paşve

 

Hn dikarin pirtka

Devok Hekarya

ji adresa jr bixwazin.

 

ROJAN HAZIM

Postboks 39

2660 Brndby Strand

DANMARK

 

E-mail: belg@xweza.com

editori@xweza.com

 

 

Birek ji pşgotina pirtka Devok Hekarya 

 

ROJAN HAZIM

Pşgotin

Li ser Devok Hekarya

Devok Hekarya yk ji devokn bingehn sereke y bi gişt zaravay Kirmanc [Kurmanc] herweha bi gişt y ziman Kurd ye. Hekar cografyen sentrala Kurdistan ye. Digel hem dagryn xelk dewletn zordar yn di drok da pkhat j, Hekar ji qedm were war Kurdan bye. Axa Hekarya bingeh byn tekamil pşkevtina xelk Kurd e. Ji sstemn darekirin domandina jyan yn ji destpka jyana prmtv heta sstemn relatven pşkevt yn dmahka sedsala 19an, xelk Kurd y xwecih ev war xwe y bab bapra, her bi i reng be, xwe bi xwe avadan kirye di r birye. Di bin dareya Osman da be j, Mranya Hekarya ya li dawya sedsala 19an b sstem dmahk y xwe bi xwe darekirina Kurdety. Li Hekarya ji ser were sstem eşr xwudan desthilat b. Feodalyet wek sstem li Hekarya neb xwudan desthilat. Sstem eşrya Hekarya digihe sstemn klan [clan] trbeya [tribe] kevin. Reya xwn stna ragir ya v sstem ye. Li Hekarya organzebna jyan bi rya sstem mekanzmayn l eşr pkhat. Eşr, l, babik, hrebabik, cax qint bne xelekn pramd v sistem ev pramde bi stna xwn hate ragirtin. V sstem, ji huqq bigirin heta bazara kirn-firotina navxwey, pramd rvebirna civat organze kir damezrand. Di v sstem eşr da, aş rvebirina civat bi ziman xwe, bi ziman Kurd hate grandin. Ji jyana sosyal, kultur, huner bigirin heta komple baskn d yn jyan bi ziman Kurd hatin jyan. V erx ziman Kurd bi hem elementn xwe ve jnde hla parast. Tarz jyana eşr ya Hekarya, b zirh gyan xwert otantkya ziman Kurd. Dagryan ziman dagrkeran neşya (nikar) v zirh polay [play] y li dora ziman Kurd bihelne, anj bişkne. Sstem mekanzmayn eşr, tevn sosyolojk y civat wek ferşn zinar Ber Şine hind şithay raand ku u zimann sstem mekanizmayn dagrker neşyan nifzeke tkbir l bikin. Folklor kultura xwecih, şn şah pkve bne epern parastina ziman Kurd li Hekarya. Ji ber ku di nav v sstem eşr da, ziman bazar Kurd b, ziman dn dyanet Kurd b, ziman huqqa eşr Kurd b, ziman xwandina li medreseyan Kurd b, ziman bizava sosyal, kultur huner Kurd b. Xelk komple şn şahya xwe bi ziman Kurd kir. Di jyana şahyane ya Hekarya da, zimann pşkevt yn crann dagrker bi kar nehatin. Deng gotina Kurd ji dest nehate berdan. Di danan avakirina malekn da şahyn şkirin s şev s rojan bi strann Kurd xemiln, geş bn. Serphat, rok tyatroyn di şahyn şkirin şevborkn zivistanan da bi Kurd hatin gotin leyistin. Loryn şn bi Kurd hatin gotin, xem, kul keser bi Kurd tr bn. Ry negatv y sstem eşr, pşvena civat ya sosyoekonomk, sosyokulturel sosyopoltk baskn d yn jyan, bi gişt tekamil prosesa pşkevtin direng hla, belm ry poztv y sstem eşr di ser da huvyeta Kurdbn, anku ziman Kurd parast. Di nav hem dijwar, zulm zordaryan da j be, li Hekarya, li v war qedm y Kurdan, li sentrala Kurdistan, li nav dil Kurdistan, Kurd hate jyan. Hekarya ji xwe kana folklor, huner edebyata devk ya Kurd ye, belm herweha b kana ziman nivsk y Kurd j. Aladarn ziman nivsk y Kurd ji v axa bi xr br ya Hekarya derketin. Destan, şeir (helbest), tyatro ji ber qelemn zanayn v ax rijyan ser kaxez. Ramana Kurdayety bi mezinahya mejy Ehmed Xan qelem w y sihr b destan. Folklora Kurd, jyana sosyal kultur ya xelk Kurd, digel xwez daxwazn bilind yn xwebnya Kurd, ji ber qelem Ehmed Xany Hekarya bne re mreyn flozofk di destana Mem Zn da, bne şret mesajn paşeroja xelk Kurd, anku bikn Kurda, di Nbihara Bikan da. Di perwerdeya li medreseyn di cografyaya fireh ya Hekarya da, ziman Kurd b destra jyana Kurdty. Şeir mesnewyn her tr tij ji ber qelemn zanayn Hekarya herikn. Mewlda Kurd, ji bo meth senay pxember islam Muhemed hatibe nivsn j, di dereceya her bilind ya lrk da bi ziman Kurd ji ber qelem Mela Huseyn Batey y Elkya Hekarya derketye. El Herr herweha xwudan şeirn destan serphaty Feqy Teyra j ji cografyaya Hekarya Kurd bilind kirine. Dsa Feq Reşd, Pertew Beg heta Evdirehm Rehmy Hekar, gelek şair zanayan ji axa Hekarya alaya deng ya xelk Kurd, ziman Kurd bi ruh can xistine. Ji ber v axa proz ya ziman Kurd ye ku gelek zanayn Kurd bihayek mezin dayne Kurdya Hekarya Kurdya Hekarya wek bingeh ziman Kurd, zaravay Kirmanc wergirtine, qebl kirine. Di kar xebatn zanyar edeb ya bi Kurd da, li ser sedsala 20an da j ji Kurdya Hekarya hatye dest p kirin. Hema bi ser xwe destana Mem Zn, Mewlda Mela Huseyn Batey, şeirn Feqy Teyra, herweha şeirn Mela Ehmed Cizr j, ku bi devok nzk Hekarya, devok rojhilata Botan bi hizr hisn bilind yn evn hatine nivsn yn d, byne materyaln bingehn yn ziman Kurd di dest nivskar perwedegeran da. Melayn Kurd ev materyaln behskir di medreseyan da bi kar nane, bi sedan feq gihandine. Ji ber v zengn, xwert otantkya Kurdya Hekarya ye ku di ser sedsala 20an da zanay bihadar Xell Xeyaly Modan [Motk] di nivsareke xwe ya li ser hbna [frbn] Kurd da, bal dikşe ser Kurdya Hekarya j wisa dibje: Di amadekirina gramera Kurd da, rya her kurt xwezay ew e ku famlyaya mezin ya ziman bingeh bte wergirtin. Di dem me da ev heq y Kurdya bakur e. Ji ber v yk, bo v armanc ez dikarim tewsye bikim ku lehceya Hekar Bohtan bte terch kirin. [Sed Nrs, Malmisanij, r. 109. w. Doz]

