pave

       

Lga Kurdistan Iraq

 

ROJAN HAZIM

 

Ji ser saln 90 were cara pn e ku hem dnamkn Kurdistana Bar li ser mijareke spesfk ya hilbijartinan j be bi armanca berjewendyn netewey alyanseke berfireh pktnin. Du dnamkn xwudan desthilat poltken j domnant, PDK YNK, bi lteratra poltk ya Kurdan, Mesd Barzan Celal Talaban, di ser Kanna 2004 da nhayet li hev hatin! Eve, li gorey gotina wan bi xwe, ji bo demek kurt j be gaveke gelek poztv e.  Demek kurt dibjin, ji ber ku yk ji serokn dnamkn poltk yn Kurdistana Bar, serok PDKy Mesd Barzan, v lihevhatina netewey bi hilbijartinn dmahka ileya 2005 ve tixb dike. Ser bin ber pitn v stratejy dikarin bne riberiz kirin, ew li milek, belm hema spesfken ji bo hilbijartinn heyva iley j bin, resmek gelek ron zelal derkete meydan ku v resm hem li nav welat dengek xurt netewey veda, hem j li meydana navnetewey syaneta Kurdan bilind kir. iku, heta nihe bi taybet li dervey welat, li saheyn dplomasya navnetewey maja ku Kurdan bi xwe day, mixabin l negatv b; Di meydana navnetewey da hinde sempat bo Kurdan heye, boi ew bi xwe ne di v ur da ne dihate gotin! Ev hizra ku li nav dostn Kurdan belavby neheq neb, gelek rast b. Bi taybet di pirsa bi git xelk Kurd ya li rojhilatanavn da, pika Kurdistana Bar, pit er Kuweyt keysek her mezin bi destxist b xeleka her nzk serkevtin di nav pareyn d yn Kurdistan da. d bi hevkarya Amerka hindek dewletn Ewrpay cografyaya Kurdistana Bar ji 1992 heta 2003 Kerkk Xaniqn tne, ketib bin desthilata Kurdan bi xwe. Ji xwe pit 9 Nsana 2003 dagrya Amerka Ingilzan ya Iraq ketina rejima Beas Seddam, Kurdistana Bar bi tixbn xwe yn drok ve rizgar bib. Herend bi taybet Kerkk drekt di bin dareya Kurd da neb j, l de facto bi plan poltkn dareya Kurdistan ve dihate rvebirin. Eve dsa ve de facto dihate manaya rengek serxwebnya Kurdistan li pika bar. Pit 9 Nsana 2003 d rperek n veb bo Iraq j. Anku dem avakirina Iraqa n dest p dikir. Di v ekuasyon da rola Kurdan ji hz iyana wan zdetir derkete meydan. Kurd li ser qedera timam Iraq bne xwudan rol desthilat. Di danana makqann, qann organn rvebir yn seranser Iraq da ev giranya Kurdan li berav b. Digel hind j, prosesa tavey Iraq ji ber berxwedana paver ya radkalstn slam tkvedann provakatv yn dewletn Tirkye, ran Sryey stablzasyona Iraq pakevt, ew texmna ku Amerka rvebirya n ya Iraq dikirin ku rewa Iraq ber bi tenahy ve bie ne ser. Desthilat formelen di dest Iraqyan da ye, belm Amerka Brtanya domnant in. Koalisyona dareya Iraq j adeta bi benik biney pkve girday ye. Heke hz otorteya bi taybet Amerkay nebe, kaosa Iraq d adeta serbinyeke mezin hem li nav xwe, hem j li navey, pkbne. Di v rikeberya poltk ya bi taybet di navbeyna Erebn Iraq da, rewa poltk naziktir dike. Kurd herend di nav xwe da gelek li hev nebin j, km zde di armanca parastina destkevta Kurdistan da pk dikin. Di mideh salek nvan da, anku ji Nsana 2003 heta Kanna 2004, bizava sivl demokratk ya Kurdistan hem nv referandmek pkna ku xelk Kurdistan her bi i reng be xwesery dixwaze. Eyn hza sivl nzk du milyona mza j kom kirin dane UN ku xelk Kurd serxwebna xwe dixwaze. Heke ji pnc milyon Kurdn Kurdistana Bar, jy rehdan li ber av bte wergirtin, du milyon mzayn kesn baliq tte w manay ku piranya nifs self determnasyon daxwaz dike ku eve amadebna serxwebny ye. Li aly d ji xwe di makqanna demok ya Iraq da hatib tesdq kirin ku li Kurdistan j ji bo dareya navxwey hilbijartin di eyn roja ku hilbijartinn git yn Iraq, bne kirin. Vca di v konjonktura gelek poztv ya navnetewey da, ev rewa Kurdan, pozisyona wan hem li nav Iraq, hem j li navnetewety da xurt qam dike. Du meh ber hilbijartinn Iraq j bin, pkhatina Kurdan ya navxwey, ry wan li dervey welat sp dike. Her li Kurdistana Bar j xelk Kurd hind hn bjin a ye Kurdn pareyn d yn Kurdistan j di her keys da abna xwe nan didin. Hilbijartinn dawya meha iley ji aly UN ve j hatine herkirin meryeta huqq poltk heye. Di pirsa hilbijartinan da, poltken gava ku dnamkn poltk yn Kurdistan avt, d bibe garantya stablzekirina hem statya Kurdistan, hem j ya Iraq. Milek d y pkhatina du partyn xwudan desthilat, PDK YNKy ba e ku aroveya hilbijartinan tin bi xwe ve teng ne girtine, hisaba dnamkn d yn poltk, sivl herweha kmanyn wek, Suryan-Kildan, Tirkmen Kurdn zid j kirine. Ev helwesta wan di reweke wisa ne zelal da, xizmeta tenahya nav Kurdistan dike herweha j pratkeke demokratk e. Bi relatv j be poltken tabloyeke ba hatye derxistin, l bel, eve teknken d awa xwe li pratka hilbijartinan nan bide, ew gelek ne zelal e. Tte hv kirin ku heta dem hilbijartinan pirs pirsgirkn muhtemel yn teknk j bne areser kirin. Garantya hilbijartinn li Kurdistan j bi v yk ve girday, gelek giring e. PDK YNK li Kurdistan iqtidar in. Divt v pozisyona xwe, van imkann xwe tin ji bo xwe bi kar nenin, r nedin partfanya (fanatzma partyet) xwe ku neheq li grbn kman nete kirin sih nekeve ser hilbijartinan. Ev hilbijartine ji bo PDK YNKy d rola kaxeza turnusol bileyizin. Demokratkbna wan d di pratka hilbijartinan herweha pit hilbijartinan, di avakirina hukmeta netewey da, di pratk kiryarn ferm da, bte sengandin. 

