pave

60 salya Komara Kurdistan ya Mahabad

 

ROJAN HAZIM

 

22y v meh, meha ile ya v sal, sala 2006a, dibe 60 salya Komara Kurdistan ya Mahabad. Ber 60 sala v roj li Meydana arira ya sentera Mahabad, lana Komar ji teref Qaz Mehemed ve, ku herwisa serok Komara Kurdistan b, hate kirin. Nivskar pirtka Komara Kurd ya Mahabad William Aegleton wisa dibje ji bo v lana drok:

Li bara bajr Mahabad, li cih ku xanyn ji axen hatine kirin yn li hindava em Sablax, meydaneke ub ember heye. Nav v meydan bi Kurd arira ye. Ji ber ku li dormandor meydan ar stnn bi lambe hatine ikilandin, lewma ev nave wergirtye.

Li rexek meydan j heykelek ah Riza Mehemed Pehlew hatye danan. Li ar kujyn binetara heykel j ar heykeln ra yn rengkir hatine bi cih kirin.

Aha tam li v v der, Qaz Mehemed Mahabad, spdehya roja 22 iley [1946] ser kursyek. Li ser Qaz nformayeke Rs heb. Li ser ser w j aka w ya ku wezfeya w ya dn kiv dike heb.

Qaz Mehemed Mahabad li ser kursy xtab hevwelatyn xwe yn v bajr bik xelk li meydan komby kir Belm, ev mesaja Qaz Mehemed ne tin bo wan b, ji bajr wdatir, ji tixbn v dewleta bik ku hj tixbn w nehatine kiv kirin wdatir, heta ya doln Kurdistan di [W. Aegleton, Komara Kurd ya Mahabad, r. 15-16]

Tesbteke di cih da b, iku ew mesaja Qaz, herend di w meydana tenge Mahabad, Meydana arira da hatib dan j, l dengvedana w mesaj di nav w meydan da nema. Li aral Kurdistan, li ya, dol, nihal, det zozann Kurdistan, li gund, bajrk bajrn Kurdistan dengek gur veda, xwna mirov Kurd keland, hi bra mirov Kurd ronah kir, ge kir, bawerya mirov Kurd ya bi paeroja xwe, bawerya li ser pya man, bawerya jnde man rojek ji rojek bna xwdan dewleteke serbixwe, xurt kir. Anku ew mesaja kurt ya Qaz Mehemed ya lankirina Komara Kurdistan ya Mahabad, b irskeke ge ya xelk Kurd ya bi xwe bawerbn Ew irsk pa mell b, belm netemir, hza xwe ya potansyel parast ku rojek ge bibe ve bibe ronahya hza hetavn timam welat ron bike. Evro ev ronahya hey, ji wan irskn xurt ge yn dem Komara Kurdistan ya Mahabad zayne. Ew irsk hind bi hz bn ku mellya salan j venegerya mil tarty. Hza ronahy, ew hz, ew hi bra xelk Kurd ya bi xwe bawerbn pit endn sala j be, bilind ge b ku d u hz quwet nikarin perdeya tarty bikin ser ry ronahya xelk Kurd. Di 60 salya damezrandina Komara Kurdistan ya Mahabad da ev hza ronahy d maynde bye ku germ, ge enerjya hetav u cara ji ser xelk Kurd welat wan Kurdistan km nabe d her bo her xurt mezintir bibe. 60 salya damezrandina Komara Kurdistan ya Mahabad di nav van br hizran, di nav v realtey da, li pareyek j be, li bar, di gihitin avabna dewleta Kurdistan da tte brnan ku alaya li ser esman v dewleta Kurdistana Bar pldide, dyarya her mezin ya w Komara Kurdistan ya Mahabad ye.

