pave

Karkatrn Mehemed Pxember slamzm

 

ROJAN HAZIM

 

Tab dogma belayn ronahya zann zanyary ne. Tab dogma astengn her bilind yn pkevtina bi git ne. Tab dogma jahra br raman, hi br, zann zanyary, xwandin tgihitin ne. Panjahra tab dogmayan j zann zanyar, xwandin tgihitin, axivtin gotin, riberiz krtk e. Vca mixabin ku i esman bin, i erd bin di hem dn dyanetan da, di deolojyn req hik toer pratkn statkopers da mentoya her tr ev tab dogma ne. Di dn dyanetn esman an erd da, heke hindek reformasyon guhornn relatven pkevt pkhatibin j, li gorey dereceya xwe dsa ve tab dogmayan di nav xwe da disitirnin diparzin. Ji ber ku xwn xwereka otorteya dn hem organ organzma br baweryn statkopers tab dogma ne. Di nav civatan da baweryn her ku bi re re bi normn xwe ve j yn her req hik baweryn mstk in di ser van baweryan da j dn tn. i esman bin, i erd bin hem dn, bi tekst rzikn hind bi koe hatine formle kirin ku, ne li ser axivtin dikare bibe, ne riberiz nej krtk dikarin bne kirin. arove ji teref Xwud ve hatye danan xilas!. Kes ku bi nav Xwude van rz rzikan di pratk da dadine bi nav v hebn nedt nebnay di r dibe kontrol dike, r nandide fermanan dibarne j rber Xwud ye bi nav v Xwudy mezin peyaman digihne mirovan jyana mirovan bi wan fermann Xwud dare tenzm dike. Ew kes ku bi rola peyambirya fermann Xwud raby j v wezfey xwe bi xwe dide xwe dibe rnan rber w fermana lah d ew kes dibe pxember!.  Gotina pxember j ji xwe peyambir anj peyamber e di nav dem salan da li gorey ziman diyalektn zimann ran formn cuda wergirtye di Kurd da j bye pxember. Kes ku emir fermann Xwudy mezin y nedt nebnay bo mirovan dibe digihne wan, anku kes ku peyama Xwud bo mirovan dibe, j ra peyambir tte gotin ku ev gotine pa j bye pxember. Di naveroka hem dnn esman da rol wezfeya pxember qazidya di navbeyna Xwud mirov da ye, anku pxember qazid Xwud ye. Belm qazidya di v kontekst da, qazidyeke lah ye qazid bi xwe jr zana ye. Neku tin i j ra hatye gotin bibe bne anku qazidya di v der da ne bi manaya postekary ye. Wek di Ereb da j resl tte gotin bi manaya qazidya Xwud pxembery da bi kar tt. Vca di emir fermann Xwudy nedt nebnay da pirs pirsker nne nabe, ik ikdar nne nabe, axivtin riberiz nne nabe, gil gazind krtk nne nabe. Kes ku van emir fermann mutleq bo mirovan tne j bi w sihra mutleqya lah tte efsn kirin ew j dibe mutleq. Di v rza mutleqy da s element tne dtin ev hers element j mutleq in.

  1. Xwud, nedt nebnay ye li her der hazir nazir e tek tin ye, b irk heval e.

  2. Emir fermana Xwud, wehyn w, anku tekstn w yn rz rzika mirovah hem jyana jnde nejnde, anku kitbn proz.

  3. Kes ku van emir fermana bi zanah ji bo mirovan dibe daku mirov di jyana xwe da bi kar bnin rber rnany dike ji bo pratzebna wan emir fermann Xwud rol wezfeya sereke dileyize bi v kar kiryara xwe ve j hem peyambir anj pxember hem j rber rnanr e.

Ev hers element zncrek pktnin di xeleka ser da Xwud heye, li ya d emir fermann w hene di ya sy da j pxember heye. Eve herwisa hyeraryeke lah ye j di ser pramd v hyerary da Xwud heye ew qadir mutleq e, ne kes dibne, nej kes dibihze. Belm ew herkes hertit dibne dibihze. Tin pxember w dibihzin. Di nav pxemberan da j y ku di saxya xwe da,  Xwud hem bihst hem j dt Mehemed Pxember bye li gorey teolojya slam. Yn d tin Xwud bihstye. Li gorey teolojya Filety j herend sa kur Xwud j be, belm di saxya xwe da neye hizra Xwud, pit hatye kutin, giyan w hilkiyaye nik Xwud roja qyamet j d bte erd. Li v der ji aly hem dnn esman ve xala giring, hem pxemberan qazidya Xwud kirine, emir fermann w, peyamn w bi mirovan ra gihandine. Li gorey teolojya dnn esman, pxember proz e tin ew qazid Xwud ye, l u zaha ku pit mirina pxember qazid d i l bt nne ji v bawerya dnn esman encamek derdikeve hing j gava pxember mir, emir fermann Xwud j d b qazid peyambir dimnin. Lewma j mirov dyar e ku divt hema bi yn hat ve qal bin heta hetay j d ew bin!. Di silsileya dnn esman da Msa Pxember jyan di navbeyna xwe, Tewrat Xwud da girtye. Hatina Dawd pxember Zebr guhortin li otorteya Tewrat nekirye, lewma j di nav dnn esman da dewsek nehlaye ji ber hind j otorteya Tewrat heta dem say dom kirye. Pa sa Pxember derketye w j jyan di navbeyna xwe, Incl Xwud da tapo kirye. Belm kmasya herduyan j, anku Msa Pxember sa Pxember j ew bye ku pit xwe tixbek mutleq ykser nekane ku perde pit wan girt bimne venebe. Di dawy da Mehemed Pxember derketye li ser tekst gotinn pxembern ber xwe revizyoneke bi zanah kirye sstemek li gorey xwe ava kirye. Mehemed karek jr zanah kirye pit xwe hilgirtye bin garanty tixbek hind str saxlem kaye ku u cara nete rakirin. Gotye ku pit w d pxember nan, pit Qurana proz, u kitbn d yn Xwud nan. Anku perdeya sehney kaye sehne girtye. Ev direktve wisa danaye ku ji xwe bye ayeta Quran. Wek hem gotin, emir fermann Xwud, tekstn proz, qann nizama Mehemed Pxember danay j d bye mutleq ne tte riberiz kirin, ne pirs pirsyar li ser tne kirin, nej krtk dikarin li ser bne kirin. Li gorey hers dnn esman j, lojken, d u peywend digel Xwud nemaye!. Kesn ku di navbeyna Xwud mirovan da peyambir dikir j neman wek Mehemed Pxember j got d u pxember j nan u kitb j ji esman nazil nabin!. Di kitbn proz yn hers dnn esman da j xala sereke hevpik, ykanetya Xwud ye ew b irk b heval e xweza, mexlqat, jyana bican bcan w afirandye, dinya w danaye ranaye. Eve rastya mutleq e ne ik dikare bte kirin, nej axivtin riberiz krtik dikare li ser bte kirin. Hevpikya d j, kitbn proz gotinn Xwud ne, wehyn Xwud ne mutleq in. Ayet sreyn di van kitbn proz da hem jyan tenzm dikin, ji bo her tit zahek tnin, derman hem derdn mirovah timam xwezay ne. Ev kitb reeteyn Xwud ne, qannn Xwud ne divt ji teref benademan ve by pirsn, by axivtin riberizkirin, herfyen bne tetbq kirin. Ya sy j pxember, qazidn Xwud ne li ser wan u riberiz krtk nikare bte kirin ew mexluqatn ezz yn Xwud ne proz in. Herend hers dnn esman di nav xwe da di rekabeteke kr fireh da j bin, l ev hers xal hevpikya wan e. Ji ber hind j, gava li ser van xaln hevpik yn wan axivtinek, riberiz an krtkek hate kirin, hema ykser pitevanya hevdu dikin, refleksn xweparastin bi hevray aktve dikin pita hevdu digirin. Ji ber ku, herend di bi karnana pratk ya baweryn xwe da, di rteln xwe yn xweser taybet da, di mesajn xwe da di tenzmkirina jyana mirovahy da cudahyn xwe bidine p j, di wan xaln hevpik da, di navbeyna wan da av nazihine. Di navbeyna Kinte, Dr Mizgeft da herend rekabeteke gelek dijwar hetta erek nifza dn hebe j, li beramber minafiqan j tifaqeke xurt heye di navbeyna wan da. Bo wan kesn ku mlm santm bawery bi destra wan tnin rteln wan herfyen di pratk da bi kar tnin mmn in cih wan di axret [dinyaya d] da behet e, l bi gotina her sivik, yn dr wan minafiq in cih wan cehnem e. Jyan hinde re sp ye di deftera wan da, xilas !. Vca tablo ev e lewma j her i gotin, axivtin, ik, pirs pirsyar, riberiz krtk li ser van dnn esman prozyn wan bne kirin, minafiq ye ciza j hazir e, kutin!. Droka hem dnan, belm bi taybet ya dnn esman bi xwn bi kut kutdary ve mit tij ye.

