paşve

 

Poltka Ziman 

(Ev danezane, di Konferansa Ziman Kurd da li Berln, 26 27 28 meha ile 2001, ya ku ji aly Ensttuya Kurd ya Berln ve hatye amade kirin, hate pşkş kirin.)

ROJAN HAZIM

Destpk

Li ser ziman ji gelek alyan ve tte sekinn. Eve awayek rast e j. Ji ber ku ziman her di ser da kill di hevdu gihiştin ye. Anku ziman bi v taybetya xwe stneke bingehn ya jyana mirov civat ye. Di v gotara xwe da em naxwazin bi fireh li ser teorya ziman rawestin. iku hem ji aly alfabey, hem j ji aly gramer ve, digel km kasyan j be, sstemek hatye danan evro (ro) bi kar tt. Hem paş evro pirsa serek ya ziman me, ne hebn anj nebn e. Ji aly xelk me bi xwe ve, axivtina li ser v yk, bi gotineke her sivik, xwe ne zann e. Ji xwe di v war da, ji nav dagrkern welat me, tin dewleta Tirka di nav v hezeyan da ye! Bersivn zanyar em danin alyek, pratka sosyal ya xelk me bi xwe, bersiva mezin daye wan v yk heroj wek dirjek di nav herdu avn wan da diikilne. Xelk me li ser axa xwe bi ziman xwe wek abdeyek li ber avan e. Eve rastya ryek madalyon ye. Belm divt em ber xwe bidine mil d y madalyon j.

Ravekirina v pirs, her di ser da bi aşkerakirin vekolna rewş statya welat civat ve girday ye. Ji ber ku asteng, pirsgirk gefa li ser welat xelk, pşy xwe li ser ziman dide kivş kirin.

Lewma poltka ziman, di nav hev da ye li ber v rasty, tedbrn parastina bi gişt ziman j bi danana plan programek dibe, ku eve poltka ziman ye. Poltka ji xwe sistemek plankirin, rvebirin darekirin ye. Plan bi rya poltk tte pratze kirin. Ziman me, ji ber statya ku xelk me tda dij, ketye nav asteng helandineke mezin. Ji ber ku poltkek, anku sistemek ku ziman di r bibe, dare bike nehatye danan, hj j bi kar xebatn belav palyatf li ser ziman tte rawestan. Bihayek van kar xebata heye ji xwe wan kar bara ziman gihandye evro. Belm d divt li gorey şertn evro ziman ji n ve bte reorganze kirin ku bersiva hewcehyn evro bide. Ji ber ku xelk me j d ne di rewşa ber pnc-şst salan da ye. Hem ev rastye, hem j riş plann ku ziman asmle dikin, leznya reorganzasyoneke bi gişt tne ser rojev, ku ziman bte xurt kirin pşve birin. Hewcehya poltka ziman, ji v rewş derdikeve divt planek domdirj bte kirin poltka ziman li ser v plan bte pratze kirin.

Li v der ew gotinn Mr Celadet Bedir Xan, yn di weşana Hawar da got, hj j giringya xwe diparzin ji bo helwesta evro j gotinn rnşan in. Wisa dibje Mr: Divt bte zann ku ziman j hm heyna me ye b ziman xwe em nikarin bijn di nav koma miletan de wek miletek serxwe bimnin paydar bibin. Ji xwe ji bona her milet j hol ye. Nemaze ji bona me ji bona wan miletn ku ketine rikan miletek hevol. Ji ber ku miletn bindest heyna xwe ji serdestn xwe bi du tiştan, bi qeweta du ekan diparzin. Ol yk, ziman du. L heke ola milet serdest bindest yk bibe, hing ek yk bi tin ye bend tin ziman e.

Hal me Kurdan ev e. Em ketine bin dest s milet dewletn misilman, piranya me j misilman in, em serdestn me ji olek, ji dnek ne. Her se j xebateke zor dixebitin ku me txin milyeta xwe. L her miletn nemisilman, wek filehn ermen ynan, ku bi babelskan ve bin dest tirkan de mane piranya wan bi ziman xwe j nedizann bi tirk xeber didan, dsan milyeta xwe winda ne kirine. Ji ber ku ew serdestn wan ne ji olek bn, ji olinn din bn. Ola wan ew diparastin nedihiştin ku winda bibin, di nav milyeteke din de bihelin, bibin tirk, ereb an ecem. J dixuye ku ziman hind ol ne xurt e j, xasma, zimanek ku hj  ne ketye nivsandin.

Carin hebn, b winda kirina ziman xwe j, ten bi hnbna ziman wan em diketin tora wan dibn ji miletek din. Ji ber ku ola me ji xwe em digihandin wan, bi hnbna ziman wan, benda zimn j ji nav radib ziman me ku ten ziman axiftin b, di dev me de wek zimanek byan dima bi zeman ve me ew ji br dikir. imk ziman milet serdest ziman nivsandin b, me p dixwend, dinivsand zanayn me  kitbn xwe p dikirin.

Ev e ziman, ev e kurdan, ev e winda bn, ev e ekn me.

Ji gotinn jorn rind dixuye ku eka ku di dest me de ye ekeke ne tkz e j, nvekek e. Ol li raser w ye. Heke me ew j pşve nebir, winda kir, hing divt em dest xwe ji heyna xwe bişon. Gotineke nas heye. Dibjin ku; ew milet ku ketye bin dest miletek din ziman xwe winda ne kirye, mna dlek ye ku mifta zndana w di dest w de ye, rojek dery zndana xwe vedike j derdikeve.

L y ku ziman xwe winda kirye, mifta zndana w d ne di dest w, l di dest dijmin w de ye dijmin dery zndana girty xwe tucar venake.

Ew mifte, ro hj di dest me de ye.

(Nivsanoka Hawar, Mr Celadet Bedir Xan, Hawar, hj. 20, cild, 1, r. 404 405, w. Ndem)

Bel, wek Mr Celadet j got, hj kill di dest me da ye, belm ew dest sist bye. Wek em dibjin rewşa ziman bi taybet li bakur, Tirkye pişka mezin ya Ewrpa j di nav da, di nav tehlkey da ye, em rastyeke rs nşan didin. Hawara me j ev e. Perşanya me ya li bakur Tirkyey, v gotina Mr end heq derdxe: Ev e ziman, ev e kurdan, ev e winda bn, ev e ekn me!

Rewşa bi gişt ziman li milek, ya her dijwar ya diyalekt (zaravay) kurmanc (kirmanc) ye, ku ew j bahra pitir bi giran li bakur tte axivtin. Lewma em bi giring li ser radiwestin.

Bi v br bawery, em d niha bi analzeke fireh li ser poltka ziman rawestin. Belm, di ser da em ber xwe bidin rewşa bi gişt ziman.

* * *

Ziman me

(Bi gişt rewşa ziman)

Li ser ziman Kurd, hem ji aly drok, hem j ji aly zanyar ve heta evro (ro) hindek lkoln lgern hatine kirin weşandin. Piranya van j, ji aly byanyan ve hatine kirin. L bel, bi taybet ji nveka sedsala dawy pve ji nav Kurda j lkolnern ziman derketin. Hind sal derbaz bn hejmara van lkolnern xwecih j zde b. Evro gelek belge zannn giring yn li ser ziman Kurd hene. d li ser hebn nebna ziman Kurd, keşfa Amerikay ji n ve hewce nake! Xelk li meydan ye, ziman girday kjan famlya, grb kategory ye, kivş e. Ji aly alfabe gramatk ve li ser ziman hatye kar kirin bi alfabeya tpn kevin (ereb), ji sedsala heftan, bi alfabeya tpn latn j ev nzk heşt sal e tte nivsn. Di v prosesa pratk ya ziman da helbet hindek km kas derketine pş, belm ji bo areserkirina wan j, km zde, are hatine dtin bi kar j hatine. Digel v yk, jyan didome ev dnamzma jyan biv nev pirsgirka diafirne heke are bo wan nete dtin j, her die zde dibin wek xelk me dibje, ji iyay Qaf mezintir dibin.