ertn ber komar

Dawya saln 30 destpka saln 40 li hem chan, dem rabna bay germ y er chan y duyemn b. Herend kel germa er reahya Ewrpay cografyaya Sovyet disot j, belm thna w ya sojer bi taybet li naveya ku Kurdistan l j dihate his kirin. Almanyaya Htler tifaqdarn wan li milek agir er gur dikirin, dinya adeta kavil wran dikirin, xelkn welata qir dikirin, li mil d j Ykitya Sovyeta, Amerka, Ingiliz tifaqdarn wan plann xwe parastina ji belaya nazzma Htler dikirin. Xirabkerya er zedetir cografyaya Sovyet ji ser heta bin diqewirand. Di w hercmerca er chan y duyemn da Ingilstan Amerkay hawara xwe digihande dijmin xwe y sereke, Sovyeta Komnst. Sovyeta Komnst j daku xwe ji bela agir sojer y Nazzma Htler xilas bike biparze dest xwe digihande Amerika Ingilstana emperyalst!. Di nav w bay sojer y er chan y duyemn da du chana, chana emperyalist ku Ingilstan Amerka serkn w sstem bn, digel chana sosyalst ku serkya w sistem j Sovyeta dikir, tifaqa ant nazst ant fast pknan. Htler Mussoln ji Afrkaya bakur heta baskn Asyaya nzk hegemonyaya xwe ya nazst fat hakim kiribn. Li Asyaya dr j tifaqdarya Nazzm fazm mltarzma Japon re tartya xwe berdab ser welat xelkn Asyaya dr. Dewletn Mhwer [Almanya, talya Japonya] bibne belayeke mezin li ser ser xelkan. Rojhilata navn rojhilata nzk j bibne meydann lojstk yn Amerka, Ingiliz Sovyeta. V cephey mutefikan [Sovyet, Brtanya, Amerka] dixwastin pa cephe serkanya petrola rojhilatanavn wergirin bin ewlehy helbet di xeta ji Basray heta Kafkasan j kemereke baryer pkbnin, ku cephey dewletn mhwer nikarin nufz li v naveya stratejk bikin. Ji ber ku poltka ah Pehlew bawer nedida cephey mutefikan, bi taybet j Sovyeta. Kurdistana Rojhilat anku parey di bin dagrya Iran da, tam dikete nav v plan Ingilz Sovyeta. Di v war da Sovyet bi avantaj b, iku Moskow bi rya Azerbaycana Sovyet dikarn ber bi Azerbaycana Iran ve xwe dahlin. Di navbeyna Azerbaycan kan brn petrol da j Kurdistan heb. Lewma wan dixwastin v xeta stratejk dagr bikin li gorey berjewendyn xwe konjonktra n statkoy j biguhorin. Ji aly Sovyetan ve bi taybet eve dihate manaya ku di v xet da, anku li Azerbaycana Iran li Kurdistana Iran dizayneke n pkbnin di aroveya sstem xwe da Azeryan Kurdan poltken organize bikin hetta ber bi organzekirina xwe bi xwe darekirina netewey ve j bidin, ku v kemer ji aly xwe ve bikin baryera ewlehy herweha kontrola kan brn petrol. Di Tebaxa 1941an da ji bakur ve Sovyeta, ji bar ve j Ingilzan Iran dagir kirin. Sovyeta leker xwe ji bara Azerbaycana Sovyet ber bi Kurdistan ve and. Heta Senendej j daketin. Belm pa j li skua Mahabad, Miyandab inoy binecih bn. Ingilz j ji bar ve heta Kirmanah hatin. Hem ji bar ve, hem j ji bakur ve Kurdistana Rojhilat, anku parey Kurdistan y di bin dagrya dewleta Iran da, nihe j ji aly leker Sovyet Ingilzan ve hatib dagr kirin. Lekern rejima ah xwe pave kabn otorteya rejima ah li v xeta ji Maky heta Kirmanah otorteya Sovyet Ingilzan tess bib. Di nav van ertan da xelk Kurd ji aly organzebna poltk ve ji jar lawazy zdetir adeta b organize b. Ji bara Mahabad ber bi tixb Sovyeta ve Kurdistana Rojhilat di bin otorteya leker Sovyetan da b. l ern Kurda pit tkna otorteya rejima ah, ji bo xwe parastin dest danan ser ek oln lekerya ran. Sovyetan j daku bikarin xwe li Kurdistan vegirin, destek dane Kurdan. Digel van phatinan j di nav Kurdan da beramber Sovyetan bbaweryek j heb. Ew kiryarn dem ar yn li er chan y ykemn li Kurdistan ji bra Kurda nebn. Berpirsiyarn lekeriya Sovyeta eve his dikir daku Kurda qani bikin bidin bawerkirin, di dawya sala 1941 heyeteke mezinn Kurdan gaz hevdtin kirin li Bakya Azerbaycan mhvan kirin. Serokwezr Komara Azerbaycana Sovyet Cehfer Bakirov heyeta Kurda qebl kir, digel wan rnit. Serokatya w heyeta Kurdan Qaz Mehemed dikir. Bi v hevdtin pve tkilyn Sovyeta Kurdan pve n. Daxwaza Kurdan ya her mezin ew b ku Sovyet di war organzebna poltk leker da, di war ragihandin apemeny da ji aly mal ve hevkaryeke xurt rkpk digel Kurda bike. Qaz hevaln xwe di van waran da hindek soz wergirtin hvdar vegeryan. Qaz heyeta xwe ba hate pwaz kirin. Hetta dihate gotin ku demanceyek dyar kur Qaz Mehemed y het sal El Kurre [El Qaz] j kiribn. Hevdtin mhvandarya li ber ava, ba derbaz bib. L helbet di ser berpirsiyarn Sovyetan da j berjewendyn wan li ser her tit bn. Wan bi van br baweryn pragmatk xwe nzk Kurdan dikir ku v yk di dawya proses da xwe nan j da L bel, di ser da Qaz Mehemed hem heyeta Kurda, bi dilpak hereket dikirin, wan j ji bo qazanca xelk xwe tkilyn xwe di v arovey da di r dibirin. Qaz hevaln xwe di nav dek dolaban da nebn. Belm, Sovyet di nav hizaran dek dolab, fen fhl hisabn kr da bn bi van binasan di nav tkily da bn digel Kurdan. W dem j qazanca wan di tkildanana digel Kurdan da b. Lewma j hv dane Kurdan ku d hevkarya wan bikin ku Kurd xwe organze bikin dareyeke xweser ava bikin li nav tixbn di bin dagrya leker Sovyetan da. Kurd bi v germahy dest bi kar bn dest bi xwe organzekirin kirin, ku heke muhtemel ert konjonktr gihitin, daku bikarin j istifade bikin ber bi avakirina dewleta Kurd ve gavan biavjin.