Droka bi xwn

Welew yk bi yk, welew pkve di droka hem dnan da xwn heye, kutin heye, er navxwey heye, er beramber hev heye. Di hyerarya dnan da, u cara lyaqat zann deshilatdar nebye, hergav komplo, dek dolab desse taynker byne di nav mekanzmayn dnan da. Kohen Rabnn Cihty di nav xwe da er nifuz kirine, Qee Matrann Filety ser hevdu xwarine, x, Xelfe, Mela mamn Islamety j ji bo desthilata xwe ser hevdu j kirine, bi hizaran mirov serjkirine, xwn rhtine, kut kutdaryeke ecb kirine. Hemyan ji bi nav Xwud, bi nav kitbn xwe yn proz, bi nav pxembern xwe, bi nav Kinte, Dr Mizgeftn xwe kirine ev hem kar kiryarn xwn. Dnn esman bi van dktetor totaltarzma di nav xwe da pknay j qal nebne, ser tr rn xwe gihandine mixalifn xwe yn derve j. Cihyan di nav xwe da qetlam kirine, Fileyan qira hevdu nane, musulmanan j ji ser hevdu goln xwn pknane. Li aly d Cihyan her di ser da say pxember Filety bi kenceyeke nedt di ardar da hilawstine bi bizmaran kutine. Fileyan bi nav sa, Incl Xwud rin xwe ji ser musulmanan km nekirine. Musulmanan j di ern dij File Cihyan da qetlamn mezin kirine. Van hem dnn esman car ykyk, car bi hev ra ser hizaran pbawern dnn cuda yn wek Zerdet, zidyat, Buday herweha pbawern Atezm kutine, bdadyn nedt bi ser wan nane. Vca ji kjan cephey l binrin droka dnan bi git, belm bi taybet dnn ro serdest yn esman, Msawt, sawt Mehemedt, anj em bi navkirina git bjin, Ciht, Filet Islamet, droka wan bi xwn e. Ne di nav xwe da, ne li beramber yn dervey xwe, u cara tolerans nannedane. Hakimyeta xwe li ser xwn, kut kutdary, zor zulm, kence teror ava kirine. Keng ik upheyeke zanyar hatibe gotin, keng axivtinek, riberiz krtkek hatibe kirin, derhal r hatye xebitandin ser hatine jkirin. Dnn esman daku hakimyeta xwe berze nekin, ji dest bernedin i tit dij mirovahy hebe kirine hj j dikin. Behs aty dikin, l tin aty bo dne xwe dixwazin aty li kesn dij xwe, li mixalifn xwe heram dikin. Behs dad dadyary dikin, belm tin ji bo xwe pbawern xwe dixwazin bdadyn mezin bi ser mixalifn xwe tnin. Behs qency, tolerans dikin, belm di pratka xwe da tam bereks w ji xiraby bhniky wdatir titek nakin. Heke misqalek ryek xr, qency, dadyary di nav wan da hebe, bi kar kiryarn xwe yn req hik zordar w misqala poztv j jdibin bi timam ry xwe y negatv derdxine meydan. Xm Kinteya Cihyan, y Dra Fileyan, y Mizgefta Musulmanan li ser ser bedenn kutyn mixalifn xwe hatye danan. Welhasil dnn esman hem di nav xwe da, hem j beramber hev ern ecp kirine, qira hevdu nane ku ew ern navxwey byne binas mezheb terqatn ji hev cuda di nav wan dnan da. Ma hema sa Pxember bi xwe Cih b, l keng ryeke d ya bawery da ber xwe, ji teref Rabnn Cihyan, bi kenceyeke mezin hate kutin, ku ew kn hj j di navbeyna Cih Fileyan da dom dike. Ma musulmanan bi xwe, Ely ji dndeha Mehemed Pxember, ku hem zava, hem j pismam w b, ne kutin pa j her wan musulmanan nevyn Mehemed pxember kurn El, Hesen bi jahr Huseyn j li Kerbelay qetil nekirin, ku ew qetlama Kerbelay b dubendyeke kr di nav Islam bi xwe da ku evro it [ versyona Elewty] li dv kutina Eli herdu kurn w hate meydan ku di navbeyna wan Sunnya da xwndaryeke drok heye u cara li hev j nakin. Ji bo v rikeberya i Elew Sunnyan hema demn nzk bnin bra xwe tra dike. Sunnyn sunnist slamst yn Tirkyey hind avtar bibn ku di 2 Tirmeha 1993 da li bajr Kurdistan Swas, 37 nivskar hunermand di otla ku l diman sax sax sotin. Ew ronakbr ji bo prozya brnana Pr Sultan Evdal Elew bn Swas li Otla Madimak bi cih bibn. Fanatkn slamst yn Sunn teroreke mezin dane dest p kirin dij Elew ronakbrn bi hi br yn pkevt ri otl kirin agir berdan. Pols lekeran j av xwe li v rikary girtin ku bo wan j Elew ronakbrn li w otl diman kesn dij rejim bn qet xema wan j neb ku bne sotin. Ji bo rejima kemalst keysek ba b, bi dest neyarn xwe yn fanatkn slamst, neyarn hevpik anku komnst didan kutin. Nimneyn bi v reng evro j dom dikin hema li Iraq tte dtin ku awa i Sunn hevdu serj dikin, mabed cihn hevdu yn proz awa disojin, kavil wran dikin Musulmanan dij hevdu dadgeh nedanane, di meydann er da hisab ji hevdu pirsne cizayn hevdu j di wan meydanan da bi xwn birne.

Ji dnn esman di Filety da j xwn, kut kutdar km ya islamety nebye. Dr di demn hakimyeta xwe ya dar poltk da zordar kirye tarz xwe pbawern xwe di bin sihric mezeln sar tar yn dr manastiran da ji kenceyn nedt borandine kutine. Qee Matranan fermann kence kutin barandine li ser xelkn xwe yn File. Ma dem dadgehn Engizisyon [Inkvzsyon] qet ji br die ku ji sedsala 13a heta ser sedsala 19an bi hizaran File, Cih Musulmann bguneh bi biryarn Qee, Papaz Matranan hatin kutin, hatin sotin. Dr Papa, Qee Matranan bi nav Xwud, bi nav Incl, bi nav sa Pxember fermann kence, kutin sotin didan di meydann ber der Dr Manastiran da bi merasim mirov dikutin disotin. Digel xelk sade, mirovn zana, tgihit serwext flozof j ji v belaya dadgehn Engizisyon xilas nebn. Her di ser da zanyar astronom mezin Galle, 22 Hezrana 1633 ji ber teorya xwe ya ku dinya li dora hetav dizivire ji teref dadgeha engizisyon ve hate dadgeh kirin ew bi gef gurn dadgeh ve hate tobe kirin tobeya w bi w dane xwandin. Galle bi v tobey peman inkara li ser teorya xwe kar ser xwe ji serjkirin anj bedena xwe ji sotin xilas bike. Belm her zanyar flozof temet w bzirav nebn tobe nekirin bedel v cisareta xwe j ser xwe dan. Bo nimne, flozof tal Giardano Bruno j ji ber teorya xwe ya ku ji bil dinyay j plant hene, di dadgeha engizisyon da hate dadgeh kirin hukm kutin hate dan di 17 Sibata 1600 da li Meydana Kullka ya Romay hate sotin.  Di dem engizisyon da li seranser Ewrpay hema tin bi milyonan jin di bin scdarya bymy da hatin sotin.

Nimneyn ku van dnn esman i bi ser xelk pbawern xwe nane bi milyonan in ev wehete di v dem pkevt y mirovah chan da j dom dike. Kn nefreta di navbeyna dnan da mixabin ku bi rengn cuda, di bin kiras poltk da tte domandin. L divt akera bte gotin ku pit reformasyona sawty, pven pkevtina civata File ya di war ekonomk, kultur, zanyar poltk da, guhornn mezin poztv digel xwe nan. Welat xelkn File ji droka xwe dersn mezin wergirtin dn dyanet ji dareya poltk cuda kirin laszm seklar dane p domnant kirin. Hakimyeta dr hate kandin, br baweryn dn di navbeyna kes Xwud da man, huqqa poztv hakim b. Van guhornn poztv norm metodn mirov serdest kirin. Dad dadyar pkevt, mafn mirov di ser her tit da hatin girtin. Nifn n bi perwerdeya modern zanyarya poztv hatin gihandin. Ji ber hind j di ser her tit da selteneta tab dogmayan hate rakirin. Li na van dtin baweryn prmtv, prozya mirov hate serdest kirin bi modernzm ve girday tolerans azadya br raman hate pxistin di navbeyna mirovan civat da. 

Di nav civata Cih da j normn modernzm bin girtin serdest bn. Hem di nav civatn File da, hem j di nav civata Cih da, hebna ekstremzm fanatzma dn hind hn bjin lokalze ye hatye mnmalize kirin. Dewlet civata modern, beramber tab dogmayn dn bi tixbkirina rol wezfeya Kinte Dr bi sstem mekanzmayn lak seklary ve hatye garant kirin.