Koalsyona netewey

Hind ku di apemenya Kurd da belav by, ji deklerasyona Barzan Talaban xuya dibe ku, pit hilbijartinan d hukmeteke koalisyona netewey ava bikin. Eve hem poltken, hem li gorey berjewendyn netewey, hem j ji aly normn demokrasy ve nyeteke rast di cih da ye. Esasen gaveke direng may ye j di meydana poltk ya Kurdan da. Divyab ku herdu ldern Kurd, pit hilbijartinn 1992 li ser model koalisyona netewey demokratk alyanseke poltk pknaban. Heke ji w dem pve ew gav hatiba avtin, nihe rewa Kurdan Kurdistan, da ji ya evro gelek pvetir biba. L axir, drnebnya kasta poltk ya Kurd ne titek n xerb e. Tradisyona lderya poltk ya Kurd u cara xwe ji patnaj, ji tengbny, egozm xilas nekirye. u cara li gorey vzyona modern navnetewey hereket nekirine. Ji ber v nexweya wan ya kronk gelek sal keys hatine berze kirin. Bi taybet rikeberya b mana ya navxwey ya di navbeyna 1992 2003 da b binas berzebna gelek mkan epern netewey. Herend di wan yazdeh salan da, pika mezin ya Kurdistana Bar di nav sstemek taybet xweser y poltk dar da, di bin rvebirya Kurdan bi xwe da j be, zdetir dnamkn dervey xwudan desthilat domnant bn. Ew dareya xweser, di konjonktureke gelek spesfk da di bin kontrol ewlehya Amerkay da pkhatib. Ji ber hind j, dnamkn derve, hema ji ber berjewendyn xwe yn dewlet j be, r nedidan ku Kurd bibine binas kaoseke kr di Kurdistan navey da. Heke ew hza domnant neba her w hza xwudan desthilat domnat ji ber berjewendyn xwe j be, Kurd nedaban organze kirin, mkan nedaban, ji aly leker ve ne parastiban, hzn Kurd amadebn ku ser hevdu bixwin! Cuntayn Hewlr Silmany yn li 1993 provayn helwesteke bi v reng bn. YNKy li ser PDKy li Hewlr, bi hevkarya Iran, cunta kir, PDKy j li Silmany ew kontrcunta, hem j bi hevkarya tankn erta Seddam, li ser YNKy pkna. Axir konjonktura navey dsa ve di xra xelk Kurd da aktve b Amerkay hindek dewletn dost yn Ewrp fiar li ser Kurdan kirin ku dsa ve nzk hev bin statya xwe biparzin. Droka van byeran ne gelek dr e. Ber deh yazdeh salan ev byer qewimne. Ji wan byer serphatinn negatv derswergirtin helbete cih ahy ye. Poltka ku ro bi aktv di pengya her wan partyan da, anku PDK YNKy da, tte kirin, digel hem zeafn wan yn kronk, di ertn hey da relatv j be di xra netewey Kurd da tte dtin. L mixabin ku poltka van herdu partyan ya ber deh-yazdeh salan ne di xra xelk Kurd da b. Bila duh nete ji br kirin, l ne bi manaya xwndary, bi manaya ders j wergirtin ku careke d nekevine wan ayan. Pratka ro berevaj w poltka ber deh-yazdeh salan e eve gaveke p e ry sp y wan partyan nan dide. Tit ku ji dnamkn Kurd tt, v rewa n, v nzkbn tewq bikin, tkil alyansa pkhat germ getir bikin ku zemn saxlem y tifaqa netewey pkve bte damezrandin.