Organzebn

16 lona 1942 endek xwanda mirovn bi hi br yn Kurd biryara organzebna poltk dan bi nav Komeleya Jyanewey Kurdistan, ku di nav Kurda da bi kurt wek JKaf hate bi nav kirin, damezrandin. Komeley bi xebata nehn, di demek kurt da li Mahabad bin girt endam zde bn. Tkilyn wan digel pareyn d yn Kurdistan j bn. Taybet ji ber xebat tkona li Kurdistana Bar, ku w dem Ingilz li Iraq xwudan desthilat bn, tkilyn Kurdn bar drekt pkhatin digel JKaf Mr Hac bi nave rxistina Hvy ev tkil pknab. Pit kombnn Nisana 1943 Komeley xwe rkpktir firehtir kir ber bi partbn ve gav avtin, ku airn navdar Hejar Hmin j di w dem da berpirsiyar wergirtin. Ji 1944 pve v rxistin baskn xwe ber bi bakur ve, li naeyn ikaka ber bi tixb Sovyeta ve fireh kir. Di Gulana 1944 da j alaya Kurda amade kir, ku ev alaya evro d bye alaya ferm ya Kurdistan di w dem da hate hazir kirin. Komeley per baskn xwe ji bo hem kes kesayetyn netewey vekiribn dixwast bibe zemnek organize y netewey ji hem br baweryan kesan di bin ban xwe da bigihne hev. irya 1944 bo Qaz Mehemed teklf hate kirin ku tev komeley bibe. Qaz by dudil ev xwasteke qebl kir pa j bi karzmaya xwe b rber peway bizava netewey. Komele bi tevbna Qaz xurt mezintir b. Xebata xwe ya tgihandin serwextkirina xelk Kurd xurt, gur getir kir. Bi v munasebet pyeseke Kurd hate amade kirin, ku ev opera di v war da ykemn b. Grbeke Komeley pyesa Dayka Nitiman hazir kirin di meha Adara 1945 da li Mahabad bi Kurd leyistin. Naverok mesaja pyes poltk b. Li gorey naveroka pyes; nitiman, anku Kurdistan di tehlkey da b ewladn Kurd xwe feda dikirin nitiman dihat rizgar kirin. V naverok mesaja nasyonalst ya pyes, bner adeta efsn kirin bneran bi heyecaneke nedt sempatya xwe nandan bi deqqeyan li ser pya dest qutan ji bo leyiz hunermendan. Pyes li seranser welat dengek mezin veda di Tirmeha 1945 da li cihn d yn ku di bin otorteya lekern Sovyet da hate nandan. Dem pyes li inoy leyist, heyecana xelk di maksmm derecey da b Gava dem hatye lona 1945 d cephey ant naz helbet Sovyeta ser ji Nazya standib serkevt bn. Lewma j Sovyeta dixwastin ku pit seradanya 1941, heyeteke Kurda dsa ve seradany bike bo Sovyetan. Di bin serokatya Qaz Mehemed da heyeteke Kurda hate tekl kirin ji ser Tebrz ra n Bakya Azerbaycana Sovyet. Qaz hevaln xwe digel serokwezr Cehfer Bakirov j rnitin xwastek daxwazn xwe gotin. Di v hevdtin da bakirov akera got ku di Iran da xelkn cuda divt qedera xwe xwe bi xwe tayn bikin. Ji bil Farisa Azer Kurd j hene divt Kurd j bibine xwudan desthilat li ser axa xwe. L bel, herwisa Bakirov digot ku di nav van ertan da, Kurd tin di nav tixbn Azerbaycan da [mexsed j Azerbaycana rojavay, anku ya Iran ye] bibine xwudan dareyeke otonom tra dike Ev axivtina Bakirov ne bi dil Qaz b. Qaz j di axivtina xwe da got ku wan biryar daye ku ew ji dervey aroveya Azerbaycan d dareya xwe ya otonom danin herweha bi zelal got ku bila w hevkarya ku digel rvebirn Azeryn Tebrz dikin, digel Kurdan j bikin Bakirov bi dengek bilind got ku hind ku Ykitya Sovyetan hebe, Kurd d bigihine azadya xwe. Qaz j bersiva w bi dengek bilind da wisa got; Xelk me y hewcey hevkary, de w dest ji bo hevkary hatye dirj kirin bi dilxwe bigir. Hevdtin li gorey dil Kurda derbaz b xwastekn Kurda yn li ser hewcehyn leker, mal dezgehn ragihandin hatin qebl kirin. Bakirov di v hevdtin da herwisa li ser organizebneke n ya Kurd rawesta tewsye kir ku Kurd wek part organze bin bi nav partyeke demokrat xwe ji n ve organize bikin Qaz digel heyeta xwe bi van destkevtan vegerya Mahabad Pit ku Qaz Mehemed vegerya Mahabad, d xebata organzebna poltk ya bi ekbn xurttir b. Ji xwe Kurda di mideh van saln dagrya Sovyetan da qederek xwe bi ek kiribn. Pit sefera Baky sozn Bakirov, qederek d j sleh hatin aktvistn Komeley hatin bi ek kirin.

Hatina Barzan

Di van salan da [1943-44] ji xwe di pengya Mela Mustefa Barzan da li Kurdistana Bar tkonek dihate dan. Hukmeta Nr Sed hem dixwast digel Barzan pkbt, l li aly d j bask nasyonalstn Ereb r nedida ku li hev hatinek pkbt. Ji ber van nakokyan nasyonalstn Ereb Nr Sed ji ser hukm nane xwar. Bask rikar xurt b dor li bizava Mela Mustefa Barzan hate teng kirin. Di v ekuasyon da Ingilzan durt kir pitevanya hukmeta Iraq kir. Gava dem hatye payza 1945, Barzan mecbr ma ku digel hzn xwe, xwe pave veke nav tixbn Kurdistana Rojhilat anku Iran. Di v tercha Barzan da, rewa Kurdn Iran taynker b, iku bizava Qaz Mehemed Komeley d li Mahabad dorber otorteya xwebixwet dana b nave ji lekern Iran hatib rizgar kirin. Barzan hzn xwe ji yayan ber bi inoy ve hatin xwar. Pa j li dorber Mahabad bi cih bn.  Ji bil endamn era Barzanya, ern d terefdarn rxistina Hvy, Mr Hac hevaln xwe j tev Barzan bibn. Mela Mustefa Barzan di hevdtina ewil ya digel Qaz Mehemed da, gelek akera gote Qaz ku ew amade ne ku bi hem hz iyana xwe pitevanya wan bikin. Qaz Mehemed bi v gotina Barzan gelek a b pit v hevdtin hem hzn Barzan li ber pitn Mahabad hatin bi cih kirin.

Danana party

Di sefera Baky da ji bo Qaz heyeta w hatib tewsye kirin ku ji organzebna Komeley derbaz partyet bin. Qaz bi v munasebet hevaln xwe di meha irya 1945 da kom kirin ev tewsye hewcehya partyek dubare kir. Bedaran bi ykdeng ev pnyara Qaz qebl kirin na Komeley, avakirina Partya Demokrat ya Kurdistan tesdq kirin. Partya n, programeke kurt amade kir xwastekn xwe yn poltk zelal akera kirin. Di het maddeyn v program da wisa dihate gotin:

Xelk Kurd y li Iran, di rvebirina karbar xwe y navey da d xwudan otonomy be di caroveya dewleta Iran da j d ototnom be.

Ziman perwerdey ziman ferm y di dezgehn hukmet da d Kurd be.