Ji ber v pkevtin ye ku, li dinyaya modern, demokratk, lak seklar, ronyn ecb, krtkn dijwar li ser Dr, Kintey, Msa sa tne kirin mabedn dn, rbern dn, merkezn dn xelk dndar j berevanya xwe bi ryn atyane dikin, u kes ne tte kutin, nej u der tne sotin, kavil wran kirin. Heta nihe gelek karkatrn ronk, flm nivsarn krtker li ser dn dyaneta Ciht Filety, li ser prozyn wan, pxembern wan hatine kirin nivsn. Kintey j Dr j, Rabn Papayan Matranan j bersiva wan dayne xwe prozyn xwe bi r metodn demokratk parastine. Kintey j, Dr j, Rabn Papa Matrana j, xelk dndar y Cih File j, li beramber krtk ronyn nivskar, rojnamevan, karkatrst hunermendan u fitoyn kutin nedane, gelek zde itiraza xwe bi rya apemeny kirine. Bo nimne wek karkatrst Tirk musulman Turhan Seluk, di sala 1978 da di rojnameya Akam da karkatr sa Pxember ekir, ne Fileyn Tirkyey, nej yn dinyay u qyamet ranekirin, u kes nekutin u der nesotin ew karkatr di nav kar azadya br raman serbestya apemeny da hejmartin gazindeyn xwe j di nav tolerans da nandan.

Belm mixabin ku Islamety di nav xwe da reformasyon ne borandye ji ber req hikya tab dogmayn dn r nedaye tekamilya zanyar di aroveya xwe ya gelek prmtv da maye hj j w patnaj dike. Li mil d civata bi git slam ji aly sosyoekonomk ve j pve neye bi v pavemayn ve girday j tab dogmayn dn diparze. Li chana slam hj j huqqa lah, anku eret serdest e. Quran maka hem qann nizama jyana sosyal e. Jyana sosyal, ya kultur, perwerde, poltk, axir pkve jyan, bi normn dn tte dizayn kirin di r birin. x, Mela, mam Ayetullah bi nav Xwud, bi nav Quran, bi nav Mehemed Pxember biryar didin jyan tenzm dikin. He kes ji aroveya wan derkeve j minafiq tte lan kirin. Cizayn scdarya wan j km zde kiv in ew j an seqetkirine, anj ykser kutine. Islamet evro bi statkoyeke gelek kevnepers tte jyan. Rbern slamety j ji ber berjewend statyn xwe v statkoya ecb kevnare prmtv bi israr diparzin didomnin. Tolerans, pirs pirsker, ik ikdar, riberiz krtk eslen di deftera slamet rbern w da nne qetyen tehemmula wan bi van term gotinan j nne. slamet rbern w tin meth senay dixwazin, kllyen tat daxwaz dikin. Ji bo wan hertit ji teref  Xwud ve hatye gotin bi dest pxember ve hatye hinartin [andin] lewma j kar may tek tin bi kar nan e, anku by itiraz tat e. slamet rbern w jyana sosyal ya mirovan hind tixb kirine, ewqas aroveyeke teng danayne ku hejkirina ji dil j birn kirine bawerya bi dn j adeta kirine karek bdil. Dnek heke ji teref rbern w ve, ji teref tekstn w ve hinde bi qedexeyan ve, bi tab dogmayan ve bte dorp kirin, bawerya mirovan d awa ji dil be, rz rzgirtin awa d bte qazan kirin. Vca slamet bi hizaran qedexe, tab dogmayan ve hatye zevt kirin. Ji ber hind j qenc xirab krtkek bte kirin, meazellah dinya tte hejandin, her musulmanek dibe mucahidek dest bi er dij minafiqan dike. Scdarkirin hind bperwa tte kirin ku he kes ber nav pxember Mehemed, Hezret, Hz. nebje, ykser minafiq tte lan kirin fitoya kutina w anj w tte dan. Ma hema fitoya kutina nivskar navdar Selman Rud hj evro j ji aly slamstan ve tte domandin dr nne ku keng keys bibnin nfaz j bikin!. B toleransyeke b tixb, scdarkirineke b tixb, erikirineke b tixb, bye reftara rtn ya slamety rbern w. Dnek bi v tabloya negatv ve hatye teswr kirin, ik tda nne ku ne tolerans nandide, ne bhnfirehy nandide, nej krtk qebl dike. Dnek heke rber fgrn xwe yn proz bike tab dogma r li ser axivtina wan bibire, nehle ku wneyn wan bne kan anj portre tabloyn wan bne kirin, d awa xwebn be, d awa bhnfireh tehemmulkar be, d awa rz nanbide. slamet mixabin ku di nveka v tabloy da ye. Hem dn, belm bi taybet Islamet hind hn bjin egost e. Aty bo xwe dixwaze, rz rzgirtin bo xwe dixwaze, biha bihadary bo xwe dixwaze pesn meth senay bo xwe dixwaze. Evro di dinyaya pkevt da, di nav firehya azadya br raman da, di nav toleransa btixb da, di nav sebr tehemmula her mezin da, tab dogmayn dn sosyopoltk sosyokultur di aroveyeke her fireh da tne riberiz kirin krtk kirin. Beramber br raman krtka azad qetyen mtyaza dn dyanet hem prozyn dn nne. Di ser da dnn esman hem dn bi taybet j slamet akera mtyaz dixwaze. slamet rbern w ji krtk muafyet dixwazin. Helbet ev daxwazyn wan, nana bhnik bhntengya wan ya beramber riberiz krtk ye. Vca karkatrstn Danmark j rabn beramber v tabloya re tar karkatrn krtker ronk kirin weandin, ku di hem karkatran da krtk ron heye. Xwudann droka bi xwn bi kut kadary ve tij beramber van karkatran ne rz nandan, ne tolerans nandan, ne bhnfireh, sebr tehemmul nandan, nej reaksyoneke atyane demokratk nandan. Belm i tit negatv hebe ew kirin i reaksyonn erxwaz xwnxwaz hebin ew nandan 

Karkatrn bguneh

Rojnameya Danmark, Jyllands Posten, pxember musulmanan Mehemed Pxember bi 12 karkatrn ji hev cuda ve da teswr kirin ew karkatr 30 lona 2005 weandin. ib mexseda wan ku Mehemed Pxember bi karkatran ve dane teswr kirin. Ji ber ku ew j dizanin ku bi nrna domnant ya slamety kirina wney Mehemed Pxember heke qedexe nebe j ne caz e. L disa ve karkatr hatin weandin d i qewim pit weana wan karkatran qewim ku adeta b zelzele tfan. Ji musulmann moderat bigirin heta radkalan bay protestoy rakirin beramber weandina karkatrn Mehemed Pxember. Ber ku em bne ser kronolojya reaksyon byeran, em avek li nivsa redaktor kultur y rojnameya Jyllands Posten, Flemming Rose bidin mexseda w bizanin ka boi hewce dtine van karkatran biwenin. Di navika nivsara Rose da gelek akera tirsa nivskar, wergr, karkatr rojnamevanan ya ji b tehemmulya slamstan kiv dibe di nivsara xwe ya bi sernivsa Ry Mehemed da wisa dibje:

Komedyen Frank Hvam; di van demn nzk da, di ekran TVy da got ku ew cisaret nake ku di derheq Quran da hiciv bike. Wnek pirtkeke zarokan ya li ser Mehemed wne kirye dixwaze anonm be. Ev rewe, ji bo wergrn ewrpaya rojavay yn ku antolojya meqaleyn ku slam krtk dikin wergrane j wisa ye Mzeyeke navdar ji ber reaksyona musulmanan [ya rast slamstan RH] tirsa eserek huner ji pnangeh rakir Rastyek heye ku otosansr pdikeve Hunermend, nivskar, wnek, karkatrst, wergr hunermendn tyatroy; di civata rojavay da ku reyn w digihine Filety, di gihitina hev ya giring ya kultur ya di navbeyna slam seklary da, wek kivanek xwe j badidin Civata modern seklar ji aly hindek musulmanan ve tte red kirin. Ji bo his baweryn xwe yn dn bi israr rzgirtineke taybet mtyaz dixwazin. Eve bi azadya br raman demokrasy ve li hev nan ku di bingeh w da hiciv, tirane krtk heye. Helbete eve dibe ku hergav sempatk xwe nebe eve di her hal da nate manaya ku bi his baweryn dn tirane bte kirin, belm bi mijar ve j girday ye. Ji ber hind ye ku, di rejimn totalter da, tesaduf nne ku mirovn ku bi rokan karkatr wneyan krtk li ser dktetory dikin, di dawy da xwe di girtxaney da dibnin. Ev karbare bi piran wek rencdekirina hisn xelk tte zah kirin. Hj Danmark nehatye w raddey, belm ev nimneyn hey dr nne ku digel xwe otosansr j bnin Ji ber v yk, rojnameya me Jyllands Posten, ji endamn komeleya karkatrstan tika kir ku Mehemed bi av xwe awa dibnin wisa bi wne teswr bikin. Ji 40 endaman 12 kesan bersiveke poztv dan em 12 karkatrn wan bi navn wan di rpern xwe da diwenin [Jyllands Posten, 29 30 lon 2005, Flemming Rose, redaktor kultur]