Gelek lkolnern byan j wek li ser ziman Kurd, [zaravay Kirmanc], kar kirine, Kurdya [Kirmancya] Hekarya bingeh wergirtine. Bi taybet kar xebata gramer ferheng ya M. Garzon, hema bjin bi giran, bi rz rzikn devok Hekarya, reng wergirtye. Herweha di xebata A. Jaba & M. Ferdinand Justi di beş Kirmanc y xebata E. B. Soane da j, giranya Kirmancya Hekarya kivş e. Ji xwe B. Nikitine ferhenga xwe bi timam li ser Kurdya Hekarya ava kiriye. Di Kurdya Kurdn Kafkasyay da j km zde form normn Kurdya Hekarya tne dtin. Ji v al ve, bi taybet wek navdevokn Hekarya, ji Amdy Akrey bigirin heta Duhok Zaxo, devok Bahdna bi form normn xwe yn gişt ve digel devok Hekarya yk e. Devok rojhilata Botan j, ji bil hindek nuansan, bi rzikn xwe yn bingehn ve wek devok Hekarya ye. Di nav zaravay Kirmanc [Kurmanc] da, devok Hekarya ji ber v xwert paqijya xwe herweha bi fireh mezinahya cografyaya ku l tte axivtin, herdem bye bingeh lkolnn ziman, ku wan lkolneran bi xwe di nav xebatn xwe da ev paqijya Kurdya Hekarya bi aşkeray behs kirine; Di nav zaravayn Kurd da, ez bjim yn her paqij yn Hekar Mukr ne. [E. B. Soane, Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language, London 1913]. Digel rastya objektv, wek Soane j tesbt kir, Kurdya Hekarya, digel hem navdevokn xwe, bi xwert, otantk zengnya xwe ve, defneyeke deryay ye bi v kapasteya xwe ve j serdevok zaravay Kirmanc [Kurmanc] ye. Mukr j dikare bte gotin ku di nav zaravay Soran da wisa ye.