Li gorey hukmn makqanna Iran, derhal d mecliseke navey bte danan ev meclise di hem karbarn dewlet jyana git ya xelk da d xwudan maf avdry be.

Wezfedarn ferm divt ji nav Kurdan bne hilbijartin.

Di navbeyna gund malikan da d wekhev bte pknan paeroja herdu cnan j d bte garant kirin.

Partya Demokrat ya Kurdistan, ji bo pkve jyana bi ykit birat ya digel xelk Azerbaycan xelkn wek Asr, Ermen yn d yn li Azerbaycan dijn, d di nav xebatn taybet da be pitevanya tkona van xelkan bike.

Partya Demokrat ya Kurdistan, d kann xwezay yn Kurdistan yn zengn bi kar bne ku standarda jyana ekonomk sosyal ya xelk Kurd bilind bibe d bixebite ku ticaret ziraet p bikev mustewa sax hbn [frbn] bilind bibe.

Partya Demokrat ya Kurdistan, bawer dike ku xelkn Iran ew hz heye ku welat Iran p bxin refah bi dest ve bnin. [W. Aegleton, Komara Kurd ya Mahabad, r. 144]

Bi amadekirina v program, bizava netewey rengek demokratk wergirt. Party, Qaz Mehemed hevaln w bi v gava n bawer dikirin ku d serbikevin li gorey v program j xebata xwe xurttir kirin. Bizav ber bi avakirin danana dewleta Kurdistan ve pdiket. Di v proses da, li 12 Kanna 1945 Azeryan, di pengya Partya Demokrat ya Azarbaycan da meclisa xwe kom kirin otonomya xwe lan kirin. V phatin, bizava damezrandina komara Kurd bi lez xist.

Hazirya otonomy

Pit ku Qaz hevaln xwe, li na Komeley, Partya Demokrat ya Kurdistan ava kirin, xebata xwe ya rxistin propaganday firehtir xurttir kirin. Li gorey sozn hatine dayn, Sovyeta li Terna 1945 apxaneyek andin Mahabad. Party dest bi weandina rojnameya Kurdistan kir. Weana v rojnamey apn d yn ragihandin, potansyela netewey mezintir kir bi taybet hza ciwana xurt b. Di bizav demonstrasyona 17 Kanna 1945 da li Mahabad Seraya Dadye hate vegirtin alaya Kurdistan hate kan bo ser stna li ber der seray. Kela xelk her di bilind dib di v konjonktra gihit da Qaz Mehemed Tebriz xwastekn xelk Kurd pk berpirsiyarn Sovyet serokwezr otonomya Azarbaycan Cafer Pewar kirin. Pit vegern, d biryar hate dan ku hazirya lanakirina Komara Kurdistan ya Mahabad bte kirin dem j wek 22 ileya sala 1946 hate kiv kirin. Qaz ev dem kivkir bo berpirsiyarn Sovyeta yn li Miyandab [Galazyov] Tebriz [Yarmakov] j got wan j itiraz nekir. 17 iley hate beyan kirin ku d di Meydana Carira da kombneke giring jyan bte kirin ev denge li dorber belav b. Heta roja beyankirina komar j xebat bi disipln veart hatin kirin. Qaz digel bist hevaln xwe aroveya axivtin beyana 22 iley amade dikir.

Dem hat

Mahabad bi hetaveke ge biriq hiyar b roja 22 iley. Spdehya v roj, ji ya rojn d cudatir, spehtir xwetir xuya dikir. Eve ne teswr b, rast j ans li xelk Mahabd yar hatib ev roja proz ji teref xwezay ve j adeta hatib qebl kirin xwezay di v meha iley zivistan da, befr baran, ba bagera xwe pave dab tin trn hetava ge ron berdabn ser Mahabad. Meydana arira ya li sentera bajr hinchinc tij bib. Xelk ji dorber, ji Somay heta deta Serdet hatib meydan mit kirib. Cade kolann Mahabad bi alaya Kurd, bi rengn Kurd, sor, kesk, sp zer ve hatibn xemilandin. Rber mezinn party rihspyn civata Kurd n ber der mala Qaz Qaz bi heyeteke bo nane meydan. Ji bo axivtina Qaz li koey rojhilatabakur kursyek hatib amade kirin. Di meydan da bik mezin, jin mr ref ref xelk li hvya Qaz bn. Meydana arira bi slogann v meher dizingin. Xelk bi cil bergn xwe yn geler qedm meydan rengareng kiribn. Parastina v kombn endam miltann party dikir. Qaz Mehemed derkete ser kursy pber v boahya meher ya xelk Kurd. Gava Qaz hate dtin li ser kursy meydan bi slogana adeta deng veda. Qaz axivtineke drok kir. Qaz di axivtina xwe da bi zelal got ku xelk Kurd j wek her xelk xwudan maf e, li ser axa xwe dij heq xelk Kurd e ku li ser v axa xwe xwudan qedera xwe be. Herwisa Qaz got ku xelk Kurd d hiyar bye beyana komar bi van gotinan akera kir: Nihe Komara Kurd ya Otonom hatye damezrandin.

Pit v axivtin meydan wek zevya genim ya li ber bay, bi pl ket heyecan tezahurata xelk di maksmm dereceye da bilind b. Qaz di dawya axivtina xwe da spas dostn xelk Kurd, rvebir endamn party herweha xelk Kurd kir ku xizmeteke mezin kirine di xebat, tkon hazirya damezrandina komar da. Pit ku axivtina Qaz xilas by ji kursy hatye xwar, xelk ahyeke mezin kir ev roja bihadar drok bi peqandina sedan slehan hate proz kirin.