Di arka duyemn ya sedsala bsta da, bi taybet ji aly ekola Hawar ve peydakirina are qaydeyn bo ziman, eve bi salan e hewcehya ziman dibnin ev kapasteya wan hj j dom dike. L bel, pşvena ziman ya di war nivsn da, digel xwe hergav riberiz j tne. Riberiz taybetyeke biv nev ya jyana entelektuely ye. Ji ber hind, dom kirina riberizn li ser ziman divt ecp nete dtin. Belm, wek di her riberizan da, tişt bingehn, berwer ye. Heke pv b ev, hing divt terazya riberiz baş bte danan. Evro heke dsa pdivya riberiza li ser pirs pirsgirkn ziman tte dtin, divt ev pv terazye baş bte ragirtin. Di aroveya v nivsara xwe ya kurt da, daku em nekevine dubarekirina tiştn heta niha hatine gotin nivisn, wek me li jor j got, li ser bingeh ziman, grb kategoryn famlyay detayn gramatk ranawestin, belm wek spesfk, em d bi gişt li ser diyalekt kurmanc (kirmanc) bi taybet j rewsa ku ev diyalekte li Tirkye Kurdistana Bakur tda, bisekinin. Lewma li ser timamya ziman em d tin ravekirineke gişt bikin. Belm dsa ve wek adet heke ziman bte tarf kirin, bi kurt mirov dikare wisa bje; ziman, sistemek piral pşkevt ye ku his, raman xwasteka, bi hevkarya denga bi lihevyeke manadar bi qayde, ragihandin pktne.

Maceraya destpka ziman ya digel civat

Digel sedsala bsta, mlenyma duy j xilas b. Bi destpka sedsala bst yk, mlenyma sy j dest p kir. Maceraya jyana xelk me ya ji ber byna sa Pxember heta v sedsala bst yk, li ser cografyaya xwe dom dike. Digel ku xelk me pişt bi hizaran sala gihiştye evro, belm herweha ykemn xelk e ku hj j li ser axa xwe dewleta xwe ya serbixwe ava nekirye. Evro u xelkn ku v btalihy dijn nnin. Eve i bedbext ye! Ev xelk me y ku ber di cografyaya xwe da dkil ser axa xwe b, anj bi gotina geler, dkil ser sergvk xwe b, belm i mixabin ku evro bi timam di nav jyaneke dl (xsr) da, şer man neman dide. Digel hind j, gihiştina xelk me ya bi sax silamet bo mlenyma sy, şansek mezin e! Ji ber ku, km mab ku ew aqbeta xelkn crann me Sumer (Semir), Akad hetta Asurya bi ser bt, xwe parastina xelk me ya bi nifseke boş ya li ser axa xwe, ji talih wdatir, mirov dikare bje ku bi enerjyeke sihredar pk hatye. Xelk me, ji wan km xelkan e ku hem nikarye dewleta xwe dane, hem j karye ku hebna xwe biparze. Evro xelk me dij bi manayeke mstk şukur bo v yek! Başe, evro xelk me dij, gihişte mlenyma sy j. Gelo eve i enerj hza sihr ye ku xelk me gihandye evro! Mexsed ji gotina sihr, teswrek e, her hind!L bel, hema teswr j be, ji sihr nete behs kirin, gelo mirov dikare awa ziman rave bike Eve edebyat j be, rastyek heye ku her ziman, hzeke bi sihr qudreteke nexuyay ye. Wek mirov tekamulya (evolusyona) xwe timam kir ji arpyan cuda b, zedehyeke giring j pra peyda b; ew j şiyana axivtin b. Ev şiyane, di navbeyna mirovan da, di hevdu gihiştin tgihiştn, tgihandin, tkil ragihandin, bi sstemek lojk lihev, sanah dike. Ji xwe bo v sistem ku bi away zanah tekamulya xwerist xwezay pkhat, ziman hate gotin. Ji ber ku ya rast j, bo v kill vekirina der axivtin, tkil danstandina di navbeyna mirovan da, tin ziman d hatiba gotin. Ev alete helbet ji yn mekank cuda ye, ku j ra hza sihr hate gotin ku ev tesbte di war zanyar da j tte kirin. Ev tesbte giring hza ziman ya di jyana mirovahy da dide kivş kirin. Ziman v tesbt, v ravekirin, v bi nav kirin heq dike hj j zdetir, ew dezgehek e, hebnek e. Mirov, di jyana xwe da dtyeke her bi hz, giring mezin peyda kirye, ku jyan sanah dike. Mirov, ji bo mirovahy tiştek ji v hebna bi sihr nedt, baştir peyda nekirye!

Helbet ziman wek hzeke bi sihr, hergav ji aly mirov ve bye mijara lkoln tgihiştin. Destpkern v kar, di ser da Hind Ynan bn. Ji dem antk y Hind bigirin heta dem antk y Ynana diin ev kar bare. Ji ber ku ziman tin ne alet tkil dananye, ew herweha bo pşvenn sosyal kultur j roleke bingehn dileyize. Lewma hergav bi hr li ser hate xebitn, lkoln hatin kirin ji km kas şaşyan hate paqij kirin, ku bi rehet j bte tgihiştin. Yn ku pşy bi v kar raby, hem ber byna sa, hem j pişt byna sa, flozof nivskarn ronakbr bn. Bo nimne, di dem Hinda antk da, belgeyn dn Veda, ku roleke giring pktnan di jyana sosyal kultur da, daku b kmas bne nivsn, xebat li ser ziman hate kirin ku ji şaşya bte paqij kirin. Flozof navdar y Ynan, Platon j li ser ziman xebit pirtkeke diyaloga bi nav Kratylos (Rastya Navan), nivs. Dsa di Ynana antk da, Arsto j li ser van mijara xebit. Kar barn li ser ziman yn ber byna sa, di dem pişt byna sa da j dom kirin pişt sedsala 8an hem li rojhilat, hem j li rojavay xebatn zanyar hatin kirin. L bel, xebatn her rkpk, di sedsala 19 20an da hatin kirin. Li ser pirs pirsgirkn ziman, alfabe, gramer rastnivsn, bi berfireh lkoln hatin kirin ev kare li ser zemnek pşven njeny hatin domandin. Eve ji alyek ve pdiv j b. Ji ber ku ziman di nveka jyan da b hind pşkevtinn sosyoekonomk dihatin bi destxistin, v yk hem ziman zengn kir pşve bir, hem j ev pşvene bi ziman ve girday dihatin kirin ku herdu alyan hevdu xwudan dikir pşve dibir. Bi v yk, jyan ziman, wek reyn ku xwn didin hev, pşven pkhat.