Di nveka sedsala 19an da yk ji wan lkolnern ziman Kurd Kurdya Hekarya j msyoner Amerk Samuel A. RHEA ye. Samuel A. RHEA di w dem msyonerya xwe da karek bijare li ser Kurdya Hekarya kirye.  Ji aly gramer ve li ser end nimneyn balkş rawestaye kurteferhengokeke ji gotin termn hewcedar pkhat j l zde kirye. Ger ev xebata RHEA, fireh mezinahya devok Hekarya bi hem alyan ve fade nake, belm bi v aroveya xwe ya bitixb j be, xaln giring yn reng devok Hekarya nşan dide. Me j ev xebata bihadar ya v camr mezin ji n ve amadey weşan ap kir. Ev hem nimne tiştek bi vekir didin xuya kirin ku, di danana standardn zaravay Kirmanc [Kurmanc] da, divt di ser da devok bi gişt Hekarya digel devok Bahdna rojhilata Botan, bingeh bte wergirtin. Harmonya devok mezin y Hekarya, digel devok Bahdna, ku wek navdevokek Hekarya ye devok rojhilata Botan, hewcehya bi taybet gotin termn zanyary herweha rzikn gramtk yn bi gişt zaravay Kirmanc [Kurmanc] bi fireh ve dide. Wek her baskn zanyary, li ser ziman j karn reformatv dikarin bne kirin. Devok Hekarya j helbet di nav w mezinah zengnya xwe da dikare bte reforme kirin. Karn ku heta nihe ji aly Kurdan ve bi Kurdya alfabeya Latn hatine kirin, mixabin ji zengn xwertya devok Hekarya Bahdna dr hatine kirin. Kar xebatn bi Kirmanc [Kurmanc] li başr hatine kirin j, ji ber ku bi alfabeya bi tpn Ereb b, tesr rnşan li kar barn di v war da yn li bakur nekir. Kurdya bi alfabeya tpn Latn kar xebatn ekola Hawar domnant b li ser ziman nivsk y zaravay Kirmanc. Şik tda nne ku biryara destpkirina alfabeya bi tpn Latn di ziman Kurd da, gaveke rast şoreş b. L bel, daner rber ekola Hawar Celadet Bedir Xan j, helbet ji ber şertn jyana mişext tesra cihn ku l may j, kar xebata xwe ya gramatk termnolojk zdetir hetta bi giran, li ser devokn rojavaya Cizr devokn rojava rojavayabaşr yn Kurdistan ava kir. Li ser kar xebat berhemn bihadar yn birayn Bedir Xan, Celadet Kamuran Bedir Xan, hem ji ber rzgirtin, hem j ji ber kmzann drya metodolojya zanyarya ziman herwisa j ji ber şertn dijwar yn poltk, bi krah berfireh nehate rawestan. Tabpersya tradisyonel ya Kurd j kete ser materyaln ziman yn birayn Bedir Xan, hema bjin ji aly hem Kurdan ve wek tekstn dn hatin qebl kirin ji riberiz li ser axivtina zanyar, hatin dr kirin. Ev reftara nezanyar hj j dom dike di ser da j ji aroveya ku Celadet Bedir Xan danay da j tte derketin bi taybet li bakur bi lojka wergrya li ber ziman Tirk, zaravay Kirmanc adeta tte deforme kirin. Kurdn başr, bi taybet yn Bahdna j, li ber bay poplarteya Kurdya bi alfabeya Latn, dev ji kar xebatn li w der hatine kirin berdane ya ji wan ve hema li Kurdistana Bakur i bi i reng ry hate nivsn gotin rast e w bi avgirt bi kar tnin. Li başr, bi kar nana wan ya Kurdya bi alfabeya Latn gaveke pş e di cih da ye ev pratka wan hem xizmeta ykbna alfabeya Kurd, hem j xizmeta ykitya ziman Kurd dike, l bel term gotinn bi taybet n afirand yn li rojavaya Kurdistan herweha yn li nav Kurdn dasporay, divt baş bne parzinn li ber Kirmancya xwer ya Hekar Bahdna bne beramber kirin paş bne bi kar nan. Şik tda nne ku u ziman devok seda sed xwer nnin, belm di nav şertn hey da, li nav bi gişt zaravay Kirmanc hetta di nav ziman Kurd da, devok her xwer paqij may devok Hekarya ye. Gelek aşkera, devokn Kirmancya rojavaya Kurdistan Kirmancya Kurdn dasporay, ji aly gotin terman ve hind hn bjin jar lawaz bne. Asmlasyona bi gişt, belm bi taybet ya Tirk tesreke ecp wranker li ser Kirmancya rojavaya Kurdistan Kurdn dasporay kirye xizneya term gotinan teng feqr kirye.