Nihe ma ne kiv e ku, slamsta, bi nav slam bayek hind mezin y teror rakirine li nav civatn modern, seklar demokratk ku nivskar, rojnamevan, wergr, flmk, wnek karkatrst newrin bi vekir gotinek binivsin, xetek bikin, tabloyek, portreyek kin, an pyesek bileyizin anj flmek kin. Ji ber van tirs tehddn radkalst fundamentalstn slamst mirovn ku chana ronakbry pktnin, anku nivskar, wergr, ji bask tyatroy bigirin heta snema, mzk, wnek flmky hem hunermend, karkatrst, rojnamevan di karbarn xwe da km an zde otosansr bi kar tnin ku eve heku ji bedena mirov kmkirina xwn oksjen ye. Kmya xwn oksjen awa bedena mirov felc dike, otosansr j felckirina jyana perwerde, tgihitin zann zanyar serwexty bi git jyana ronakbry ye. slamst gelek akera bi van gef gurn xwe dixwazin chana rojavay ya ku ji aly xwandin, zann zanyary ve, ji aly azadya br raman demokrasy ve pkevt, felc bikin perdeya xwe ya re tar bikin ser civata modern j. Di nivsara Flemming Rose da gotinn kill hene. i dibje Rose; Civata modern seklar ji aly hindek musulmanan ve tte red kirin.. Hema em ber xwe bidine dora xwe, ma ev tesbte ne rast e? mamn bi rih reyn xwe yn kirt, bi wan aik cubbeyn xwe yn terf heroj di kursyn mizgeft mescdn li welat bajrn cuda yn Ewrpay da, timam jinan qehbe lan dikin, ki jinan gaz xwe rapana bi arev dikin. Bik mezin hem mirovan kafir dijminn slam lan dikin fitoyn kutin diqrin di wan kursyn mizgeftn ku li welatn demokratk seklar yn ewrpay da bi azad kar dikin. Jyana sosyal ya ewrpay cehnem lan dikin, belm pare mean xwe j ji dest wan kafir berazan werdigirin. Ew di nav civata modern ya ewrpay da gelek akera Erebistana Sid ran dixwazin. Wek d i dibje Flemming Rose; Ji bo his baweryn xwe yn dn bi israr rzgirtineke taybet mtyaz dixwazin.. Kerem kin dest xwe danin ser wijdana xwe. Ma ne rast e? Hn rast kjan musulman bn, heke ew alkol venexwin, divt di maseya wan da hn j alkol venexwin, iku divt hn rz bo wan bigirin, l ew rz bo we nagirin nabjin, em venaxwin, hn dikarin vexwin. Di meha rojy, ya remezan da k dikare ji ber tirsa musulmanan akera rojya xwe bixwe? Ew ji bo rojya xwe rz dixwazin, belm ji bo xwarina we misqal rz nagirin nabjin herkes guneha xwe!. Bi tirsandin gef xwarin dibjin ku hn nikarin li ber av me xwarin bixwin, hn mecbr in rz bo me bigirin, ji ber ku em musulman in!.. Hema li Kurdistan di van demn nzk da end kes ji ber negirtina rojy kutin van kevnepersn slamst!. Li her der ewrpay j v teror dikin slamst. Hema li welat Flemming Rose, li Danmark, di sektora restorant da musulman piran ne. Bo nimne kesek serre muhtemel diube musulmanan, -[iku li ber av wan jem porre musulman in]-, die restoranta Pizzay heke pzzayeke bi jambon [sknke], got hr y beraz bixwaze, ykser pzzaker musulman enya xwe dike gir xtar dike, ma tu nizan ku eve got xinzr e, guneh e, heram e, ma tu ne musulman !. Pzzaker musulman w heq di xwe da dibne ku bje muteryek ku diube musulmanan, got berazan nexwe!, belm ji br dike ku heta var destn w di nav got berazan da ne, li welat berazxweran dixebite, bi pareyn dewleta berazxweran jyana xwe didomne!. Eve bi gotina her sivik b ehlaq ye, durt ye, dubilmoral ye slamst v yk heroj li welat Flemming Rose, li Danmark dikin. Ev slamst, bi nav slam heq di xwe da dibnin ku xwe tkil xwarin vexwarin, cil bergn mirovan bikin. Di dibistann li welat Flemming Rose da, li Danmark, slamst hem kin ji binemaln musulman terorze dikin bi gefan, bi iddet mecbr turban, po dersok dikin ku ser xwe bipeinin, cilikn dirj bikine ber xwe, anku slam bijn!.. Li welat ku rojnameya Jyllands Posten tte weandin, anku li Danmark, heta nihe gelek byern kutin birndarkirin ji teref famlyayn musulman yn slamst ve hatine kirin. end kiikn musulman, ji ber ku cil bergn modern kirine ber xwe ji aly bab birayn xwe ve hatine kutin. Tolerans demokrasya slamstan ev e. Resm ku slamst bi nav slam li welat Flemming Rose, li Danmark hem welatn ewrpay didin km zde ev e!.. Ew gelek akera dixwazin ku li welat Flemming Rose, li Danmark li hem welatn rojavaya modern, seklar demokratk, jyana Erebistan, ya ran domnant bikin, qet nebe musulmann li van welatan bikine bin areva re tar. slamst teroreke b tixb li ser musulmann moderat j dibarnin ku evro musulmann moderat j ser xwe rakirine dij v iddet terora slamstn fundamentalist radkalst yn ku dinyaya wan re tar, tkon didin xwe disprin qann huqqa demokratk ya welatn seklar yn ewrpay. Hema li welat Flemming Rose, li Danmark, musulmann moderat, daku xwe ji bin teselluta slamstn fundamentalst rizgar bikin, mecbr man xwe organze bikin ku bikarin di nav jyana demokratk, modern seklar ya Danmark da bi xwe bijn. slamst byne belaya ser modernizm, demokrasy jyana seklar li Danmark j li welatn d yn ewrpay j hetta li her der dinyay. Ew bo dinyaya xwe ya re tar, bo huqqa xwe ya eret akera mtyaz dixwazin dixwazin di nav okyansa demokratk ya ewrpay da giravek bi areva re tar, bi kum bi cubbe ava bikin. mamn ku ji dev wan er, ajawe, fitne fesad derdikeve, ferman fitoya qetla minafiq kafiran [musulman be, file be, cih an bdst be, atest anj natrst be ferq nake, li ber av wan yn ku ne ji wan bin, hem pkve minafiq in] dibare, dixwazin di w girav da xwe bikin emr selteneteke dij mirov, dij huqq, dij azad, dij demokrasy, dktetoryeke xwndar danin teror iddeta xwe bidomnin. slamst di pengya mamn dest bi r xwn da dixwazin li chana modern, seklar demokratk da jyan terorze bikin bigihin mexsed armanca xwe ya re tar ji ber hind mtyaz dixwazinVca Flemming Rose gelek heq dibje ku ew mtyaz dixwazin. Bi avek objektv ber xwe bidin dora xwe. Qenc wan, xirab wan hem pkve xwe ezzn Xwud qebl dikin, behet dibnin, belm yn ku ne slam bin, hetta musulmanek moderat j be, cehnem, kafir beraz dibnin. Ji xwe jinan mirov qebl nakin, silava wan wernagirin, dest wan nagirin. Bo xwe mtyaz dixwazin, iku li gorey wan tin dn wan proz e li ser ry erd li dinyaya wan ya bin erd!. Yn d hem pkve kafir deccal in cehnem ne d di nav tna slam da bisujin!. Ev e mentaltey wan, bawer reftara wan. Ji kjan al ve ber xwe bidin, b tehemmul nemirovyeke kr di teor pratka slamstan da tte dtin. Pa Flemming Rose dsa i dibje; Eve [anku reftara slamstan RH], bi azadya br raman demokrasy ve li hev nan ku di bingeh w da hiciv, tirane [ron] krtk heye.. Di jyana modern, azad demokratk da mtyaza u kes, hz, meqam, dem dezgeh, dn dewlet nne beramber krtk, hiciv, mzah rony. Mzah, ron, krtk ca an bi nivsk, an bi devk anj bi wnek flmky tte kirin. Y anj yn ku bi rya karkatr tne krtk kirin, yar tirane p tne kirin, divt li hvy nebin ku wek portre tabloyn Leonardo da Vinci d bedew derkevin. Karkatr hunera x xet ye. Bi x xet u kes xweik nane kirin. Mirovek end speh bedew j be, bi bejn bal j be, di karkatr da kirt tte kirin, anj kirt tte dtin xuya kirin. Ji ber hind nerazbnn li ser karbarn huner nivskary divt di dereceya maql zanyary da bin. Ev krtern maql zanyary j bi klometreyan ji slamstan dr in. Ew di bawerya xwe da j serhik in rz ji bo yn beramber xwe nagirin herweha di reaksyonn xwe da j eyn serreqy didomnin. Ya ji wan ve serhik bi xwe bawer bne, l di v yk da xwe dilhbnin tam bereks w, serreq serhik kar xasyet bi xwe ne bawerane. Ev b tehemmulya slamstan ya beramber timam jyana modern, seklar demokratk, li welatn wan ji xwe di iqtidar da ye, l ew v bawer reftara xwe dixwazin eksport dinyaya demokratk seklar j bikin ji xwe di wan welatn demokratk da, li ewrpay bi hem karbarn xwe ve, bi hem kiryarn xwe ve, bi rabn rnitina xwe ve dixwazin w dinyaya xwe ya re tar hakim jyana modern, seklar demokratk ya ewrpay j bikin. Di v war da teroreke hind dijwar pktnin ku biv nev mirovn ku di dinyaya xwe ya bi at, seklar demokratk da mezin by jyay, ji v kut kutdarya slamstan ditirsin xwe tixb dikin. Gotina Flemming Rose v yk j rast derdxe wisa dibje Rose; Mzeyeke navdar ji ber reaksyona musulmanan [ya rast slamstan RH] tirsa eserek huner ji pnangeh rakir Rastyek heye ku otosansr pdikeve. Vca yn ku bi nav azadya br raman demokrasy xwebny nan fanatzm, fundamentalzm radkalzma slamstan didin, divt kum xwe danin ber xwe ba bihizirin!. i bike mirov modern demokratk y ewrp anj y welatek d, hetta y welatek slam, anj musulmanek moderat? Daku can xwe biparze, di karbar xwe y ronakbr da xwe vedike, xwe tixb dike. Eve otosansr e di encam da j bo slamstan tawzdane. Wek slamst van tawza j dibnin, teror, iddet rikarya xwe bperwa didomnin.