Pit v seramonya mezin ya xelk ya beyankirina Komara Kurdistan ya Mahabad, Qaz mezinn party dest bi karbar teklkirina hukmet kirin. Qaz ser meha Sibat digel mezinn party kombn pkna li ser danana kabney gotbj kirin. Lsteya kabney hate qebl kirin di roja 11 Sibata 1946 da di rojnameya Kurdistan da hate weandin. Qaz Mehemed wek serok komar snd xwar ku d di wezfeya xwe da girday komar be: Bi mezinahya Xwed prozya Quran, li ser welat alaya xwe snd dixwum ku heta dilopa dmahk ya xwna xwe bhna xwe ya dawy, bi can bi mal xwe, li ser rya azady daku alaya me li esman bte pldan soz didim ku bixebitim.... wezran j herwisa snd xwar.

Hac Baba x Bokan b serokwezr, pismam Qaz Mehemed, Seyf Qaz j b wezr parastin. Wezr perwerdey b Menaf Kerm, Emn Mn b wezr karbar navn, Seyid Mehemed Eybyan b wezr saxy,, wezr karbar derve b Evdirehman Ilxanzade, wezr r transport j b Ismal Ilxanzade, wezr ekonomy b Ehmed lah, wezr xebat b Xell Xusrew,, wezr poste, telgraf telefon j b Kerm Ehmedyan, wezr bazirgany [ticarete] b Hac Mustefa Dawd, wezr dady b Mela Huseyn Mecd, wezr candiny j b Mehemed Welzade ku wezr her ciwan, [23 sal], y kabneya wezra b.

Dem ku hukmeta Komara Kurdistan ya Mahabad hate danan, kakil erta Kurd esasen hazir amade b, gihit b. Ev kakil ji hza Barzanya pkdihat. Qaz Mehemed pit ku kabneya xwe danay j, di war asayi parastin da hergav wra xwe bi Mela Mustefa Barzan dikir. Adara 1946 Barzan serleker ervann xwe yn bijare li Mahabad bi cih kirin. Biryargeha leker ya Barzan d li Mahabad b. Parastin asayia komar bi giran pratken di dest hza Barzanya da b Mela Mustefa Barzan j di pozisyona serlekerya ert da b. Ji xwe hukmet biryarek wergirt rtbeya generaly da Mela Mustefa Barzan ev biryare di dawya meha adar da di rojnameya Kurdistan da j belav kir. Digel Barzan, Seyf Qaz, Emer Xan ikak Heme Red Xan Baney j bne general. L bel, ji nav van generala, hem ji aly hz hejmara pmerge, hem j ji aly tecrube qabilyeta leker ve rol pozisyona Mela Mustefa Barzan li p b.

Dmahka trajk

Komara Kurdistan ya Mahabad, di nav ert konjonktra er chan y duyemn da hate damezrandin. Aktorn er dewletn mezin bn. Li milek alyansa Almanyaya Htler, Italyaya Mussoln miltarizma Japonyay, li mil d j Sovyet, Amerka Ingilstan. Di cephey ant naz da, herend alyanseke ant naz ant fast heb j, l herweha di v cephey da dubend j heb. Amerika Ingilstan yk bn, Sovyet bi tin b. er chan y duyemn bi serkevtina cephey Sovyet, Amerka Ingilstan xilas b. Pit er rekabeta chana emperyalst-kaptalst ya beramber sstem sosyalst Sovyet gurtir b. Amerika Ingilstan d ber pitn Sovyet diidandin, ew peymann di dem er dij Htler da hatibn kirin, betal dikirin. Ingilz Amerkyan zor dane Sovyet ku hzn xwe yn leker ji Iran pave bike. Qazanca Ingilz Amerkyan d di alyansa digel Sovyet da nemab. Sovyeta j di danana Komara Mahabad Komara Azarbaycan da li nav tixbn Iran, meyla wan zdetir li ser Komara Azerbaycan b. Esasen bi nav Sovyet, Azerbaycana Sovyet digel Kurd Azeryn Iran tkil didomandin. Wan j di v tkily da tagrya Azeryn Iran dikir. Rvebirn Azerbaycana Iran j di her keys da daxwaz dikirin ku otonomya Kurda ya Mahabad girday wan be ji ber v yk j hergav ajawe provakasyon derdxistin. Li mil d Sovyetan j li ser petroln Iran digel Ingilzan  bazar dikir. Bedel pavekana hzn xwe ji Kurdistan, hindek kann petrol dixwastin. Qaz Mehemed ji ber van ert phatinn komplke his dikir ku rew aloz dibe ji ber hind j li ber digerya ku di navbeyan Azer Kurdan da er dernekeve. Qaz dizan ku erek wisa d di eleyh Kurdan da be. Di meha Nisan da digel Azeryan peymanek kir. Di v peymana heft maddey da teref gihitin hev ku pitevanya hevdu bikin.

Di van ert phatinan da rejima ah j vala nedirawesta ji her al ve ri Kurda dikir, ku xmn komar tkbibe hukmet hilwene. Sovyetan ji milek ve hzn xwe pave dikan, ji mil d ve j digel rejima Iran hevdtin didomandin. Sovyeta di meha Gulana 1946 da hzn xwe pave kane ser tixb Azerbaycana Sovyet. Kurdan j beramber hazirya rin rejima ah xwe amade dikirin carna daberizn j pkdihatin di navbeyna hzn leker yn Iran Kurda da. Ji teref Iran ve j ba dihate zann ku hesty pit y hza lekerya Kurda, hzn Barzan ne tecrubeya erkarya hzn Barzanya heye xurt e. Lewma j Iranyan xof dikirin. Di nav v ketrab da di navbeyna Iran Kurdan da, di navbeyna Iran Azeryan da j hevdtinn agirbes dihatin kirin. Di dem van hevdtinan da berpirsiyarn Sovyeta nyete xwe ya bterefy didan nandan. Konsolose Sovyeta y Tebrize digel Qaz Mehemed Barzan hevdtinek pkna ku Kurd xwe nzk naveya di bin dagrya Ingilzan da, anku ber bi Kirmansah ve nein, iku d berjewendyn Ingilzan bikevin tehlkey. Konsolos Sovyeta haimov bala Kurda bi req ka ku heke Kurd ceph er y beramber Iran j fireh bikin, bila pita xwe bi hevkarya Sovyeta ve girnedin. Ev axivtina bi dek dolab ya konsolos Sovyeta Haimov bo Qaz hevaln w b snyala xeber nexwe. Bi v snyal reftara Sovyeta hd hd kiv dib ku ew li gorey berjewendyn xwe di nav manewrayeke bym da ne bi ihtimaleke mezin d Kurda di nvya r da bihlin.  Li ser van phatinn tirsbar, Qaz s alternatv danan pya hukmeta xwe:

  1. Hzn Kurd, guh nedin itarn [ixtar] Rsa [Sovyeta] ber bi Senendej ve ri bikin.

  2. Guh bidine retn Rsa [Sovyeta] xwe pave bikin.

  3. Li ber hukmeta merkez ya Iran sty xwe biemnin.

          [W. Aegleton, r. 228-229]

Dem di eleyh Kurdan da diherik. Azer bi tewsyeya Sovyeta digel Iran li hev hatibn. Hzn Sovyeta li mil d y em Aras bi cih bibn bi ihtimaleke mezin di berxwedana Kurdan da hevkar nedikirin. Terazya navxwey alyansa ber d serbin bib. V yk tifaqa navxwey ya Kurdan j sist dikir. Gelek ern Kurda, paeroja xwe di "lihevhatin"a Iran da didtin. Bi v reng kiv dib ku berxwedana Kurda beramber Iran pknat. Lewma hukmeta Mahabad dest bi hevdtina kir digel serlekern erta Iran. Iran bi sebir ev hevdtinn digel Kurdan domandin l mexseda wan ne agirbes b, dem qazanckirin b hisabn lhbandin dikirin. Di mehn havn da, Hezran Tirmeh da bdengyeke tirsbar heb. Digel van byer, qewimn phatinan, fen fhln dijminane, jyan li Mahabad bajrn d yn di bin kontrola hukmeta Kurd da dom dikir. Weangerya kovar rojnameyan apkirina pirtkn perwerdey dihate kirin.edetir dib. Ser terazy d bi aly Iran ve xwahr bib. Iran leyizeke mezin dileyist, li milek fiar dibire ser Azeryan, li milek ablkaya li ser Kurda teng dikir, li milek navbeyna Azerya Kurda tkdida. Bi hem taktkan pozisyona xwe xurt dikir. Konjonktura n j di lehe Iran da b. Amerka Ingilzan dreksyona ber bi ah Iran ve badabn. Ji xwe Sovyeta j hzn xwe pave kabn, Azer Iran li hev hatibn. Di van ertan da rewa Kurda ber bi xiraby ve di. Pozisyona hukmeta Qaz Mehemed d zef bib. Bi tewsye retn Sovyeta Qaz di Tebaxa 1946 da Tehran digel hukmet rnit. Digel serokwezr [Ehmed Qiwamussaltana] serleker git [General Razmara] axivt. Serokwezr Iran plan Istana mezin ya Kurdistan teklf Qaz kir, ku Senendej j tda bajrn Kurdistan bibine yk istan bikevin bin dareya walyek git y ku hukmeta Tehran wezfe day. Qaz ji near terefdar v teklf b. L Sovyeta bi taybet bi nav Moskow, Azerbaycana Sovyet, ji ber ku tagrya Azerya dikir, xwe nedane ber li hev hatineke bi v reng ya Kurda Tehran. Iran j dizan ku ev teklfa wan d ji teref Sovyetan ve bte asteng kirin nae ser Kurd d tengavtir bibin. Mixabin ku wisa j lhat kabilyeta manewraya Kurda tengtir b.

Rekabeta Ingilz Sovyetan ya li ser r kanaln petrol, tkilavya rejima Iran, rew ji aly Kurda ve naziktir dikir. Opozisyona di pnegya komnstn Iran da hukmeta Iran dida zor. Di Tebaxa 1946 da ewil car b ku serokwezr Ehmed Qiwamussaltana s endamn Tudeh [Partya Komnist ya Iran] wergirtine kabneya xwe. V yk dest Sovyet xurt kir Sovyet zdetir ber bi Iran ve pita xwe da Kurda. Ingiliz ji v rewa n tirsan xwastin bara Iraq wergirin bin ewlehy leker xwe derxistin nav Basray ku bajr cran y Iran b. Eve herwisa mesajek b bo hukmeta Iran. Ingilzan dixwast ku nufza Sovyet komnstn Iran bikne. Di v dem krtk da ah xwast ku serokwezr istifa xwe bide. W j qebl kir, l ah disa ve wezfeya danana kabney da w, l v car bi qeyd ert. ertn ah ew bn ku, Tudehya ji hukmet derxe otorteya hukmeta merkez ya Tehran disa ve li Azrbaycana Iran binecih bike. Ev phatine bi dil Ingilzan j b. Serokwezr Ehmed Qiwamssaltan li gorey daxwaza ah hereket kir Tudeh tirpan kirin, girtin leker j rjkire Azerbaycan otorteya merkez disa ve xurt kir.

Hukmeta Tehran v car j ber xwe da Mahabad digel Qaz dest bi gotbjn n kir. General Razmara, nimayendeyek xwe, El Esxer Fuyuz rkire Mahabad. Mexseda wan lihevhatinek neb. Dixwastin bizanin ka kapasteya leker berxwedana Komara Kud end e. Ji ber ku di ser wan da gihandina ertn operasyoneke leker dizivir...