Li ser v yk, anekdoteke kurt d ronker be: Di dawya saln 80y da, Ensttuya Kurd ya Paris, pişt mirina Yilmaz Gney -[9 lona 1984 li Pars mir]- vdeoyeke dokumanter li ser w amade kirye: Yilmaz Gney welat w. Tte zann, li Tirkyey gelek nav sifet li Yilmaz Gney hatine kirin, ku yk ji wan j, hetta y her navdar balkş irkin Kral anku Qral Kirt e. Ev leqab, pişt flm w y bi nav irkin Kral [1966], anku Qral Kirt, ma li ser. irkin, anku Kirt, di Tirk da herend manaya negatv j hebe, herweha bi manayeke poztv ya şirn sempatk j tte bi kar nan. Lewma, v neqilnav sempatyek j li poplarteya Yilmaz Gney zde kirye. Gotina kirt di Kurd da j, digel manaya xwe ya negatv, herweha bi manayeke poztv, bi şirn sempatk j tte bi kar nan. Li her der Kurdistan belk nebe, belm li Hekarya Bahdna wek nav li kuran tte kirin, anku gelek kes hene ku nav wan Kirt e. Vca wek di w vdeoya dokumanter ya Ensttuya Kurd ya Pars da li ser Yilmaz Gney tte axivtin, jina w Fatoş, behs mr xwe nav w y balkş Qral Kirt j dike. Wergra axivtina jina Yilmaz Gney, Fatoş, jinikek dublaj dike nav irkn Kral anku Qral Kirt wek Qral Psik dibje. Nihe hewcey gotin ravekirin nne ku manaya psik hind ps e ku kullyen negatv e! Belm Qral Kirt li gorey manaya Tirk j rast e, li gorey lojka sempatk şirnya nav Qral Kirt j cih xwe digire. Qral psik bikkirin, şkandin heqaret e, l Qral Kirt pesindayne. Nihe gelo ma k nizane ku ferqa kirt psik heye hetta end mezin e?! Mirov awa Qral Kirt ku tda, şirn sempatyeke germ balkş heye, wek Qral Psik werdigre? Helbet yn ku ev wergra psik kir, bi mexseda ku Yilmaz Gney bik bikin nekirine, l axir nezannya ji xwe raz j kirtyek e! Eve nimneyeke gelek spesfik balkş e ku hay wan ji zengn krahya ziman Kurd bi taybet j ji devokn sentrala Kurdistan, anku devok Hekarya Bahdna nne. Nimneyn bi v reng gelek in, l me xwast hema bi v nimneya balkş, şaş, kmas lawazya di devokn rojavaya Kurdistan herweha Kirmancya Kurdn dasporay da hey, nşan bidin.