Azadya br raman

Wek ji nivsa redaktor Jyllands Posten Flemming Rose j tte tgihitin, rojnamey di nav aroveya azadya br ramana azad da wezfeya xwe ya weanger rojnamegerya azad bi cih naye hem xwe sansr nekirye, hem j xwe bi tab dogma qedexeyn dn ve tixb nekirye. Bi van 12 karkatrn ji hev cuda adeta reftara musulmanan xwastye bte test kirin ku ev metode j yk ji metodn tkona beramber tab, dogma ant demokratzm ye. Azadya apemeny ya br raman li seranser dinyay tin li Danmark di dereceya her bilind pkevt da ye. Li Danmark otorteya poltk qetyen xwe tkil karbar apemeny nake rojnameger, weanger timam kar nivskary, hner ronakbry di nav ertn gelek azad da xebata xwe dikin. Heke nerazbnek ji karbar apemeny hebe hem r dern huqq qann vekirne herkes dikare azadane van mafn xwe bi kar bne. Herend di dinyay da standarda her bilind ya azadya apemeny bi git weangery br raman li Danmark hebe j, l li tenita v azady herwisa di dereceya bilind da etk normn rojnameger apemeny j hene di pratk da fonksyonel in. Di navbeyna azadya apemen br raman etk norman da balanseke maql trker heye ev prensbe pare dikin di civata Danmark da bihayek bilind hene. Vca rojnameya Danmark Jyllands Posten nyeta wan i dibe bila bibe, karek rojnameger kirine Mehemed Pxember bi 12 karkatrn ji hev cuda dane teswr kirin weandin. Kar ku hatye kirin, karek azad y apemeny ye yk ji karbarn rojname apemeny j bidil be an bdil be weandina nivs, wne karkatran e. Li gorey azadya apemen, br ramana azad, etk normn hey aroveya huqq qann ya Danmark u qusr tda nne ku ew karkatr bne weandin. Civata Danmark ji aly moderny ve, ji aly demokrasy ve, ji aly tradisyonn humanzm hevkarya navnetewey xrxwazy ve di standardeke gelek pkevt bilind da ye. Di nav standardn wan yn hinde poztv bilind da krtkkirin di rza ser da ye. Ji bo wan tab dogmayn dn, tradisyonel folklork ferq nake trn xwe yn krtk digihnin. Xwe j yn d j heke hewce be krtk dikin. Di kar krtk da normn etk diparzin di aroveya rzgirtin da dimnin. Belm problem ew e ku rzgirtin relatv e li gorey herkes tte guhorn. Bo nimne ji bo slamstan krtk danin alyek, tabloya her xweik ya Mehemed Pxember kirin j sc guneheke mezin e. Di deftera wan da manaya rzgirtin tin kirina meth sena ye, pesndayne. Mentaltey wan yn mirovn di nav civatn modern pkevt da gihit bi fersahan ji hev dr e. Ji ber hind j, bo wan negatv be poztv be kirina wne an karkatrn Mehemed Pxember gunehkar brzyeke her mezin e divt b ciza nemine. Di chana slam da ne normn modernzm, ne demokras nej azadya br raman apemeny heye. Di welat dewletn slam da halhazir totaltarzm, despotzm, dktator, huqqa eret ant demokratzm serdest e. Di welat dewletn slam da ne tin sstem poltk dar hinde despotk e, her piranya xelk bi xwe j hind hn bjin konservatv e di nav kiras re y dn da dijn. Hukmet serokn dewletn slam hem zengnya welatn xwe li xwe dorber xwe xerc dikin, dixwin vedixwin, xelk piran birs, rs taz dihlin van kirtyan j bi nav dn dyaneta slam dikin. Xelk sade j di nav birstyeke kr da, di nav rus taz barety da j qedera xwe hewaley Xwud dikin ji v qedera xwe ya re raz dibin. Mirovn di nav v sstem bdad zordar da gihit, bi tab dogmayn dn ve mezin perwerde by, d awa di azadya br raman ya apemeny bigihin. Ew titek dizanin; Xwud mezin e, Mehemed Pxember proz e, Quran qanna Xwud ye divt herkes tabi wan be mutleq rz bo wan bigire qetyen gotineke ku bhna krtk j bt neke. Li gorey slamsta dinya j ya wan e, axret j ya wan e. Behet ji xwe cih tapokir y wan e. Yn d minafiq in cehnem ne. Ji bo kesn bi v zihnyet raby, gihit mezin by, kirina wne, tablo, portre, karkatr, bust an heykeln Mehemed Pxember cinayet e!. Li gorey wan yn ku van gunehn mezin dikin j divt by ciza j nemnin cizay ew didin j bi nav Xwud kutin e!. Lewma qet tehemmula wan karkatran nehate kirin reaksyonn nemaql hatin nandan. Pit ku karkatr hatin weandin, qeder heftyek dem reaksyonn musulmann fundamental dest p kirin. 9 iry [oktober] berdevkn komeleyn slamst dest bi rkary kirin beramber rojnameya Jyllands Posten. d bombardumana slamsta start wergirt. 14 iry roja eyny di meydana ehridarya Kopenhag da mtngeke bo hate kirin qeder s hizar musulmanan rojnameya Jyllands Posten protesto kirin. Helbet heq musulmanan e ku li heq huqq xwe bigerin, deng xwe bilind bikin krtkn li ser wan prozyn wan b bersiv nehlin ew j krtkn xwe bikin xwe fade bikin. L bel, her tit divt di nav normn demokratk atyane da bne kirin. Azad, huqq, dadyar, wekhev maf krtk bo herkes hewce ye. Herkes, her dem dezgeh her al divt di nav aroveyn maql da, bi rzgirtin xwe fade bikin, xwe nan bidin, gotinn xwe bo hevdu bjin. Rzgirtin ne tin metihkirin pesndayne. Krtk j dikare bi rzgirtin bte kirin. Belm mixabin ku slamstan fundamentalstan, musulmann radkal, ev karkatr bo armanc reaksyonn xwe yn poltk kirin hcet ser musulmann moderat j tkilav kirin adeta bay terora slamst dane dest p kirin. slamstan ev karkatr bo xwe kirine malzemeyn poltk dij modernzm, dij azadya br raman apemeny, dij jyana pkevt normn demokrasy chad dane dest p kirin. Radkaln slamst chana slam, dewletn musulman pkve provake kirin agir bi fitla dnemt xistin. Py 11 konsolosn dewletn musulman yn Danmark hatin organze kirin. Konsolosan jivan [randev] ji serokwezr Danmark Anders Fogh Rasmussen xwastin ku ikayta Jyllands Posten bikin wan b ciza nehlin. Belm serokwezr Rasmussen bi reftareke gelek vekir got ku Danmark welatek azad e, demokrasyeke kamil heye, azadya br raman bilind e apemenya Danmark di karbar xwe da serbest e qetyen otorteya poltk xwe tkil wan nake, l heke ew gelek aciz in dikarin di nav huqq qannn Danmark da li maf xwe bigerin. L sekinna fanatkn slamst neb ew v car j bi delegasyonn fireh daketin nav dewletn slam hukmet xelkn wan welatan dij demokrasya Danmark zrandin ku protestoyn mezin bne kirin. V propaganda provakasyona wan encam da di ser da Rxistina Konferansa Dewletn slam Danmark protesto kir ji hukmeta Rasmussen xwast ku lborna xwe ji musulmanan bixwaze rojnameya Jyllands Posten j bigire. L Rasmussen dsa ve na bra wan ku hukmeta w ji ber karbar rojnameyeke azad serbest lborn naxwaze dubare kir ku Danmark welatek azad e, demokras heye, Danmark welatek huqq qann ye, azadya br raman ya apemeny heye rojnameyn Danmark i bixwazin binivsin an wne bikin ew bi xwe biryara xwe azadane didin. Di nav demokrasya Danmark ya pkevt da krtk serbest e reaksyon xwenandann demokratk atyane j serbest azad in, di nav huqq qannn Danmark da musulman dikarin li heq huqq xwe bigerin. Belm van bersiva tra slamstan nedikir wan serek, goryek dixwastin. Dtin ku hukmeta Danmark tawz ji standarda demokrasya xwe nade, vca dest p kirin teror iddet organze kirin. Dewleta Erebistana Sid ser protestoyn dewlet ka v reftara wan cisareteke mezin da radkalstn slamst. 26 meha ile [Januar] dewleta Erebistana Sid hem maln Danmark boykot kirin ji stand, vtrn reyonn marked dikanan rakirin. Danmark hem bern spyatya xwe difiroe welatn rojhilatanavn. Di ser wan da j nivk, penr, r mast ttin. Boykota li Sid dest p kir belav dewletn d yn Ereb musulman b. Ji ber boykota maln Danmark zerar zyaneke mezin ya ekonomk rda. Frmaya spyatya Danmark Arlay akera kir ku di mideh boykot da nzk ar sed milyon kron Danmark [50 milyon euro] zerara wan bye. Di dem boykot da miltann slamst germ bn 4 Siabat li serbajr Sryey, am, ri konsolosya Danmark Norwec kirin sotin. Roja patir, anku 5 Sibat j li serbajr Lubnan, Beyrd, ri konsolosya Danmark kirin agir berdan sotin. Di van rikaryn sotin da polisn Srye Lubnan j bi xemsarya bi zanah pitevanya wan dikir. Boykot, rkaryn beramber konsolosyn Danmark hetta welatn d yn Ewrpay li hem welatn Ereb musulman dom kir. Protesto mtng bi rikar bi iddet hatin kirin. Teror hate rakirin beramber konsolosyn Danmark di hem demonstrasyonan da alayn Danmark, kukla wneyn serokwezr Danmark Rasmussen hatin dirandin sotin. Ji Asyaya dr heta Mexriba Afrkaya Bakur, di cografyaya Ereb slam da, li welatn d, hem protestoyn musulmanan bi tarz demokratk atyane nehatin kirin. Li v der divt bte gotin ku, dewleta Tirkyey j ev krza karkatran bo xwe kire keys bi taybet protestoyn xelk li end bajrn Kurdistan yn mezin organze kirin bi v provakasyon adeta xwastin ku Kurda bi taybet Danmark bnin beramber hev mesajeke wisa negatv ji Kurdistan bidin bjine ewrpay binrin, hn end pitevanya Kurda dikin, nihe ew j dij we ne bi taybet alayn Danmark li Kurdistan dane sotin ku pozisyona Danmark ya pozitiv li beramberi Kurdan, bidine guhorin. Zikya dewlet hukmeta Tirk ji Danmark j heb, iku Danmark destra weana ROJ TVy dida. Lewma hukmet hem organn dewlet yn li Kurdistan hizaran Kurd bi slogana parastina dn slam li meydann Kurdistan dane kom kirin alaya Danmark bi dest Kurdan dane sotin. Eve gelek akera provakasyona dewleta Tirkyey b ku tkilyn xelk Kurd Danmark xirab bikin ji ser v leyiza kirt ROJ TVy bidine girtin li Danmark. Ger xelk Kurd j mixabin ku hate v provakasyona dewleta Tirk dakete kolana dij Danmark slogan avtin, alaya Danmark sotin. Eve ji milek ve qusra hzn poltk yn Kurd j b ku r li ber v provakasyona dewleta Tirkyey negirtin xelk li ser v leyiz agahdar nekirin. Li Diyarbekir Batman bi deh hizaran xelk awa organze b dij Danmark rikar b. Divya b ku hzn demokratk yn xelk Kurd bi ronkirina xelk r li ber v provakasyon girtiban. Axir bi organzator provakasyona dewletn dktetoryal yn slam rxistinn slamst, teror iddet hakim reaksyona musulmanan b v yk j zerareke mezin gihande tkilyn wan dewlet, welat Danmark. Belm zerara her mezin gihande dn slam. Ew protestoya bi iddet teror hatye nandan, ew rikarya slamstan xirabyeke mezin li tevah dn wan bi xwe j kir. Di av mirovahya demokrat humanter da slam iddet teror kirin yk. Radikalst fundamentalstn slamst, karkatr bo xwe kirin hcet dij modernizm demokrasya rojavay kn nefreta xwe dane p. Karkatr ji bo reaksyona wan ya poltk bne malzeme. slamstan bi hceta van karkatran dij demokrasy, dij azadya br raman apemeny, dij normn demokrasya kamil chad dane dest p kirin. Derd wan d ne karkatr bn. slamstan di pirsa karkatran da dn slam bo xwe kirine eka deolojk poltk beramber chana modern pkevt. Ji ser karkatran adeta cihada slam dane dest p kirin. Ji bo wan yn ku demokrasy, azadya apemen br raman dixwazin diparzin hem pkve cephey minafiqan bn divya b ku dij minafiqan chada mmnan bidin dest p kirin ew kirin. slamstan di v xezaya xwe da 14 kes j dane kutin ku di nav van kutinan da, kiryara her balk j li Tirkiyey pkhat. slamstan 5 Sibat li bajr Laza, li Trabzon bi dest xortek 16 sal, qeey katolk Andrea Santaroy Ital di nveka dra katolkan da kutin. Li Lbyay 9, li Afganistan j bne binas kutina 4 kesan.