Zanayn ji nav xelkn cuda, ku ber byna sa pişt byna sa, kar xebat li ser ziman dikirin, digel cudahyn wan, hevpişkidigel cudahyn wan, hevpişkyeke wan ya her balkş j ew b ku ziman wek elementek her giring y denttta kolektv ya civat didtin. Di hevpişkyeke d da j dihate gotin ku, ziman alet kiryarn raman ye herweha ziman di navbeyna aktvteya raman axivtin da girdaneke her giring e. Di nav Kurda da j paralel v raman cara pşn flozof Ehmed Xan nivs di pratka nivskarya xwe da nşan da ku ziman di jyana xelkek da, xerca bingehn ya hebna denttta etnk ye. Platon awa bi van endşeyan pirtk nivs, Ehmed Xan j her bi van endşe bawerya bo perwerdeya zaroka, ku paşeroja civat ne, pirtka bi nav Nbara Bika nivs. Xan wisa digot di v pirtka xwe da:

Ji paş hemd selawatan

Ev end kelme ne ji luxatan

                      Vkxistin Ehmed Xan

                      Nav Nbara Bika l dan

Ne ji bo sahib rewaca

Belk ji bo bikt Kirmanca

 

Xan bi v raman, bawer zanyarya ziman, destana xwe ya navdar, Mem Zn j bi Kurd nivs wisa got:

Xan, ji kemal bkemal

Meydana kemal dt xal

                      Yan ne ji qabil-w xebr

                      Belk bi teessub eşr

Hasil, ji nad, eger ji bdad

Ev bdete kir xilaf mutad

                      Saf şemirand, vexwar durd

                      Manend dur lsan Kurd

naye nzam ntzam

Kşaye cefa ji boy am

                      Da xelk nebjtin ku: Ekrad

                      Bmarfet in, besl binyad

Enwa mlel xwudan kitb in

Kirmanc tin di bhisab in

                      Hem ehl nezer nebn ku: Kirmanc

                      Eşq nekirin ji bo xwe amanc

Mirovahy ji aly drok civak ve gelek bask hes dane paş xwe di v prosesa tekamuly da gelek xelk zimann cuda derketin ku eve macerayeke mezin ya mirovahy b. Mirovahy di v prosesa jyan da, hem dij xwezay tkoşn da, hem şer hevdu kir di v zelzeleya civak da hindek xelk ziman li ser pya man, hindek j, mixabin, belm p bn. Di v ketrab hercmerc da, bi bedeln giran j be, yk ji xelkn ku şiya li ser pya bimne, Kurd bn, anku xelk me b. Xelk me, ev li ser pya mane, digel hz rika berxwedana fizk raman, bi hza ziman, ku lokomotfa zann kolektvteya jyan ye, bi dest xist. B şik, xelkek b ziman, zimanek j b civatek nabe. Ji xwe ew wek goşt nnik pkve kelne bi away srklatf hevdu timam xwudan kirin, bi hz kirin di dawy da, bi kar xebata dahyn wek Xanyan, hem xelk me, hem j ziman me hate jnde kirin.

Ziman, ziman me evolusyon

Evro li ser ry erd, nzk s hizar, -li gorey hindek lkolneran ar hetta pnc hizar- ziman tne axivtin. Digel v zengnya zimanan, cih warn ku ev zimane bi kar tn, ji hev cuda ne. Civatn pşvey, li gorey xwe zimann pşkevt, xelkn paşvemay j li gorey dereceya pşkevtina xwe ziman hene.

Di nav van hizaran zimanan da, li gorey boşahya nifsa xwe ziman ku ne y dewlet be, ziman Kurd ye. Kurd, ziman xelkek ku li ser cografyaya xwe bi nifseke pnc milyona dij, hj j ne ziman dewlet (anj dewleteke serbixwe) ye. Bi v rewşa xwe ziman Kurd,  di nav dezgehn ferm yn chan da wek ziman lokal, anj ziman kman tte bi nav kirin. Evro nzk 120 ziman di nav dezgehn navnetewey da wek zimann dewlet tne nas kirin, ku hindek ji van zimana, ji aly du-s milyonan ve tne axivtin, belm ziman ku ji aly pnc milyonan ve tte axivtin, wek ziman lokal, anj ziman kmanya tte pejirandin! Eve ji aly normn humanter tradisyona demokratk ve neheqyeke mezin paradokseke kr e. Belm rastyek j ew e ku dawnana v neheq paradoks tin bi hza xelk me ya navxwey d bibe.

Xelk me, hem ji ber asteng tesirn navn, hem ji ber yn dervey, b dewlet kete sedsala bst yk mlenyma sy. L bel, hem sedsala bst yk, hem j mlenyma sy, d bibin şahid azad serxwebna xelk me herweha xelk me d di v dem da ziman xwe ji kategorya lokal rizgar bike di dezgehn navnetewey da wek ziman dewlet bide pejirandin. Eve sedased e!

Di prosesa drok da, gava komikn mirova gihiştin dereceya bilind kolektv, ji hev cuda bn ferqyet zde kr b di v qonax da ziman tin bi rola di hev gihiştin nema, d b nav denttta van cudahyn komn mirovan. Hind taybetyn civata zde bn, gelek ji wan bi nav ziman xwe hatin nas kirin bi nav kirin. Pişt ku ev komik civate gihiştin dereceya xelkbn netewebn, zimann wan j pşkevtin di nav zimanan da j famlya, grb kategor pkhatin. Li gorey v proses, Kurd j di nav famlyaya Hindogerman da, dikeve nav bask Asyay li nav grba zimann ar j nzk faris tte hejmartin. Kurd j wek hem zimanan, di nav xwe da dabeş gelek diyalekt (zarava), navdiyalekt (navzarava), devok, aksan nuansa dibe. Evro di war nivisn da, digel dereceyn ji hev cuda, s diyalekt fonksiyonel in: Kurmanc (Kirmanc), soran zazak. Helbet Kirmanşan senter li dorber j diyalekt goran tte axivtin... Ev bi navkirina diyalekta, li gorey her nivskar, lkolner, zimanzan zimannas, tte guhorn. Kurmanc soran wek kurmancya jor jr, zazak j wek kirdk tne bi nav kirin. Belm em d li v der wek bi navkirina belav pratk, kurmanc, soran zazak bjin. Di nav van diyalekta da, y her mezin kurmanc ye, ku ji aly nifseke boş ve tte axivtin. Ji aly cografk ve, ji başra Bahdna bigirin heta ser tixbn Sryey li başrarojava,Tirkye Ermenistan li bakur, parey her mezin y Kurdistan, kurmanc diaxive. Anku di dest da statstkn ferm nebin j, di nav pnc milyon Kurda da, nzk 35 milyon Kurd, kurmanc diaxivin. Kurmanc j wek her diyalekt, di nav xwe da dabeş navdiyalekt, devok, aksan nuansa dibe. L em di aroveya v nivsar da nakevin detayan.