Nimneyek j li ser daekan e. Wek tte zann hindek daek taxim in, wek di / da; bi / ra. Di piranya mezin ya zaravay Kirmanc da, pişt pşdaekn di bi, paşdaekn da ra tn. Bo nimne; di nav da, bi w ra, anj r di nav tnl ra dibore, av bi ser da hat. L li rojavaya Cizr hindek navekn berya Mrdn ev paşdaek wek de re, anku di nav av de, bi w re tne bilvkirin. Heke li pirany biin, di seda nehwt [not] pnc y ziman axivtin da, bi giran berfireh da ra  tne gotin. L ji ber ku Celadet Bedir Xan gotye de re, d av derav hatine sekinandin, da ra hatine avtin! Hal ew e ku, eve daekn cmik [twin] in. Di timam tekstn edebyata klask da ev formn da ra hatine bi kar nan. L digel hind j, madem navekeke lokal de re dibjin Celadet Bedir Xan j ew form bi kar nane, bila wek daekn cmik di firehya zaravay Kirmanc ya nivsk da bne bi kar nan. Belm ma k guh dide van rastyan! Statkopersn ziman teroreke dijwar rakirine li ser van daekn da ra di kjan tekstan da bibnin hema ykser tirpana xwe ya sansr dadiweşnin nahlin ew daek bhn werbigirin!

Celadet Bedir Xan bi xwe, gava ku tekst bo w dihatin ku di Hawar da bne weşandin, dest li wan daekn cmik nedaye cih daye van daekn cmik ku paralel bi kar bn. Hema s nimne ji Hawar: sib da hişyar dibim ko hn Hawar di dest min da ye hevaln min em giş hişyar bn me bi hev ra got [Hawar, c. I, r. 511, ji nivsara F. M. Şahin, w. Ndem]. unk heryk li wan bi awayek qise dike di dil xwe da dibje [Hawar, c. I, r. 609, ji nivsara Lac Hen]. Heke em heqnas bin, di nav me da k btir hej ji milet xwe dike, di dora w da bicivin Divt em parsstry nekin. Ji hev ra ser xwe daynin [Hawar, c. II, r. 792, ji nivsara Bedr Ceml Paşa]. Di Hawar da nimneyn bi v reng gelek in, ku ji xwe Mem Zna Ehmed Xan bi van daekn da ra hatye nivsn her bi v reng j di Hawar da hatye weşandin. Dsa ev bay teror li ser hokeran j tte rakirin. Di zaravay Kirmanc da hoker mişe ne li her nave dever, hokern cuda tne bi kar nan. Bo nimne, li Hekarya Bahdna we, wisa, hosa, ho, weha, weto endekn d bi kar tn. Li nav Kurdn rojavay j, bo nimne li berya Mrdn anj deşta Diyarbekir ber bi rojavay ve wilo, wer werg tne gotin. L makneya sansra qelemdestn rojavaya Kurdistan hazir e li k der rast  we wisa bn dipejinin! Bo wan her tişt, tek tin wilo ye, wer ye werg ye!.

Reftara rast ew e, ku daekn cmik hokern snonm zengnya ziman in divt pkve paralel bne bi kar nan.

Belm mixabin ku evro (ro) medya apemenya bi zaravay Kirmanc [Kurmanc], hema bjin bi giran di dest Kurdn rojavay Kurdn dasporay da ye ew j Kurdya nv asmle ya ji kanal xwertya zaravay Kirmanc derket, bi kar tnin ku eve hem zaravay Kirmanc, hem j bi gişt ziman Kurd ji xwert otantkya xwe dr dike biv nev lawaz feqr j dike. Mixabinyeke d j ew e ku u kes xema v j naxwe!