Engizisyona slamst

Di pengya slamstn fundamentalst da, hem li Danmark, li Ewrpay, hem li her der chan bi taybet li welat dewletn musulman protestoyn fireh, belm yn bi iddet teror pkhatin. i kirib van karkatran ku musulman hinde hilpern dorber xwe sotin, kavil wran kirin, kutin kirin. Di encam da karkatrstan pxember musulmanan bi rya qelem krtk kiribn, bi reng formn cuda teswr kiribn. Ev teswrn bi rya karkatran hatine kirin dibe ku ne bi dil musulmanan bin, dibe ku j raz nebin. L dikarn bersiva xwe bi ryn maql, bi tarzn atyane demokratk daban. Hem pxember fgrn dn awa dikarin bne krtk kirin, her ew karkatr bi xwe j dikarin bne krtk kirin protesto kirin. Belm eve nehate kirin. slamstan adeta engizisyoneke slamist li her der chan, li meydanan danan di ser da karkatr, karkatrst, rojname rojnamevan, br raman, tolerans demokras kirine hedef ri van bihayn mirovahy yn her gihit pkevt kirin, ku ev bihayn mezin ji bo wan j hewce ne. Wan j ew protestoyn xwe yn bi iddet teror ant demokratk li welatn Ewrpay yn demokratk da pknan. Demokras toleransa welatn Ewrpay r da wan ku xwe fade bikin, nerazbna xwe ya beramber karkatran nan bidin. Digel ku wan ev maf xwe y demokratk bi r metodn nemaql, ant demokratk, bi idet teror bi kar inan j, l dsa ve demokrasya Ewrpay ew as bend nekirin. Beln wan hem meydan kirine dadgeheke bdad, b huqq, b qann ykal di kesayetya Danmark da normn modernizm, demokrasy, humanzm tolerans dadgeh kirin. Ew bi xwe bne dozger, bne hakim cizayn bdad dan herwisa bne celad ev nfazn bdad j wan bi xwe bi cih nan. Argumenta wan tin ew b ku goya bi van karkatran heqaret li Mehemed Pxember hatye kirin, yk, ya duy j di slam da Mehemed Pxember nate resim kirin, ji ber hind j karkatrstan rojnamey beramber prozyn dn slam sc kirine divt bi hik bne ciza kirin. Hal ew e ku di van argumentn xwe da neheq in ev doza wan j ji rasty dr e. Mehemed Pxember ji sedsaln 16. heta 19. di demn cuda da bi portre mnyatran ve hatye teswr kirin. Qedexeya li ser wney Mehemed Pxember ne destreke dn ye, bi timam ravekirineke alim mamn mejre yn slamst e. Li ser v yk tefsr raveyn gelek ji hev cuda hene. Mehemed Pxember be an keseki d be, qedexeyeke bi v reng ji xwe di Quran da nne.