Bi gişt birndarya ziman Kurd, ji satya poltk derdikeve. Di cihn ku otorte erk poltk y Kurd derdikeve meydan, ziman me pş dikeve. Bo nimne, di başr da bi taybet ji pişt saln 60 pve, trenda pşkevtineke giring tte dtin. Xelk me ji saln 60 pve radeyeke poltk nşan da beramber dewleta Iraq, hzeke desthilatdar pkna pişt terazya poltk j bi aly xwe ve rakşa, d Kurd li jyana pratk di perwerdey da bi kar hat dv ra apemen weşangerya nivsk, bihstin bnahy derketin. Dezgeh hatin danan. Akademya Kurd hate damezrandin. Rojname, pirtk kovar hatin weşandin. Bo perwerdey pirtk hewcehyn d hatin amade kirin. Radyoya Bexday beş Kurd li her der Kurdistan dihat guhdar kirin tesreke gelek poztv di war ziman, edebyat, muzk huner da kir. Televizyona dewleta Iraq, nvrojek j be, bi Kurd weşan kir. Ev kiryare hem bi aletn resm yn dewlet hatibin kirin j, bi ziman Kurd bn v yk ziman pşve bir. Hind ziman di pratk da bi kar hat, km kas j derketin pş ji ber van hewcehya, zimanzan zimannasa dest bi lkolna kirin van kar xebata, ziman zengn kir. Bi v away komeryeke fireh pkhat. Xelk didt ku ziman wan di pratk da bi kr tt v yk bawerya wan ya bi xwe ziman xwe, zde dikir. Li başr ev pşvenn ziman bi giran bi soran dibn soran ji her al ve pşve . V yk tesreke poztv li ser xelk soranaxv y rojhilat j kir hewcehyn wan yn kultur nan cih. Bi soran pirtkn perwerdey hatin hazir kirin diyalekt soran di war edebyat da j gavn fireh avtin. Ev pşkevtinn baş bikr, diyalekt soran ji aly term gotinan ve hey kir bn binas peydakirina termn zanyarya poztv j. Pişt 1992, ku li başr otorteyeke otonom (hetta serbixwe) pkhat, soran bi plankirina v rvebirya poltk, ew pirs pirsgirkn diyalekt kurmanc hey, bi relatv cih riberiz j be, areser kirin pşkevtina xwe didomne. Belm divt aşkera bte gotin ku, li başr bi kar nana poltkayn şaş yn di war ziman da, diyalekt soran hate domnze kirin kurmanc paşkevt, anj bi zanah hate paşxistin. Rvebirya niha, bi direng j be, dixwaze terazya herdu diyalekta durust bike. L bel, diyalekt kurmanc, bi gişt li beramber soran kete nav rewşeke bi dezavantaj pşkevtin danin milek, diyalekt kurmanc di war nivisn da bi salan kete nav bizava man neman. Herend nivsn pşy, şahesern edebyata klask, rojnameya pşn ya Kurd, bi kurmanc hatibin nivisn weşandin j, l ji ber ku diyalekt kurmanc di bin otorteyeke netewey ya poltk da firseta pşkevtin bi dest nexist, di nav dem salan da, di war nivsn da paşkevt. Belm di war axivtin edebyat hunera devk da, hem asteng epern as rakirin pşvena xwe, bi bay beza kselek j be, domand. Weşann ser sedsala bsta li Stanbol, bi kurmanc hatin kirin. Kovara Hawar kolektva w, b mlada ji n ve jyandina diyalekt kurmanc. Ger kovara Hawar kolektva w, bi timam gişt, xizmeta ziman Kurd kir, belm di pratk da hema bjin nzk timamya weşann xwe bi diyalekt kurmanc kirin. V destpk, di war nivsn da rya diyalekt kurmanc vekir d ev rye bi asteng j be, kurmanc pşve die. Helbet divt bte gotin ku, di pşvena diyalekt kurmanc ya di war nivsn da, kar xebata Kurdn Kafkasyay, bi taybet yn Ermenistan risat (Rusyay), cih pesn ye ku bi berhemn xwe yn ziman, drok, edebyat muzk, rojnameger bi gişt kar barn ronakbr akademk, xizmetn bihadar nane cih. Dsa Kurdn Ermenistan bi weşann Radyoya rvan beş Kurd, roj seetek j be, hem xizmeta pşkevtina kurmanc, hem j bilindkirina br bawerya netewey kirin.

Evro hem li nav welat, hem j li dervey welat, bi diyalekt kurmanc gelek weşann edeb, huner kultur tne kirin, yn kevin ji n ve tne weşandin. Kurmanc di war nivsn da, bi kar xebateke xurt, trenda bilindbn vegirtye pşve die.

Poltka ant Kurd ya Komara Tirkyey (KT)

Di flozofya xelk da, bo byern konkret li şahidn abstrak tte geryan. Wek; dwarno, bi ziman bikevin, daku axivtinn di nav epern we da hatine kirin bne zann!, anj ziman rya heba axivtiban!. Helbet li v der baş tte zann ku ne dwar, ne j r bi ziman nakevin. Eve tarzek ronya xelk ye. Li ber v, heke em j ji ziman Kurd bipirsin, gelo ka i bi ser te hatye nan ji aly dagrkeran ve. Ji ber ku heta niha nehatye qebl kirin, hatye şkandin birndar kirin, hetta xwastine bibirnin. Belm hema bi kurtebir bersiva ziman d eve ba! Şahid ziman dsa ziman bi xwe ye! Li ber v yk forml j ev e: Ziman + Ziman Ziman x Ziman : Ziman = Ziman. Eve ar kiryara matematk ye. Bi taybet di dem Komara Tirkyey da (KT), byern ku bi ser ziman Kurd hatine nan, kmek, zdek carkirin dabeşkirin, ev e. Helbet encam giring e. Bi hem kiryar rişan j be, ziman Kurd xwe parast jna xwe hilgirte bin ewlehy. KTy ji pelixandina ziman bigirin heta helandin, ji lkolnn ku goya Kurd devok Tirkn yay ye bigirin heta ithama ziman b zimana, hem karn kirt qirj kirin. Van tra nekir, paş j rabn cizayn parey nan ser gotineke Kurd, quruşek standin. KTy ev kiryare hem bi zanah dikirin eve rengn poltka wan ya beramber ziman Kurd b. Ji ber ku xelk me heku xwudan hiş bra masya anj pelatnkan e, van kiryara z ji br dike. Lewma divt hindek prabn kiryarn KTy bi kurt j be bnin bra xelk xwe.

Di saln 1930 da KTy dest bi frandina teoryn naylon kir ku goya piranya zimann chan ji Tirk afirne! Nav v teorya xwe j Teorya hetav ya ziman danan. Mexseda wan ya sereke ew b ku Kurd bihelnin, heke nikarn v bikin, qet nebe bi hevkarya van teoryn direw, Kurd wek şaxek ziman Tirk nşan bidin. Hilbijartina nav v teorya wan j enteresan e! Boi hetav? Hetav di baweryn mstk yn kevin yn mirovahy da, wek qudreteke mezin tte ditin. Li ber v dtin, Tirk xwudan qudreteke mezin e serkahnya hem ziman kulturan e! Zanyarn kirgirt yn KTy, bi van kar bara, ziman Tirk hetav dikirin yk ew teorya xwe ya sentetk pknan! L ya rast, KTy bi van kompleks hezeyann beramber xelk Kurd ziman Kurd, xwe adeta xiste rewşeke trajkomk di war zanyar akademk da. Belm ma xema wan b! Wan xwe hind şkand ku hindek zanyarn wan yn mej keşkilk, digotin ku goya Kurd gava mirov li ser befra kuşre die, ji ber pya dengek wek kart kurt tt Kurd ji v deng derketye! Barkella bo van tesbtn zanyar yn akademkern (ya rast akadem-kern) Tirk KTy! Li milek ev hke dikirin, belm li mil d j ziman bi quruşan qedexe dikirin. Ew paradoksa wan evro j dom dike. Makneyeke asmlasyon danan bi rya xwandin perwerdeya gişt, xwastin nifşn ku ziman Kurd ji br kir, bigihnin. Ji bo v armanca dij mirov dibistann taybet li gelek cihn Kurdistan ava kirin bikn Kurd hj ji şeş saly pve ji nav maln wan, bi mexsedn veşart xapand, hatin wergirtin li van dibistana hatin bi cih kirin. Li ser ser xelk mengeney zulm şkencey hind hate şidandin ku ziman xwe neaxive, bi kultur adetn xwe nej. Evro ev poltka bi reng metodn klask n, belm bi şiddeteke nedt tte domandin. L bel, ew bi van kiryar poltkan negihiştin armanca xwe. Xelk me digel hem zulm zor, xem, kul keser, di ser da kill denttta xwe, anku ziman xwe parast, axivt, li şn şahya kire lor, stran, destan rok. KTy di v poltka xwe da iflas kir. Di şer birandin helandina ziman Kurd da, hemleya mezin ziman Kurd kar kir. L bel, KTy dest ji v poltka xwe bernedaye. Bi metod plann n, poltka xwe ya asmlasyonst didomne, hetta mirov dikare bje ku evro hem r heyyn xwe, bi kar nana teknolojya njen xurt dike zor dide asmlasyon. Ji ber ku KT, evro metodn asmlasyona klask bi kar nane. Bi timam metodn njen bi kar tne ku hetta ji dest bt, qet nebe cografyaya ku ziman Kurd l tte axivtin, teng bike.