Xebata Samuel Audly RHEA

Ev xebata gramer ferhengok ya li ser devok* Hekarya, ji aly msyoner Samuel Audly RHEA ve di ser nvya duy ya sedsala 19an da (1851-1860) hatye kirin.

* [[Tam li v der hewceh bi vekirina parantzek heye ku gotina zarava devok bte zelal kirin. Di tekst nivsnn kevin da termn zar zarava bi du manayan bi kar hatine; hem ji bo dyalekt hem j bo navdyalekt aksann cuda hatine bi kar nan. Di manaya dyalekt da zdetir zarava tte bi kar nan: Zaravay Kirmanc, Zaravay Soran, Zaravay Zazak, Zaravay Goran. Bo navzarava j zar bi kar tt; zar filan eşr, y bhvan gund tte gotin. Carna j berevaj v yk zar ji zaravay mezintir tte dtin. Bo navzaran j zarava tte gotin: Zaravay Hekarya, Zaravay Cizr -[Ronah, r. 398, w. JN]-. Bo şweyn jk cuda termn zarava zar hj j bi kar tn. Xelk du bajrn cran danin alyek, du gund carna jk cuda diaxivin bo v cudahy zarava zar dibjin. Zarava an zar v gund, bajr anj v eşr ji y me cudatir e dibjin. Li hindek deveran bo ziman j zar dibjin. Evro bi taybet di war zimanzany da termn zarava zar bo dyalekt tne bi kar nan. Gotina devok n ye. Digel hind j d qeblyek j peyda kirye. Di nav bi gişt ziman da, li nav zarava devokan, ji ber telefuzkirina gotinan, hem deng cih diguhorin, hem j cudahyeke deng telefuz j derdikeve meydan ku ew j navdevok nuansan pktnin. L bel, di bi kar nana zayend gotin da tkilav hetta şaşyek bi gişt j tte kirin. Di zaravay Kirmanc da her nav xwudan zayend e. Zayend [cins] gotina  ziman anj bi gotina Hekaryan ezman nr e. Nr di dmahka nav da bi emandina deng , m bi deng a tte kivş kirin. Li gorey v forml; ziman Kurd tte gotin. Zimana Kurd nate gotin. Li gorey lojka zimanzany, di pramd termnolojk y gotina ziman da zayend nr domnant e. Di ser da ziman, paş zarava, zar, devok aksan  hem nr in. Bo nimne;

* ziman Kurd / ezman Kurd / zar Kurd

* zaravay Kirmanc / dyalekt Kurmanc

* zar Hekarya

* devok Hekarya

* aksan Elky / aksan Şemdna

Di v ekuasyon da, heke bi form nr ziman Kurd bte gotin, belm paş j bi form m zaravaya Kirmanc, zara Hekarya anj devoka Hekarya, aksana Elky anj aksana Şemdna bte gotin, nabe şaş e. Divt ev silsileya zayend ya termn ziman nete xirab kirin. Ziman, zarava, zar, devok aksan bi zayend nr tne emandin anku deklne dibin. Di devokn rojavaya Kurdistan da, ev taybetya zaravay Kirmanc [Kurmanc] ya zayend, mixabin ku ber bi windabn ve die hema bjin hem nav term bi zayend [cins] m tne bi kar nan ku eve şaşyeke mezin e herweha j tehrbata ziman ye.]]

Xebata nivskar ji bil li ser zaravayek Kurd rawestan, ji ber nivsna bi tpn latn ya Kurd ve j gelek giring bihadar e. Herend ortografya Ingilz j bi kar na be, alfabeya bi tpn latn di Kurd da bi kar naye. Ji v al ve, xebata RHEA, pişt xebata gramer ferhenga Kurd & Ital & Kurd ya Dal P. Maurizio GARZONI ya li sala 1787 li Romay apby, xebata duyemn e di v war da ku yk ji nimneyn destpk ye ji v al ve j hjay bihadayneke mezin e. Xebata M. Auguste JABA M. Ferdinand Justi j ya Ferhenga Kurd & Frans, pişt ya RHEAy, li sala 1879 li St. Petersbourg (Leningrad), ap bye