Qaz hukmeta w j didtin ku rew ber bi bay ve na. Di payiza 1946, meha Ilon da ateey leker y konsolosya Amerkay y Tehran, Archi Roosevelt Mahabad. Seradanya ateey Amerk bi zanah b dixwast resm rew bike bizane ka Kurd d bikin. Di v avdrya xwe da dt ku sstem poltk hukmetkirina Kurda ji ya Azerbaycana Iran demokratktir e ev razbna xwe j ji bo Qaz Mehemed dyar kir. Qaz j got ku ew dixwazin sstemek federe y wek Amerkay danin. Qaz herweha gote atey ku heke Amerka ne hazir pitevanya Kurda be, hing u binas j nnin ku dij derkeve. Ateey Amerk hizir dikir ku nufza Sovyet xurt e li Mahabad, l ya rast ji berpirsiyarek derece km zdetir, [Esedov], kesek Sovyeta nemab li Mahabad. L Amerikay di w konjonktur da di berjewendyn xwe da nedidt ku xwe nzk hukmeta Kurda bike meyla wan li ser hukmeta Tehran b. Xurtbna otorteya Tehran, rzn Kurda j sist dikir. Veresn ji bakur bara Mahabad dest p kir. Kurdn ku dixwastin xwe nzk Tehran bikin, bi rya konsolosya Amerkay ya li Tebrz mesajn xwe diandin. Konsolosya Amerikay j ji bo wan garant distandin ji hukmeta Tehran. Serokwezr Iran Ehmed Qiwamusaltana j cab ji Kurda ra rdikir ku heke ew itiad hukmeta merkez bikin, hing d di nav reftareke batir da bin digel wan. Di van tkilyn bi rya konsolos Amerk yn digel Tehran da Emer Xan ser dika. Dmahka trajk her bo her nzk dib. Ambasad Amerikay Georg V. Allen, di 27 Terna 1946 da li Tehran akera pitevanya hukmeta Iran dikir digot ku heq hukmeta Tehran heye ku li her der welat asayi tess bike. Esasen Ingilzan j di v arovey da pitevanya ah dikir. Sovyet j di tkilyn xwe yn bi Azer Kurda ra d tam sist bib li rya tkildanana digel hukmeta Tehran adeta digerya. Byer hind z herikn ku 13 Kanna 1946 Tebrz kete dest erta Iran Komara Xelk ya Azerbaycan tk. Kiv b ku dor dihate Mahabad. Ew phatinn li nav tixbn ferm yn Iran da, di nav ertn er chan y duyemn da, di nav konjonktra er dewletn mhwer dewletn mutefik da hatye meydan, pit er j dsa li gorey pozisyona wan konjonktra ku wan afirand reng werdigirt. Komara Xelk ya Azerbaycan Komara Kurdistan ya Mahabad, di bin pyn rekabeta navxwey ya mutefikan da, anku di bin postaln hevrikya di navbeyna Sovyet alyansa Ingilz Amerkyan da dibn gor.

Ketina Azerbaycan dengek tirsbar veda li Mahabad. Mahabad texmn nedikir ku Sovyet d hinde z pita xwe bide Komara Xelk ya Azerbaycan. L mixabin ku gelek nav difikirn. Realpoltka w dem ba nexwandin. Ji ber hind j xeyalkest bibn. Di nav v halet da kaosek j peyda b di navbeyna rvebir karmendn hukmeta Mahabad party da. Hindeka dixwast biin ilticay Sovyeta bikin, hindekan dixwast biin Iraq. 14 Kann n mala Qaz teklf w kirin ku digel wan bt. Qaz r da wan, l bi zelal gote wan ku ew ji Mahabad dernakeve, w soz daye xelk Mahabad ew d digel xelk Mahabad be. Grbek ji karmend serokeran n Miyandab ku digel general Fazlullah Humayn biaxivin. Humayn daku cephey Kurda tkbibe ev heyeta hat bi hewayek azaker [efker) pwaz kir. Dem ku ev heyet zivirye Mahabad tewsyeya teslmbn kirin. 15 Kann temslkar Sovyete Esedov j bajr terk kir .

16 kanna 1946 j Qaz Mehemed, Seyf Qaz, Hac Baba x endekn d n nik general Humayn li Miyandab ku xwe teslm bikin. Ev ne neke dawy b. Eve dawya trajk ya Komara Kurdistan ya Mahabad Qaz Mehemed b... Mixabin ku dnamkn navn yn Kurdistan tra nedikir ku v destkevta xwe biparzin, ji ber ku di nav wan ertan da bi hza dnamkn derve ertn konjonkturel yn ne stabl pkhatib ev komar. Wek dnamkn derve meydan terk kir y, qet li pa xwe j nenrn ka d i kadastrof bi ser wan xelkan bt gelek xema wan j neb!..

Teklfa Barzan

Ber ku Qaz hevaln xwe biin xwe teslm general Humayn bikin, 16 kann, digel Barzan wirn gotine Barzan ku ew j er neke hzn xwe by er pave veke. Barzan di v hevdtina dawy da tika ji Qaz kir ku teslm nebe digel wan were yayn Kurdistan ku ji bo berxwedaneke saxlemtir xwe biparzin. L mixabin ku Qaz d biryara xwe dab ku bie teslm general Humayn bibe. Qaz hizir dikir ku d digel hukmeta Tehran lihevhatinek pkbnin. L mixabin ku Qaz di v enka byeran da gelek nav fikir hisaba bbextya hukmeta Tehran nekir. Qaz divyab ku teklfa Barzan qebl bike ji bo paeroj, ji bo gavek pve avtineke di rojn bt da, ne gavek, du gava pave biavje xwe hevaln xwe wergire bin ewlehy. Qaz divyab ku digel Barzanyan bi disipln km zerar zyan pave vekie. L mixabin ku Qaz Mehemed, ev teklfa Barzan qebl nekir ber bi dmahka xwe ya trajk ve gav avt. Mesd Barzan w hevditna Qaz Barzan ya dawy wisa neqil dike; Barzan hevditna xwe ya dawy ya eva 16 Kann ya digel Qaz Mehemed bo min wisa gotib: Ez me nik Qaz Mehemed. Min xwast bizanim ka niyeta w i ye. Gote min, ku ew naxwaze xwna xelk Mahabad birije, lewma ew d xwe feda bike d teslm erta Iran be. Wisa gote min: min heyetek hinartye bo general Humayn li Miyandab ev niyeta xwe goty. Wek Qaz ev axivtine dikir, rondik ji avn w diweryan. Gotina xwe wisa domand: u cara ji bil cimaeta xwe bawery bi kes nene! iku, min bawerya xwe bi k nabe, hemyan xiyanet li min kirin ne bne rz ku teslm erta Iran bibin. Ez tewsyey te dikim ku tu xwe ji serokera biparz. Ji ber ku gava ew keysek bibnin d xiraby li te bikin. Tikaya min ji te ew e ku di demek kurt da Mahabad terk bike digel erta Iran er neke.