Digel ku ziman ji birandin hatye xilas kirin j, l ji ber asmlasyon hj j bi saxlem nehatye parastin. Lewma divt ev xebat tkoşna parastina ziman nete sist kirin bi awayn njen bte xurt kirin bi hz kirin. Eve karek netewey ye divt yk sanye santmek ji xebat tkoşna jyandina ziman dr neete rawestan.

Panorama gişt ya Kurdistan

Ji ber ravekirina ziman j be, divt rewşa Kurdistan civata Kurd ya hey li ber cav, bte aşkera kirin. L bel, daku firehtir li ser mijara ziman bte rawestan, em d v panoramay bi xaln gişt bidine bar ava.

Cara pşn, evro li statpşn, evro li statya poltk ya Kurdistan guhornek pknehatye. Sstem kolonyal di her pareyan da dom dike. Statya de facto ya otonom (hetta serbixwe) li başr istisnayek e digel ku destkevteke poztv e, belm hj li w der j zelal meyavyek pknehatye. Ji ber hind, di tesbta ku xelk me b dewlet gihişte mlenyma sy da, guhornek nebye.

Ev rewş statya poltk, jyana xelk me tayn dike; lewma j, prosesn kultur, civak ekonomk, bi dest van hza tte dare kirin jyana xelk bi timam di bin zeptrept da tte girtin. Digel relatvya xwe, civat ji aly kolonyalsta ve li gorey berjewendyn wan tte dzayn kirin. Bi salan e ku berxwedan tkoşneke xurt tte dan, l bel hj j di statya poltk da guhornek nehatye kirin. Rewşa pareyn Kurdistan ji hindek alyan ve wek hev be j, l ji hindek alyan ve ve j ne wek hev e prosesn ji hev cuda tne jyan. Ev yke bi taybet di pratka ziman da baş tte dtin.

ran, digel ku sistem zulm didomne, l di jyana rojane da ziman qedexe nake, belm maf perwerde danana dibistana j nade. Li raq, proseseke cudatir hate jyan. Ziman, hem di axivtin da, hem j bi kar hatina di war perwerde kultur da, nehate asteng qedexe kirin. Helbet ev rewşa bi awantaj, di ser da bi berxwedan tkoşna xelk me hate bi destxistin. Rejima raq, herend ziman kire didanek erxa sstem xwe, l di pratka jyan axivtin da, ziman fonksiyonel b r l nehate birn. Hetta di nav van şertan da, dezgehn ziman kultur hatin danan xebata bi ziman ve girday, bi awayek nv organze hate kirin. Li Sryey, ziman di jyana rojane da bi kar hat, l zdetir maf nehate dan.

Dewleta Tirkyey, hem heyyn xelk Kurd kirin nav makneya birandin di ser da operasyonn helandin li ser ziman hatin kar nan. KTy her ji ser pve plan projeyn asmlasyon gelek bi zanah hazir kirin bi kar nan. Ji bo van pratka, dezgeh rxistinn taybet danan buteyn mezin dane xizmeta van dezgehan, ku kar helandina ziman bi hem metodan bikin. Ji xwe Teorya hetav ya ziman j, ji v hewcehya wan derketib! Helbet tin bi van teorya neman. Gelek tez teoryn d j,, ji zanyarn zanngehn xwe sipariş kirin ku ziman Kurd her bi i away be, red inkar bikin, anj isbat bikin ku ne ziman e! Digel van karn teork, di pratka jyan da j, tedbrn pols leşker bi awayn her zalimane wergirtin ku xelk bi ziman xwe neaxive şn şahya xwe p nej. Zor dane dibistana li her kujy Kurdistan dibistanek vekirin ku ziman Tirk nşan nifşn n bidin bi v away, makziman wan bi wan bidin ji br kirin. Ev poltkayn xwe, bi plan projeyn d j dane xurt kirin. Bi taybet j roleke mezin dane medayaya xwe ku v poltka dewlet bi xelk bidin nas kirin qebl kirin. Li mil d, berhemn kultur folklora xelk me j, bi dest endek xwe firoşn binyat Kurd, wergerandin di bin kiras ziman Tirk da kirin mal xwe. Ji muzk bigirin heta her cure edebyat hunera destxet ya xelk me, hate talan kirin. Xwarinn qedme Kurd, berik mehfrn ku bi nexş fgrn xwer ji jyana kurdewar hatine afirandin, kirin mal xwe. Evro timam muzk dansa geler ya Kurd, bi gotin, aheng, tarz ciln xwe ve, hatye dizn bi riryeke nedt, di bin kiras Tirk da tte pşkş kirin. Ji bo van karn xwe j, end binyat Kurd yn xwe firoş hatine kir kirin ev zengnya xelk me dsa bi dev dest van bbabn Kurd, tte kar nan. Bi kurt KTy bi aşkeray dest danaye ser hem zengnya ziman, edeb, kultur, folklor huner ya Kurd bi timam wek mal Tirk bi kar tne. Dewleta Tirkyey, ev kar barn xwe yn dij Kurd, ji ser were bi plan proje kirin. Belm bi taybet pişt saln 80y di dem berxwedana mezin ya xelk Kurd da, ev rişkarya xwe bi metodn leşker gihande dereceya her bilind. Ji milek qetlam kirin, li mil d demografya Kurdistan serbin kir bi milyonan xelk me ji gund warn xwe kirin ber wan da bajrn mezin yn Tirkyey. Ev kiryara danebarkirina ji cih waran, ji qetlama leşker xirabtir b, adeta qetlameke sosyokultur b. Ji ber ku xelk ji welat dihate derxistin, ku eve herwek ji ax hilkşana dareke bi hem re rşeyn xwe ye, b, ku ew dar ji bin ve hişk dibe. Xelk ku ji welat hatye drxistin, adeta avtin nav dev semasyan. Digel birst perşany, ne ziman ne j kultura xwumal ma di dest wan da. Digel domandia van poltka, pişt sala 90 j plan bombardumana medyaya elektronk bi kar nan. R li ber radyo televizyonn xweser vekirin pişt van amadekarya, bi sedan radyo televizyona dest bi weşan kirin. Dewlet gelek bi zanah piştevanya van weşana dikir hem imkann teknk mal didan xizmeta wan ku bst ar seeta weşan bikin. Van weşana digel programn xwe yn dejeneratf, zor didan programn huner folklor j di van programan da bi timam berhemn ku ji Kurd hatine dizn, bi dev dest Kurdn xwe firoş, hatin pşkş kirin ku bi v away xelk me asmle bikin. Ev poltka dewleta Tirkyey ya bi kar nana medyay, evro gelek pşve ye heta dereceyek mirov dikare bje ku gihiştye mexseda xwe j. Ji ber ku evro li her der Kurdistan, hey be anj ney be, di her maleke Kurd da televizyonek heye van programn asmlekirin seyir dikin. Pişt v bombardumana medyaya elektronk, ziman Kurd gelek paşkevtye di mideh van deh salan da, bi sedan gotinn Tirk ketine nav ziman heta mirov dikare bje ku ziman Kurd herwek leşkern Tirk awa welat dagr kirine, herwisa ji aly ziman Tirk ve hatye dagr kirin. Kurdn li bajrn mezine Tirkyey, evro ziman xwe bi halek nostaljk, ew j carna, bi kar tnin. Xelk ku ji gund warn xwe hatine bar kirin li bajrn Kurdistan bi cih by j, bi ber v perşanya ziman  ketine mixabin ku ziman xwe gelek şkest diaxivin ziman wan j hatye birndar kirin. Ji xwe heta niha, kan depoyn parastina ziman Kurd, gund bajrkn bik bn li Kurdistan. Niha ew rezervn ziman me hatine tehrb kirin xelk ji wan serkahnyn ziman xwe hatine drxistin. Lewma ziman Kurd evro ketye ber tehlkeyeke gelek dijwar mezin.