Li ser v mijar nivsareke gelek balk ya nivskarek bi nav Emr Tahir di rojnameya Radikal da derket. Emr Tahir di nivsara xwe ya bi sernivsa Islam teswr j yarya j radike da wisa dibje: Mehemed be an kesek d be, Quran resimandina wan qedexe nake. Gava Islam ber bi Deryaya Sp ve y, rast versyoneke Filety ya konoklast ya miltan hat ma di bin tesr da. Pit v, hj di dem organkya lahyata slam da, hindek alimn dn yn slam, dij teswra Xwud fito dan. Ev reftare b binas w yk ku Islam 10 Fermann Cihyan [ku di nav da qedexeya teswra Xwud j heye] ji mratey xwe qebl kirin. Li ser v yk u dem biryareke qet nehate standin, lewma j iddiaya qedexeya li ser resman ya slam, wek prensbeke mutleq ya slam, bi timam poltk e. Islam tin prensbeke mutleq heye, ew j ykanetya Xwud ye. Bila u prensbn d yn mutleq nene cad kirin. Drok j, qedexeya resimandina Mehemed Pxember pxembern d wek prensbeke mutleq ya slam, p dike. Hunermendn musulman, gelek cara li ser xwasteka hukumdarn musulman, portreyn cuda yn Mehemed Pxember kirine. Li v der mkan dana hem lstey nne, belm em yn her mehr bihejmrin: Di sedsala 16an da, mnyatrek ji teref Mehemed Nr ve wek Mehemed Pxember li ser pita hesp xwe Burak ku seravn hesp wek jineke bedew bn, ji bo Mrac di Quds, hatye kirin. Dsa di sedsala 16an da, wek Mehemed Pxember weez li Medney dida, ry w bi xl hatye kirin. Di sedsala 17an da, mnyatrek Isfehan ku Mehemed Pxember digel Hreyra hatye kirin. Di sedsala 18an da, Mehemed Pxember heft murdn w hatine kirin. Di sedsala 19an da, mnyatrek ji aly Kemaledn Behzad ve hatye kirin ku Mehemed Pxember ber xwe dide guleke ku ji dilopa xwuha ry w hatye kirin. Di sedsala 19an da, Qetla Famlyaya Pxember hatye kirin ku Mehemed Pxember ber xwe dide nevy xwe Huseyn wek di Kerbelay da ji teref Emewyan ve tte kutin. Dsa di sedsala 19an da, Kemal-ul Mulk, portreya Mehemed Pxember kirye ku bi destek xwe Quran digire   bi dest xwe y d j areta ykanetya Xwud dike.

Hindek ji vana di mzeyn welatn musulman da, yn wek Mzeya Seraya Topkap ya Stanbol, Buxara, Semerkand, Ozbekistan Iran yn d dikarin bne dtin. Digel yn Ewrpay, yn ku diine mzeyn d j, dikarin mnyatrn ku teswra Mehemed Pxember yn ku r bi xl wneyn destkir di pirtkan da bibnin. Gelek bustn pxember, km j be heykeln w hatine kirin. Di dadgeha Bilind ya Amerkay [USA] da j rolyefek Mehemed Pxember heye ku wek qanndanerek mezin y mirovahy hatye paye kirin.

Di mparatorya Osman da Lekern N, [Yenieri 1362 -RH], madalyoneke ku ser Mehemed Pxember li ser hatye kirin, bi xwe ve dikirin. Qizilban Faris ku hevrikn wan bn, mam ewil y iyan, El, kiribn kon. Ji xwe resmn pxembern d bi milyonan hene. Resm her belav, y siv e [Ysiv], ku di Quran da wek mirov her speh hatye teswr kirin [Radikal, 14 Sibat 2006]

Vca wek di v nivsara kurt belm ronker ya Tahir da j hatye gotin, esasen kirina resim, karkatr, tablo, portre, bust, heykel rolyefan, Mehemed Pxember j tda, yn u pxemberan ne qedexe ye. Li v der mtyaza u pxemberan nne ji xwe u pxember j spesfken nehatine bi nav kirin ku nene resimandin. Qedexeya hatye danan bi timam ji teref analst komentatorn fanatk yn slamst derketye u binaxeya van qedexe dtinan di u serkanyn dn bi taybet slam da nnin. Akera ye ku hindek alim mamn fanatk tarkbr ji ber xwe danane ev qedexe by argumentn trker ronker j teorze kirine di jyana dn dyaneta fundamental da j domne kirine. Ev teorya wan ya p di nav dem salan da wek hem byer bynn dn kirine tab dogma rnedane ku li ser lkoln, axivtin, riberiz krtk bne kirin. Ev serkanyn ku bi timam fanatzma slam dizn, bo xwe dezgehek danane bi nav dn i hebe dikine tab dogma. Ji bo wan, resimkirin, fotokan, flmkan, mzk, tyatro, snema, spor, bi taybet phol [fudbol] j heram in. Ji xwe xurafeyn wisa li ser phol tne gotin ku pora ser mirov gij dibe; goya hol [top] ser kur El, Huseyn e, wek di Kerbelay da hate kutin, dijminn w ser w jkirin p ser w holan leyistin, lewma divt musulman holan bi taybet j phol [fudbol] neliyizin!.. Vca bi hizaran xurafeyn bi v reng hene ji teref x miax, mam Ayetullahan ve tne afirandin, di civata musulman da tne belav kirin, ku jyan li mirovn musulman dikin jahr mirin. Van serkan merkezn serdest yn slam, mixabin ku ro dn slam kirine dn qedexeyan, dn tab dogmayan, dn tirs xofan, dn xurafe, metir per, cin ecinan.

Kes, dezgeh merkezn ro li ser dn slam domnant, xirabya her mezin li dn xwe j dikin ry dn xwe kirt, re tar dikin. Heta ku ev kes, hz, dezgeh merkezn ro li ser dn slam hakimyet danay, v hukm xwe, v iqtidara xwe, v selteneta xwe bidomnin, r li ber mirovkirina slam venabe, slam reforme nabe, slam entegrey jyana modern pkevtin evolusyona jndehy nabe. Gelek akera, heta ku reformstn radkal yn musulman, bi cisaret dernekevine meydan selteneta slamstn evro yn hakim nehejnin, di her war da tkoneke xurt zanyar beramber wan nedin, d ev rewa tar ya slam bidome. Dn slam hewceh bi zana zanyarn reformst yn ji nav xwe yn radkal heye ku ji v krza hey derkeve. Reformstn slam heke bi rast dixwazin dn xwe ji v tengavy ji dest van mejkorn desthilatdar yn ro derxin dn xwe digel hem dnan, hem mirovahy, hem jyan at bikin, entegrey jyana modern bikin, divt bi eka zann zanyary xwe bi hz bikin xwe biavjin py tkoneke xurt bidin. Reformasyona slam entegrekirina slam digel jyana pkevt modern, bi rabn hilkevtineke bi v reng dikare pkbt. Keng bizava bi armanca reformasyon entegrasyona modernzm ya dn slam serkevt, hing di nav civat da, di aroveya lak seklary da d bi pkeve bibe dnek di navbeyna kes Xwud da, ku kar ku di xra slam da j ev e.

 Parastina azadyan

Di krza karkatran da, chana kevnepers ya slamst hemleyeke rikar pkna, li timam dinyay rojev kill kir xwe da axivtin. Di ser da dewletn Ereb eka xwe ya ekonomk bi kar nan, zerareke ku hate his kirin gihandin ekonomya Danmark. Rejimn slamst, derdorn ku jyana xwe li ser slamzm di r dibin, qelemdestn ku ji sergvk slamsta xwe tr dikin, bi metodn cuda j be di xetek da gihitin hev ew j beramber bi git br ramana azad pratka w, b tolerans b. Cephey ku dij karkatran bn, pkve bi nav rzgirtina prozyan tab dogmayn dn parastin. slamstan prozya dn slam bo xwe kirin argument er qelem azad kirin. Statkopersn dnn d yn esman j, di xala prozyan da hem pitevanya slamstan kirin, hem j pozisyona xwe ya tabst dogmatst parastin. Di rikarya dij qelem ku karkatr kir da, Kinteya Cihyan, Dra Fileyan Mizgefta Musulmanan di cephey dnparzy da gihitin hev. Van hers keln tabzm dogmatzm daku statkoya xwe biparzin, bo desthilata xwe rzgirtin xwastin, belm xema wan ji bo yn dij wan rzgirtin neb. slamzm xwn ji v cephey wergirt di v krza karkatran da eper xwe y kevnepersy, ro j be, qam tir kir. Di v war da, slamst tin bi havkarya dnn d yn esman neman, ji alyn ku ji sergvk wan xwe tr dikin j pitevanyeke ba wergirtin. Qelemdestn ku xema wan ne azadya br raman b, bi nav rzgirtina prozyan xwebny bedel nan xwe bi qelem xwe y kest didan. Wan ji sifreya slamsta nan dixwar, av vedixwar, lewma j qelem xwe ji bo parastina slamstan bi kar nan. Mixabin ku cephey ku bi israr azadya br raman diparast jar lawaz ma. Ji xwe di her dem da, yn ku bi cisaret rmeta qelem xwe, siyaneta br hizrn xwe diparzin gelek km in eve v car j hate dtin. Hem li Danmark, li ewrpay hem j li welatn d yn chan, hejmara yn ku bi cisaret dij terorzekirina slamstan derket bi hejmara tiln herdu destan ma. Hema di ser da, qelemdestn Danmark, nivskar bi git entelektueln Danmark mthaneke ba nedan di nav xwe da bne end bir ji her birek j dengek cuda derket. Karkatrstn ku ew karkatrn Mehemed Pxember kir bi tin hatin hlan pitevanyeke moral etk j bi xurt nehate dan. Ew v gav di bin zirh parastina pols nepen y Danmark da dijn eve ji bo chana modern pkevt ermizaryek e. Burjuvazy Danmark j tam li gorey xasyeta klasa xwe, ji berjewendyn xwe trik pareyn xwe pve titek d nehizir pita xwe da bizava parastina demokrasya Danmark di v krza karkatran da. Di ser da frmaya spyaty Arla frmayn d yn ku digel welatn Ereb di nav tkilyn ticar da, fiareke xurt nan ser hukmet rojnameya Jyllands Posten ku ji slamstan lborn bixwazin heta dereceyek gihitin mexseda xwe j. Burjuvazy Danmark di droka Danmark da hergav pita xwe daye bizava demokrasy tin kaseya xwe fikirye. Di dem dagrya Nazyan da j, li er chan y duyemn, ykser xwe daye mil Htler bi van tkilyn digel Nazyan kaseya xwe parastye. Di meydana poltk da j, yn ku heroj mesajn humanzm, tolerans, demokrasy azady didan, bi nav parastina byanyan xwe dane rza rikar terora slamstan. Serokwezr Danmark Anders Fogh Rasmussen, di parastina br ramana azad serbestya apemen bi git demokrasya Danmark da reftareke maql bi biryar nanda ji v xeta xwe ya rast j nehate xwar. W hj ji ser pve, pozisyona xwe ya parastina norm krtern demokratk yn Danmark akera kir li pit v reftara xwe j bi cisaret rawesta.