Pa j ji min pirs ka ez d i ikim. Min got: Em d binemal [famlya] hzn xwe li naveyn ino Mergever kom bikin. Heta bihar em d ji erek digel erta Iran xwe dr bikin. Pa ji, em d bixebitin ku hukmeta Iraq qet nebe ji bo binemaln me azahyek [efyek] derxe. Heke eve pknehat, hing bi binemaln xwe ve, em d ber xwe bidine Ykitya Sovyeta. Em ne teslm erta Iran, nej erta Iraq dibin. Pa j min gelek hewil da ku w qani bikim ku Mahabad terk bike digel me bt. Min soza eref day ku ji bo parastina w xwe j hevaln digel xwe j feda bike. Min got ku ew sembola milet Kurd e, lewma j divt digel me btin. Min got ku: Bawery bi weadn hukmeta Iran nene. iku xsrya serok komara ewil ya Kurd d ji bo gelek giran bt. Qaz Mehemed ji cih xwe rab, bi avn rondik ez ma kirim wisa got: Xwezya min ji Xwudy mezin ew e ku te serfiraz bike biparze. Belk j jyana min d feday hevwelatyn min bibe. belk j d r li ber hindek xirabyn ku li wan bibe, bigire. Te hew dt dozaja iddeta bte ser wan sivik bike.

Eve gotin pa j alaya Kurdistan ji paxila xwe derxist teslm min kir. Got ku: Eve sembola Kurdistan ye. W emanet te dikim. iku, bi bawerya min kesek ku d w batirn biparze tu y.

Di nav w atmosfera bi xem, kul keser da, min xatira xwe j xwast ber bi Nexedey ve bi r ketim.

[Barzan bizava azadya netewey ya Kurd I, Mesd Barzan, w. Doz, r. 272-273]

Gava 17 Kann Barzan gihitye Nexedey, ji radyoy dibihze ku erta Iran dikeve nav Mahabad. Eve xeberek trajk b bo Barzan j, bo hem xelk Kurd j. L bel, ji axivtina Qaz ya digel Barzan j kiv dibe ku, erta Iran heta ku Barzan ji Mahabad dernekeve, nakevin nav bajr. Ji ber ku tirs xofa wan ew b ku heke berxwedanek hebe j d bi organzatorya Barzan herweha bi hza wan bibe. Keng  pitrast bn ku Barzan ji Mahabad derket, ykser Mahabad vegirtin. Berxwedanek neb, Mahabad fizken wran kavil neb, xelk nehate kutin digel ku Mahabad dagr kirin, Komara Kurdistan bi daw nan, l nikarn hvyn xelk Kurd bikujin. Belm mixabin ew hvyn taze paqij bi krah hatin birndar kirin.

Rejima Iran, hukmeta bbext ya Tehran, Qaz Mehemed, biray w Sadr Qaz pismam w Seyf Qaz girtin. Ji bo wan tkna Komara Kurdistan ya Mahabad bes neb. Wan gor dixwastin. Gor j ev hers kurn dilpak yn xelk Kurd bn. Hukmeta Iran bedel Komara Kurdistan ya Mahabad wek can ji wan dixwast. Lewma j biryara wan ji ser ve hazir b. Wan di ser xwe da ji xwe sp danabn.

31 Adara 1947, ser spd seet 03.00. Anku 14 meh pit beyankirina Komara Kurdistan ya Mahabad, ev s ldern Kurd, li w meydana ku Komar l hatye lan kirin, li Meydana arira hatin hilawstin, anku hatin dam kirin. Bedelek giran b ku Qaz Mehemed day. Belm doza Kurdistan herdem bi bedeln giran encam da hj j dide. Heta ku ew meydana ku Qaz hevaln xwe l hatine hilawstin azad rizgar dibe, d hj j bedel bne dayn. Belm, azadbn rizgarbna w meydan, Meydana arira ne dr e, gelek nzk e. Gava ew meydan gihite dest xwudann xwe, d bust heykeln Qaz hevaln w li w der bne danan.

Dawya Komara Kurdistan ya Mahabade, dawya Qaz hevaln w gelek trajk b. Belm, ew trajed, ew bedel giran bi av da ne, b encam nema. Xewna Qaz ya azadbn rizgarbna Kurdistan, li pareyek j be, li bar, b rast. Ew emanet ku Qaz daye Barzany nemir, evro di axa Kurdistan da, li pareyek azad y Kurdistan da, fermyen, li esman Kurdistan, li ber der parlement, hukmet, dezgeh, dibistan dayreyn Kurdistan pl dide. Ew alaya ku Qaz emanet Barzan kir, evro fermyeta dewletbna Kurdistan temsl dike. Ew alaya ku Qaz li Mahabad kaye ser stn, evro li timam Kurdistana Bakur di dereceya her bilind da tte ragirtin. Ew ala li pareyn d, li nav hem Kurdn nav dervey welat bi serbilind tte hildan.

Komara Kurdistan ya Mahabad emanetek proz diyar hem Kurdan kir ew emanet nihe gelek bilind e li esman Kurdistan pl dide.

60 salya damezrna Komara Kurdistan ya Mahabad bila li hem xelk Kurd proz be. i dilah ye ku di 60 salya damezrna Komara Kurdistan ya Mahabad da, parey bar, di nav aroveya Iraq da j be, fermyen b dewlet. end dilah ye ku di 60 salya Komara Kurdistan ya Mahabad da, ykitya Kurdn li bar pkhat ku eve b gaveke mezin ya saxlemkirina xm dewleta Kurdistan.

Di 60 salya damezrna Komara Kurdistan ya Mahabad da, paeroja xelk Kurd Kurdistan ronah ye eve nana serkevtin serfirazya xelk Kurd e.

ROJAN HAZIM

22 ile 2006

 ser