Di roja evro da, panoramaya ziman me, gelek tirseke mezin derdxe meydan. Helbet digel hem zulm zordarya dewlet, xebatek berxwedaneke parastina ziman j heye, belm ev kar bare km in, qels in, palyatf in b sstem plan in. Lewma j ev rişn dewlet yn asmlasyonst mixabin ku nane sekinandin.

Poltkn ziman

Di nav rejimn dagrker yn Kurdistan da, by mubalexe, rejima her dij Kurd dewleta Tirkyey ye kiryarn wan yn beramber xelk me j, hem ji aly teork, hem j ji aly pratk ve li meydan ye. Di merkeza van poltkn wan yn dij Kurd da, helandina ziman Kurd ttin. Di v war da poltka wan gelek zelal aşkera ye di pratk da j gelek bi detay bi kar tt, ku lojka v poltka wan j heye: Daku Kurd nemne, di ser da divt Kurd bihele! L bel, muhatabn v poltk, ku xelk Kurd e, ne di w serwexty da ne. Ji aly teork ve ev poltka KTy tte zann, bi dengek bilind j tte gotin, belm di pratk da, daku ev poltka KTy bte hilweşandin tkbirin, bi nav parastina ziman, tiştek berbiav nate kirin. Xelk me di nav paradokseke hinde mezin kr da, nabne ku debya herikna v helandina ziman ende bilind xurt e. Eve di war ziman da bi timam tte manaya b poltky. Eve bi dehan salan e, ku KT ziman me asmle dike, l xelk me hj j nikarye lihazeyek li dnamoya v makneya asmlasyon bide. Dewleta Tirkyey v poltka xwe b perwa didomne, belm hem xelk me, hem j pşengn xelk me, wisa raman dikin ku d bi tedbrn antbyotk bikarin r li ber v riş bigirin. Ne zelal b poltkya di war ziman da, bi timam r li ber kiryarn dewlet sanah fireh dike.

Başe, poltkeke alternatv d awa bte danan di r birin?

Helbet di ser da divt bte gotin ku, di v war da bi şablon reeteya dest bi kar nabe. Cara pşn divt micid giranya tehlkeya v pirs bte dtin zann nav l bte dan. Vekir zelalya di v war da, d aroveya tedbran j kivş bike. Ji ber ku,  KT tin bi metodn pols leşker namne, herweha bi plann sosyopoltk, sosyokultur sosyoekonomk teqwye dike ku di kurttirn dem da encamn helandina ziman bi dest bxe. Li v der, heke ev tesbte bi detay zelal bte dtin, hing aroveya poltka alternatv j d derkeve meydan. Anku, bingeh aroveya poltka parastina ziman Kurd ji aly xelk Kurd ve, divt tam dijber poltka KTy be. Ew rika ku KTy hey, ku ziman Kurd asmle bike li şn ziman Tirk kame bike, divt ji w xurttir rika xelk me j hebe bi hem şiyan hza xwe, ziman xwe hem biparze, hem j bi hz xurttir bike. Eve j bi timam di pratk da bi rika axivtin di war nivsn da j bi sstematk dsa bi rikeke mezin kar nana nivs dibe. Ziman Kurd, ku evro zimanek jnde ye, daku operasyonn zuhakirina re rşeyn ziman bne rawestandin belav kirin, bi israr rikeke nedt, divt ziman di jyana rojane da, herweha di jyana sosyal kultur da bte fonksiyonel kirin, aktve kirin bte kar nan. Helwesteke bi v reng, d kanaln jyandina ziman zde xurt bike, tr tij bike eve j d epern mezin saxlem ava bike ji bo parastina ziman. Gava her lezn ev e. Ji bo xurt bihzkirina van gava j, divt ztirn dem hem awayn perwerdey bne amade kirin di pratk da bne kar nan. Bo amadebna perwerdeya bi ziman Kurd, ya ji hem alyan ve, divt hem hewcehyn perwerdey bne plan kirin hazir pratk bibin. Prabnn di v war da, d hem ziman ji aly naverok ve tr tij bike, zengn bike, hem j d bawerya xelk bi ziman xwe bne ku eve d digel xwe li denttta xwe xwudan derketin j bne.