Kmasya hukmet bi git mekanzmaya dewleta Danmark di v krza karkatran da ew b ku, bi drbn ranebn ji destpk pve pirsa karkatran, reaksyona slamstan, pozisyona wan sivik girtin, reftara wan, xwastek armancn wan, nyetn wan ba nexwandin li gorey w poltkeke rasyonel amade nekirin. Hukmet gelek navane hereket kir hizir nekirin ku slamstan rn xwe kane, xwe bi tr kivan kirine ew tr d ji kivan derkeve. Hukmet j, parlement j krza karkatran bi hostah dare nekirin. nsyatv ji dest xwe berdan nsyatv kete dest slamstan encam j kiv b ku teror kaoseke mezin ji teref slamstan ve hate pknan. Ykitya Ewrpay j di v krz da nveka dar girt, di war parastina br ramana azad da, di parastina norm krtern demokratk yn ewrpay chana modern da tawzkar hereket kir. Li seranser chana ronakbr da j, mixabin ku dengek xurt y ronakbrane derneket ji ber rikar terora slamstan adeta otosansr derkete p qelemdestan qelem xwe kirine nav kavlan da. Nihe di randa ewil da slamstan xwe bi ser xist nenivsk j be normek pakevt derkete p ku goya li ser prozyn dn bi hessasyet rzgirtin divt bte rawestan. Bi v gotin resmek wisa derxistin p, heku kar krtk brz ye!. Di pratk da tercumeya v ew e ku nivskar, karkatr, rojnamevan, ressam an flmk, gava xwast krtk li ser dn dyanet dndarek bike, divt xwe sansr bike!. Ev nrn reftare tawzkar ye gelek a e di demn li pya me da d tehlkeyn mezintir digel xwe bne herweha di rya nivskar, rojnamevan, karkatrst hem qelemdest hunermendan, bi git ronakbran da tel ye, kemn e!. V yk j cisaret da bi git kevnepersya slamst herweha kevnepersya hem dnan. Hal ew b ku, divya b hem kes, hz derdorn ku azadya br raman di ser hertit da digirin, bi akeray dij tabzm dogmatzma dn pozisyoneke bi cisaret nandaban. Roj ne ew roj e ku azadya br raman serbestya apemeny tixb bikin, divt standardn bi git azadyan hj bne bilindtir kirin, daku yn bihay br ramana azad nizanin j li xwe vegerin qedr van bihayn mezin bigirin bizanin ku wan j hewceh p heye. Pratk careke d nanda ku, yn ku beramber azadya br raman, serbestya apemeny ik radiwestin u cara tehemmul krtk nakin. Di ferhenga wan da beramber krtk, heqaret tte nivsn. Ew keng krtk dibnin, dibihzin, ykser bi deng plakatn heqaret li me tte kirin diqrin qyamet radikin dengn azadparz difetisnin. Eve taktk qedm y tabst dogmatstan e. Lewma, bi u away divt ji bizava parastina br ramana azad serbestya apemeny tawz nete dan. Azadya br raman, serbestya apemeny, toleransa beramber krtka bi her newl, mafek sereke ye divt ji aly azadparzan ve bi cisaret bte parastin. Divt keys nete dan ji bo demagojya slamst hem kevnepersan. Yn ku bi nav parastina prozyn dn fitoya qetla mirovan didin, dixwazin jyan bi git terorze bikin tarz xwe li ser herkes ferz bikin. mam bin, qee bin an rabn bin, ferq nake, yn ku v demagojy bi nav dn dyanet dikin, dixwazin dawy li jyana modern, demokratk azad bnin. Demagojyek j li ser gurbna bizava rasst tte kirin ku goya weandina van karkatran b binas v pla bizava rasstan li Danmark ewrpay roleke provakatv leyist. Ev reftara ji rastya sosyopoltk dr gelek romantk, esasen ndrekt mildana bizava slamstan e xwudann v reftar ca an bi zanah, anj ji nezan av dikin ser a slamzm. Ekstremzma rasst j, ya slamst ji realteyek e, marjnal j be heye. Daku ev baskn ekstremst ge nebin, xwe ji krtka li ser wan badan bi kr wan tt esasen ev tirse xwn dide wan. Ev nrn reftara ku tte gotin nandan; eman slamst d har bin, ya qenc ew e ku krtk li wan nekin, bi gotina her sivik nav ye xwe lhbandine pratken j xurtkirina wan e gelek akera j nrn reftareke p e. slamst stfadeyek mezin ji nrn reftara van derdoran j dikin car ri bizava azadya br raman serbestya apemeny dikin. Digel v nrn reftara slamstan ya ant demokratk dij br ramana azad, are dsa ve bi tixbn her fireh, azadya br raman ye, serbestya apemeny ye, demokras ye, tolerans e. Ev norm krtern modernzm ji bo yn ku dij in j hewce ne. Herkes bi atyane dikare di nav sstemek azad demokratk da hem bij, hem j xwe fade bike. Yn ku dixwazin bawer rteln dn xwe biparzin j, divt sstem azad emokratk biparzin. Bi kar nana mafan, bi rzgirtina hem mafan dibe. Yn ku bo xwe rz rzgirtin dixwazin, divt eyn rz rzgirtin nan yn beramber xwe j bidin. Proz ne tin di monopolya dnn esman da ye. Di ser da mirov bi xwe hebnek proz e. Li prozy j, li sadety j, heke hewce be, divt krtk bte kirin herweha rz j bte nandan.

Br ramana azad, apemenya serbest, norm krtern demokrasy, heq huqq, wekhev, dad dayar, tolerans at bila bibin qismet herkes!

ROJAN HAZIM

Sibat 2006 

**

Manfestoya Selman Rushd

 

Manfesto: Pkve dij totalteryanzma n

 

Pit ku dinyay ser ji fazm, nazzm Stalnizm stand, nihe li ber tehdteke [gefeke] n ya totalterya global e: slamzm.

 

Em wek nivskar, rojnamevan ronakbr, bo berxwedana dij totalteryanzma dn bo bilindkirina azad, wekhevya keys mkanan bihayn sekler ji bo herkes, gaz dikin.

 

Phatinn pit apkirina karkatrn Mehemed di rojnameyn Ewrp da, nanda ku tkona jo bo van bihayn nversel hewce ye. Ev er ne bi ekan [slehan], di zemn ideolojk da d bte kirin. Em ne ahidn er medenyetan anj antagonzma Rojava Rojhilat ne, l em ahidn tkoneke global in di navbeyna demokrat teokratan da.

 

Wek hem totalteryanzman, slamzm j ji tirs barety xwe digihne. Ajtatorn [waizn] nefret, van hisan bi kar tnin ji bo kirina betelyonan [mufreze] ku armanca wan tkbirina azady ye danana dinyayeke newekhev e.

Belm em bi dengek bilind xurt dibjin: u tit, bhvt j, terchkirina kevnepersy, totaltaryanzm nefret heq dernaxe.

 

slamzm deolojyeke kevnepers e ku wekhevy, azady seklarzm li k der be dikuje. Serkevtina w digel xwe tin dinyaya domnasyon tne: domnasyona mran ya li ser jinan domnasyona slamstan ya li ser herkes. Daku em li ber v yk bisekinin, divt em mafn nversal garant bikin bo hem mirovn bindest dskrmneby.

 

Em hizra relatvzma kultur red dikin, ku eve bi nav rzgirtina kultur tradisyonan, mr jinn ji kultura musulman ji bihayn wekhev, azad seklarzm mehrm dike, li ser me ferz dike. Daku em nebine tewqdarn goya tewqa konsepta btalih ya Islamofoby, ku krtka li ser slam rekirina musulmana tkilav dike, em hlana hizra krtkkirin red dikin.

 

Daku hizra krtkkirin ya ji hem sstimal dogmayan dr li seranser reahy binecih bibe, em dixwazin azadya xwe fadekirin nversalze bibe.

Em bang demokratn ji hem welatan ruhn azad dikin, ku sedsala me nebe sedsaleke taryar, bibe sedsaleke ronahyar.

12 mzaker:

Ayaan Hirsi Ali
Chahla Chafiq
Caroline Fourest
Bernard-Henri Lvy
Irshad Manji
Mehdi Mozaffari
Maryam Namazie
Taslima Nasreen
Salman Rushdie
Antoine Sfeir
Philippe Val
Ibn Warraq 

28 Sibat 2006

**

Kurdya w: PR

ser