Serok PDKy Mesd Barzan gotye ku eve d cara dawy be ku wek yk lste diine hilbijartina. Ger ji xwe cara pn e j ku hem organzasyon kesn netewey di yk lstey da bedar hilbijartineke mezin git dibin. Bila ya dawy be, l ne bi manaya ku di xeta berjewendyn netewey da dsa ve pkve hereket nekin. Di hilbijartinn paeroj da wek rekabeteke demokratk her part grbn poltk cuda bi hza xwe ve bikevin hilbijartina d batir be eve d platforma demokrasy j xurttir bike li nav welat. Heke rbern Kurd, bi v manaya ku hem organzasyonn netewey, di zemn demokrasy da bi rekabeteke demokratk bedar hilbijartinan bibin, gotibin, rast gotine eve j d xizmeta avabn bingirtina norm rzikn demokrasy bike di nav civata Kurd da. Ji alyek ve j gelo ev gotina Mesd Barzan mesajeke serxwebn dide? Di bin v gotin da gelo, nyeta hilbijartinn tn, -herend ew dem ne kiv j be-, d di Kurdistaneke serbixwe da pk bn, lewma hewceh bi yk lstey nabe heye an ne? Ji nihe ve bi van doneyn hey yn reelpoltka Kurdan, ya navey ya navnetewey, gotineke sedased ku d di demek gelek nzk da serxwebn bte lan kirin zehmet e. Ger ji bo serxwebn ertn objektv yn navxwey gihitne konjonktura navnetewey j poztv e, belm rewa spesfk ya rojhilatanavn astenga her mezin dijwar e li pya hem Kurdan, hem j Amerka Ewrpyan. Vca heke pirs tin nyet be, mirov dikare bje ku bel nyet heye, l ji nyet wdatir, heke haziryeke konkret hebe j di nav dplomasya nepen ya Kurdan da, -ku pratka her negatv ya rvebirya poltk ya Kurd ev e ku her tit di bin masey da tte zivirandin!-, titek xuya nake. Mixabin ku di poltka bi git Kurdan da cih effafyet anku sahyeta maql nne. Heke hpotetk l bte nrin; nyeta serxwebn lankirin pratk hevdu timam bike ji bo armanceke wisa kar bte kirin, hing di yk lstey da pknana tifaqa navxwey ya ji bo salek, tra nake. Divt heta vegirtina armanceke wisa, pkvebn nete sist kirin. Hebnya lga Kurdistan, heta bi taybet pirsa Kerkk nete saf kirin, divt gelek jnde bte ragirtin. Di ser da Mesd Barzan herweha Celal Talaban ldern d yn Kurd, pirsa Kerkk li pber xelk xwe deklare kirine ku Kerkk her bi i away be d di nav tixbn ferm yn dareya Kurdistan da be. Lewma her bi i armanc be, wek gavn n tne avtin, Kerkk divt di nav w hisab da be.

Di encam da; di ser da li hev hatina PDK YNKy pa j bi kes grbn d fireh kirina v alyansa netewey, direng may j be, gaveke hewce b di demek giring da hatye avtin ku d qedera hilbijartinn seranser Iraq j tayn bike. Ev pkhatina n ya Kurdan, di nav meydana mezin ya Iraqa n da, di hilbijartinan herweha pit hilbijartinan da, di v leyiza mezin da, d pozisyona lga Kurdistan gelek xurt saxlem bike. Lsteyn ku hatine amade kirin end li gorey prosesa demokratk hatine tesbt kirin, gelek nate zann, l ya giring di dereceya serokaty da eve hatye vucd ku ji xwe xelk j eve dixwast. Lewma dengvedana v hevrayya partyan ya di sewyeya serokatyan da, li gorey normn demokrasya sivl zemn pknehatibin j, xelk j raz ye. Di detayan da, normn demokratk hatibin hlal kirin j, encam relatven j be di aroveya git da bersiva xwastekn netewey yn xelk Kurd dide. Di van ertan da, di v konjonktur da bi ratiba van partyan tradisyona wan ya ant demokratk, dsa ve encama derketye meydan, hvy dide ji bo paeroja demokratzebna chana organze poltk ya Kurdistan. Eve j bi nav poltka netewey destkevtek e herweha di meydana Iraqa n da j avabna lga netewey ya Kurdistan ye ku ev lga Kurdistan d di vehnna pramda poltk dar ya timam Iraq avakirina pira di navbeyna Ereb Kurdan da j bibe ko ragir. Lewma xelk dnamkn demokrasya sivl divt bihayek mezin bidine v encam binecihtir bikin. Hvi dikin ku hilbijartinn dmahka heyva ileya 2005, -helbet heke hzn slamst yn paver yn li nav dervey Iraq provakasyonn Tirkye, Srye ran sabotajeke taybet li hilbijartinan nekin ku nene kirin-, ji bo Kurdistan xr xwey bnin bibin dergeh avakirina dewleteke serbixwe ya Kurdistan.

ROJAN HAZIM

Kann 2004

ser