Ziman Medya

Bi gişt medya chana weşangery, ji giringtirn ryn bi kar nana ziman ne. Aletn medyay, ku digel ragihandin yk ji fonksiyonn wan yn giring j perwerde pşvebirina ziman ye. Di civatn ne xwanda, anj km xwanda da, tesr rvebirina medyaya nivsk ne hind xurt e. Belm, medyaya bihstin bnahy, hem ji aly poztv, hem j ji aly negatv ve, tesreke xurt heye li ser hem fonksiyonn civat. Evro KTy ji bo mhakirina xelk Kurd, asmlekirina ziman danaye merkeza poltka xwe ya dij Kurd. Lewma j ji perwerdey bigirin heta hem dezgeh aletn ragihandin (komunikasyon), gelek bi zanah, bi plan startejyeke domdirj bi kar tne. Bi sstem perwerdeya xwer Tirk, ji xwe bingeh asmlasyon gelek xurt hatye danan. Yn ku ji v dezgeh derbaz dibin, digihin, ji aly xwe fadekirin formlekirin ve, di bin mentalteya Tirk da dimnin ji xwe asmlasyon ji v gav pve, xwe dihne. Li dervey sstem perwerdey, qedexebna ziman ya di jyana rojane da j, destpka asmlasyon xurt teqwye dike. Eve, biv nev mekanzmaya ziman ya bi raman ve girday, dihilweşne sstem makziman ji ser pve seqet dike. Lewma evro di nav piranya xelk me y bajran da, digel ku Tirkya wan j ne gelek xurt e, belm dsa ve digel hev bi Tirk diaxivin. KTy bi metodn hovane yn asmlasyon, di nav dem salan da encamn ku ew li hvy bn, km j be, wergirtine. Ji ber hind j, hind ji dest wan tt v mengeneya li ser ziman sist nakin, her bo her dişidnin. Ji xwe pasvya xelk me ya di v war da j, hem hz qeweteke mezin, hem j di pratizekirina poltka asmlasyon da,şansek nedt dide KTy. Tam di v dereceya ber bi windabna ziman da, KTy wek baraneke gur, bombeyn bi hz, giran kambax yn medyaya elektronk barandine ser xelk me xelk me adeta b hiş kir. Ber saln 90, bi rya kanalek ferm y televizyon dewlet nedigihişte her malek. Belm pişt saln 90, dewlet paralel pratka xwe ya asmlasyonst, hem r rbar li ber televizyon radyoyn xweser vekirin bi taybet j ber wan da Kurdistan. Kanaln ku li bajrn Tirkyey nedihatin seyir kirin, bi teşwkn mal teknk yn dewlet, li her der Kurdistan dihatin seyir kirin. Ev hevkarye bi zanah dihate kirin ku bi programn televizyon mejy xelk bte şuştin roj bst ar seet di bin gjkirina ziman Tirk da bimnin. Di v dem da KTy, lezyeke mezin da pratka asmlasyon. Ji ber ku dawya saln 80y destpka saln 90, bizava netewey ya xelk me di dereceya her bilind da b. Br bawerya netewey roj bi roj geş dib, refn xelk welat neteweperwer xurt dibn. Di rewşeke wisa da dewlet dest bi xirabkirina demografya welat kir, anku gund bajrkn bik vala kirin xelk bi dar zor ber bi bajrn Tirkyey ve da bar kirin. Serkahnya ziman ji xwe ew gund bajrkn bik bn. Wek ew serayn ziman Kurd hatin hilweşandin, bi rya televizyonn xweser j zor dane weşann mej şuştina bi Tirk armanca wan j ji xwe xelk may y bajrn Kurdistan b. Ew xelk may ji xwe nv hatib asmle kirin. Bi v bombardumana televizyona j xwastin ku derb dmahk li ziman Kurd bidin. KTy xelk nexwanda b kar, di nav ar dwaran da mecbr seyirkirina televizyonn Tirk dikir. Stran berhemn d yn folklork yn xelk me hatin talan kirin bi Tirk hatin weşandin. Bi gişt kultur folklora me bi mexseda asmlasyon dsa bi dest bbextn binyat Kurd ve kirin Tirk her bi van bbexta dane xwandin kar nan. Gotinn strann Kurd kirin Tirk her bi melodya orjnal, l bi dev stranbjn binyat Kurd ve bi Tirkyeke aksan Kurd, hatin xwandin xelk me mecbr kirin ku wan strann xwe yn hizar sal, bi melodya xwe ya Kurd, belm bi Tirk guhdar bikin. Zulm şkenceya ji v mezintir di dinyay da nehatye dtin: Xelkek strann xwe bi melodya xwe ya orjnal, l bi ziman Tirk herweha bi zora qann metodn pols guhdar bike! Gelek awayn asmlasyon hatine dtin li chan, belm yn ku dewleta Tirkyey bi kar tne beramber xelk me, hovanetirn metodn asmlasyon ne. Eve ne tin helandina kultur folklora me ye, herweha bikkirina xelk me ye j. Kolonyalstn mezine chan li u deran ev awayn ku dewleta Tirkyey bi kar tne, neku bi kar bnin, her ne ceribandine j. Eve j di v war da hovtya dewleta Tirkyey nşan dide ku beramber xelk me, kultur, edebyat, huner timam folklora me misqalek, rzgirtin danin milek, mirov raman nake. Gava ku televizyonn xweser dest bi weşan kir, rya qann li ber wan girtb, belm ji ber v xizmeta wan ya asmlasyon r dane wan, hetta teşwk kirin, destekn mal dan ku li Kurdistan v rola xwe ya ne bi xr bym bnin cih. Evro encama van weşann televizyonn xweser li meydan ye. Van televizyona hem ziman heland, anj birndar kir, hem j jyana xelk ji gelek alyn sosyal giyan ve tehrb kir. Ber pazdeh-bst sala li Hekar Botan Tirk axivtin di dereceya her km da b, hetta nzk nn b, belm evro li wan dera j Tirk axivtin ketye nav malan j. Dsa ber li ayxaneyan, xelk kart, domno tawle bi Kurd dileyistin. Evro ziman van leyiza j d bye Tirk. Heke li Kurdistan ziman kolana, ayxaneya nav mal b Tirk, hing eve tte manaya alarma sor!

Tehlke di dereceya astronomk da ye. Dewleta Tirkyey ji bo armanca xwe ya asmlasyon van kiryarn nemirov dike eve d bye poltka wan ya tradisyonal her die j xurttir dikin. Belm gelo xelk me beramber van poltkn asmlasyonst i dike? Helbet li v der ykser xelk sade nate gotin. Digel ku di v proses da kmas şaşyan wan j heye, belm di ser da trn dijwar divt li ser sing pşengn xelk me bne ikilandin. Dewlet ji bil poltkn xwe yn kolonyal dagrkery, bi rya terora medyay ziman, kultur, huner folklora me hem di dide ji br kirin, hem j di bin kiras ziman xwe da dike mal xwe.

Tedbra her lezn ykser, danana medyaya xwer Kurd ye. Dewleta Tirkyey kjan metod bi kar bne, divt ekn xurttir bi kar bn ku ew away wan bte şkandin p kirin. Lewma terora medyaya Tirk, bi xurtkirina medyaya Kurd d bte asteng kirin. Li v der xala bingehn ziman e. Kjan raman dibe bila bibe, medyaya Tirk, w, bi ziman xwe dide xwarin! Ji ber hind, medyaya Kurd tin bi ziman Kurd dikare hza asmlasyona Tirk bişkne. Medyaya Kurd, bi kar nana ziman Tirk, nikare r li ber asmlasyon bigire. Ev metode her di ser da ji aly xelk me ve micid nate girtin nikare xelk qani bike. Medyaya Kurd, bi kar nana ziman Tirk nikare xelk xwe ji ber asmlasyona ziman Tirk biparze. Ji xwe eve paradokseke trajkomk e!

Divt bi dengek bilind bte gotin ku, medyaya Kurd, bi taybet j ya nivsk, hind ku ziman Tirk bi kar bne, bi ziman Tirk weşan bike, ew nabe medyaya Kurd. Di v war da, tkilavyeke gotin terman heye divt eve bte zelal kirin. Medyaya ku bi ziman Tirk weşan dike, bi objektv nabe ya Kurd. Li v der orjna etnk ya xwudan, anj xwudann weşana, karaktera medyay tayn nake. Li v der nşana giring taynker ziman e. Ji ber ku di derheq xelk Kurd bizava netewey da weşan bike j, ew bi ziman Tirk tte kirin. Nav v medyay dibe medyaya proKurd. Anku medyaya di derheq Kurda da weşan dike. Manaya w hinde vekir zelal e! Kurd bo armancn xwe yn poltk, propaganda, ajtasyon ragihandin tgihandin dikarin bi her ziman weşan bikin. Anku dikarin weşann proKurd j bikin. Belm, ev awaye divt nebe stna bingehn ya weşanger medyaya Kurd. Eve hem ji aly poltk, hem j ji aly etka bizava netewey ve şaşyeke mezin e. Eve hem li milek, ji xwe weşaneke bi v reng nikare r li ber asmlasyona medyaya Tirk bigire. Metodn wisa, bdil j be encamn dijber dide dibe spa ava aş dewleta Tirkyey ku ziman me bihre bike hevr ziman kultura xwe. Pratka bi v reng, d xelk j teşwk bi kar nana ziman Tirk bike ku ne magazn j bi ziman Tirk werbigirin. Ji ber hind, gava her bi biryar, saxlem rast ew e ku, dij rola asmlasyonst ya medyaya Tirk, divt weşaneke bi timam Kurd bte kirin. Di weşangeryeke bi v reng da, prosenta ziman nate raman kirin. Weşangerya nivsk ya ku Kurd dikin, bi du rper Kurd, s rper Tirk ve nabe weşangerya Kurd. Keng weşaneke nivsk bi timam, anku sedased bi Kurd hate kirin, hing ew dibe weşana Kurd. Yn ku ziman Kurd bi prosent bi kar tnin, nabine weşann Kurd. Rojname anj kovarn ku ziman Kurd endek prosent bi kar tnin, ne weşann Kurd ne. Eve hem di nav kategorya weşann proKurd da tne hejmartin. Lewma divt ev şaşye bte berevaj kirin, anku ztirn dem bte serast kirin. Kesn qelemdest, divt di ser da bi Kurd binivsin. Argumenta ku tte gotin, goya xelk nikare Kurd bixwne, niyet i dibe bila bibe, xizmeta asmlasyona dewleta Tirkyey dike. Bi israr kar nana ziman Tirk, helbet d hbn, xwandin nivsna ziman Kurd j direng bihle hetta d bkr bike d hz jy ziman Tirk xurt dirj bike. Eve j di rewşa evro da, ku ji xwe ziman Tirk di jyana xelk me da domnant e, d hj j xizmeta bicihbn domdirjya ziman Tirk bike.

