wek federal hatiba organze kirin, hing py sstem konfederal y li Iraq ava dib. Binecihkirina normn demokrasy j bi v reng mumkun dibe.

 

Belm mixabin ku reelpoltk, konjonktur, hz iyana navxwey, balansa poltk leker gelek elementn d yn dplomatk, tixbn pozisyona bazar kiv dikin. Pit hem bazarn poltk Kurdan dikar dsa ve zemnek hevpik derxin meydan. Pa, parastina mafn netewey di nav ert imkanan da reng werdigirin. ik tda nne ku, maf arenivsa Kurdn bar, di destn wan bi xwe da ye. Biryara v yk ew bi xwe d bidin. Wan j, digel ku li gorey destkevta evro gaveke pave ye, l di konsensseke netewey da areya federaly pknane. Ji bo v armanc pniyarn dokumant kirine. Di rvebirya Iraq da cih girtine berxwedidin. Ji bo heta 2005 salnameyeke ku karbarn pratk pkbnin amade kirine di r dibin. Bi objektv divt di rewa wan j bigihin ku, hz iyana wan j tixbek heye. Ew j di v hercumerc da nikarin hema tin xwastekn xwe bidin qebl kirin   bi cih kirin. Ew evro, di Iraqeke pit Seddam da, bi serhikya Ereban, bi cranya bbext ya ran, Srye bi taybet ya TCy canbazya Amerkyan satranc dileyizin. Eve sanah nne. Di nav tixbn Iraqa n da j, azad, maf destkevtn xwe parastin, statya xwe saxlem kirin, dsa ve di dev ht da ye! Lewma divt toleranseke maql bte nan dan. Kurdn pareyn d, dikarin rexne bikin, v arove projeya poltk a bibnin, eve j maf wan e. Tit hewce rzgirtina beramber hevdu ye. Madem Kurdn bar dixwazin bi sstem federal qedera xwe tayn bikin, bila bikin. Belm, maf yn dij v aresery derdikevin j heye, ku rexne bikin. L bel, di pratk da, daku ev pniyara Kurdn bar realze bibe, bin bigire, divt destek hevkaryeke xurt aktv j bte dan. Rizgar azadbna pareyek Kurdistan, ji bo paeroja xelk Kurd li pareyn d, anj bo Kurdistana ykby, eperek xurt saxlem e. Di ser da TC crann d, bi hem hz taqeta xwe dixwazin v destkevt an xirab bikin, anj qet nebe bi statyeke her km bik, bi tixb bikin ku ji bo pareyn d nebe model! Her ev poltka dagrkeran bi tin tra dike ku hem Kurd li aral li ser bar bilerizin, biparzin avakirina Kurdistana Bar saxlem qam bikin. Digel hem are ajawe derxistin, tkvedan gef gurn TCy, yn crann d, bdilya Ereban hetta ev bserberya Kurdan bi xwe j, di konjonktura evro ya rojhilatanavn chan da dest nade ku ev destkevta Kurdan li bar tkbie. Rastyek heye ku Kurdistana Bar her bi i model staty be, ji bo poltkn Amerka hem rojavay yn n, bingehek biv nev hewce ye. Lewma TC hem kartn xwe j bi kar bne, nikare v destkevta Kurdan li bar tkbibe. Hem koalisyona di pengya Amerkay da, hem desthilata n ya Iraq, ku Kurd j di nav da hevparn bihz in, li p chan deklare kirine ku mafn Kurdan statya Kurdistan, d di Iraqa n ya federal da bne parastin. Kerkk, Xaniqn Msil di nav da tixb cograf y Kurdistana Bar, anj bi gotina Iraqyan "herma Kurdistan li bakura Iraq" ji aly Kurdan ve xuya ye. Naveroka poltk huquq ya federaly j d d di nav v bazara poltk dplomatk da kiv bibe. Kurd gelek bi mafdar dixwazin tixb naveroka w fireh bikin, Ereb d bixwazin teng bikin, l di avakirina Iraqa n ya federal da hem Amerka, hem j bi ihtimaleke mezin Ykitya Neteweyan UN, d ji bo aresery balansek peyda bikin. Kurd di v bazar da, digel hem km kasyn xwe, xwudan hz desthilat in, lewma d bikarin digel partnern xwe bazareke ji bo xelk xwe bi fayde qazanc, bikin divt j bikin. Lewma rew end nazik, aloz, giriftar tkilav j be, hvyeke xurt heye ku Kurd d d v enk bizivirin serbikevin. Alternatva Kurdan tin serkevtin e, divt serbikevin.

ROJAN HAZIM - ile 2004

                           ser