Navn gentv

Di form pirankirina hal gentv y navan da j, nivskar, gelek heq normal, i bihstye ew nivsye, ku di devok Hekarya, Bahdna, rojhilata Botan hetta Kurdn Kafkasyay da, navn gentv bi paşktn t anj d tne piran kirin. Belm Celadet Bedir Xan di v yk da j reformek pknaye form pirankirina navn gentv bi paşkta n bi kar naye. Li Hekarya, Bahdna, rojhilata Botan Kafkasyay, birat me, anj Kurdt rojavay tte gotin. Celadet Bedir Xan, eve wisa l kirye; birayn me, Kurdn rojavay. Vca, ya rast di ziman nivsk y bi alfabeya tpn Latn da, form n, y ku Bedir Xan reforme kir bi kar nay, evro km zde belav bye adeta rengek standardy wergirtye. Riberiz dikare li ser bte kirin, gelo hewceh bi v reform heb an ne? Ji ber ku li gorey piranya nifs j be, bi zdeh ve form t anj d bi kar tt herweha di edebyata klask ya Kirmanc (Kurmanc) da j, di destana Mem Zn ya Ehmed Xan da, di Mewlda Mela Huseyn Batey da, di helbestn Feqy Teyra Mela Ehmed Cizr hem tekst pirtkn nivskarn ber da herweha nivskarn v dem n yn Hekarya, yn Bahdna yn Kafkasyay da j form qedm y destpk bi kar hatye evro j bi taybet di lteratra nivsk ya li Kurdistana Başr li Bahdnan da tte domandin. Lewma cih riberiz ye, ku boi gelo n bye standart, anj d boi bibe standart? L li aly d, di piranya pratka chana nivsn ya evro da j, reforma Bedir Xan, qeblyek j peyda kirye ku eve j realteyek e. Belm, ji aly pirskerya zanyar ve dikare dsa ve li ser bte rawestan riberizek li ser bte kirin. Li v der tişt divt bte gotin ew e ku, form Hekaryan Bahdnan, anku paşkta pirankirina nav gentv y bi t d, formn rast in fonksyona cmikya form n tnin cih. Ji xwe destpka nivsna bi Kirmanc j bi v form t d bye. Belm dsa ve, herdu formn pirankirina navn gentv j, anku t n, rast in di şertn evro da dikarin paralel bne bi kar nan. Ji xwe di chana nivsn ya Kurdistana Başr da, bi taybet li Bahdna, di zaravay Kirmanc da ev form qedm y destpk tte bi kar nan, anku evro j pratken fonksyonel e. Esasen safyetn di van waran da, di dirjya dem salan da bi norm rzikn xwezay evolutv ji xwe pktn. Lewma daberiznn ltra ne di cih da ji metodn zanyar dr, konfilktn ziman krtir mezintir dikin. Di aroveya danasna v pirtka taybet da, helbet li ser v mijar nate rawestan, l me xwast destnşanyek li ser bikin. Me form Hekaryan wek xwe parast, l form n j di nav parantz da dana rex.

Di mideh 14 salan da, tkilyeke gelek germ dostane digel xelk navey, anku Kurdan danaye. Hind z hy (fr) Kurd bye ku, rniştye hem ji aly gramatk, hem j ji aly vokabular, herend devok Hekarya j be, li ser ziman Kurd xebitye hem xwe perwerde kirye, hem j bi v berhem xizmeta ziman Kurd kirye, anku xizmeta  element her bingehn y hebna xelk Kurd kirye. Pozisyon, niyet armanca w ya li nav Kurdan, li Hekarya li naveya Şemdna, i dibe ferq nake, di encam da bi v berhema xwe ya bihadar, xizmeta ziman Kurd xelk Kurd kirye.

Di v xebata w da gelek kmas hetta şaş j hene, belm eve bihay kar xebata w km nakin. Em Samuel A. Rheay, ji ber v kar renca w ya zanyarane ronakbrane, bi baş qenc bi br tnin.

ROJAN HAZIM

Sibat 2004

**

Not:

Dirjya v nivsar di pşgotina pirtka Devok Hekarya da ye.

ROJAN HAZIM

www.xweza.com

ser