Pratka Kurda j, mixabin tahl j be, jahr j be, ev e! Rastya zanyar ev e. Eve j, bi dest xwe mala xwe xirab kirine, xwe bi dest xwe asmle kirine, anku OTOASMLASYON e!  

Li ber van hinde rastya, wek Tirk di dereceya pşn da bi kar tt, divt ji aly etk ve j bte raman kirin, ku Tirk bi armanca asmlasyon bi kar tt. Ji ber v yk, Kurdn qelemdest divt v yk li ber ava bigirin pşy Kurd bi kar bnin, ziman Tirk di dereceya duy da wek ziman wergry bi kar bnin. Eve ne fanatzma ziman, anj ant Tirk bne. Herweha ne ambargoya li ser Tirk, anj boykotkirina ziman Tirk ye. Tirk j wek her ziman speh ye, bi rz rmet e, bihadar e, ku bi salan e di war perwerde zanyary da tte bi kar nan ji bo Kurdek (li bakur) ji gelek zimann d yn byan nzktir e. Dsa Tirk zann zdehyek e, belm heke di helandin birandina zimanek d da bte kar nan, ku di şertn evro da v rola ne bi xr bym tne cih, hing divt di dereceya pşn da qet bi kar net hetta divt helwesteke bi biryar zanah li hember bte rawestan. Divt nete ji br kirin ku, Kurd hewcehyn xwe yn rojane yn jyana ronakbry hind ku bi Tirk bi kar bnin, ziman Kurd pş nakeve, d her bo her paş bikeve, qels bibe jar lawaz bimne. Hem ziman Kurd evro bo Kurda ne tin alet tkil danan ragihandin ye, herweha di dereceya sereke da denttt e. Element her pşn y denttta etnk e. Ji ber hind, meydann kar nana ziman Kurd divt bne fireh kirin. Domnantya ziman Tirk ya di jyana Kurda da j divt ztirn dem bte şkandin ziman Kurd li seranser jyana Kurd bte domnant kirin. u ryn d yn parastina ziman Kurd, ku herweha kill denttta etnk ya Kurda ye, nnin. Helbet baş tte zann ku, bi salan e ziman Tirk hakim jyana Kurda ye di demek kurt da j zehmet e bte terk kirin. D demek dirj biajo, bel divt ji derek j bte dest p kirin. Heta hetay Kurdistan bi ziman Tirk nate jyandin. Sistya di v war da, tam bi dil dewleta Tirkyey ye. Hem evro d baş kivş bye, ku konsepta dewleta Tirkyey ya beramber pirsa Kurda, model Amerkay ye. Carna bi ser lva j be dibjin. Li gorey v model; digel ku civata Tirkyey ya etnk, heterojen e, l ev hebna etnk ya civat divt di nav xwe da organize nebe rengek homojen negire di nav unterya dewlete da ziman ferm j divt Tirk be! Eve xewn xiyala wan e: Anku tevn sosyal y civat mozak j be, dewleteke unter; yk ziman, yk ala yk netewe! Amerkay awa dibjin netewey Amerkay, ku eve ji aly zanyar ve ji bin ve şaş e, Tirk j bi w manay netewey Tirk dibjin! Hilweşandina v plan her di ser da li timam jyana xelk Kurd, bi hakim kirina ziman Kurd dibe. Di roja evro da eve, erkek her sereke y xelk Kurd e. Kurdistaneke bi ziman dagrker kolonyalista divt nete raman kirin. Nimneyn bi v reng hene li chan. Belm ev nimne divt bo Kurda nebin mnak. Evro di timam dewletn Amarkaya Latn da, zimann dewletn kolonyalist yn w dem, Ispanya Portekiz, zimann ferm hetta yn netewey ne. Ziman Brezilyay, Portekiz ye. Yn dewletn d, ji Meksikay, Kbay bigirin heta Şl Arjantn, ziman Ispan ye. Li gelek dewletn Afrkay j zimann ferm yn kolonyalstn w dem ne; an Ingilz, anj Frans ne. Belm ev modeln kevin, hem li Kurdistan bin nagirin, hem j d u cara nebine nimne ji bo Kurdistan. Li v der armanc ew e, ku bala xelk xwe bikşin ser rastyek tehlkeyek. Divt wek dewleteke kolonyalst, ev armanca dewleta Tirkyey j sivik nete girtin. Kolonyalstn ber, zimann xelkn xwecih yn Afrka Amerkaya Latn helandin birandin zimann wan xelkan kirine di nav kategoryn zimann mir da li şna wan, zimann xwe bi cih kirin. Niha ew welat, dewletn serbixwe ne, belm zimann xwe yn bab bapra, anku makzimann xwe berze kirine. Evro ew dewletn ku bi operasyonn asmlasyonst zimann xwe winda kir, d nikarin wan makzimann xwe yn esl şirn paşve bnin.

Guhornek li statya poltk ya Kurdistan hj j nebye. Dagr dom dike kolonyalist xelk me di nav cenderey da digirin dixwazin bi helandin birandina ziman Kurd, bhna jyan l ik bikin. Evro herend bi berxwedan tkoşna xelk me, hindek destkevt hatibin bi destxistin j, bi taybet rejima kolonyalst ya Tirkyey, bi poltkn n, kar nana makneya asmlasyon gelek hovane didomne. Demn ber dewlet bi metodn klask dar zor nikar ziman bihelne. Belm di van şertn pşkevt yn evro da, hem imkann teknolojy zanyary bi kar tne. Dewlet di war asmlasyon da kar ku heta saln 80y nikar bike, di van deh pazdeh saln dawy da pkna encamn berwertir bi dest xwe ve nan. Eve bi metodn njen bi kar nana hem imkann teknolojk zanyar bi dest xist. Dewleta Tirkyey bi v poltka xwe, hj ji niha ve li firehya bakur, Tirkyeke bi aksan Kurd pknaye. Eve j bi kar nana medyaya elektronk bi dest xist. Di hem televizyonn xweser hetta ya dewlet da j, di programn li ser Kurdistan da (ew rojhilat rojhilata başr ya Tirkyey dibjin), Tirkya bi aksan Diyarbekir Urfay tte teşwk kirin. Di van program flmn b kalte da, digel v aksan, end gotin navn Kurd j tne gotin herweha strann geler yn Kurd tne wergerandin bi aksan Diyarbekir Urfay, yk-du l l, lo lo hay hay j l tne zde kirin bi dev stranbjn binyat Kurd tne pşkş kirin. Bi v yk xelk Kurd adeta tte efsn kirin, gj b hiş kirin, mej tte şuştin ev Tirkya bi aksan Kurd, li Kurdistan şna Kurd tte bi cih kirin. Eve ne mubalexe ye, rastyek e divt ev rewşa bi tehlke ji aly Kurda ve gelek bi objektv bte dtin tedbrn micid bne standin. Heta ku rewşa bi tehlke, bi hem detayn xwe ve nete dtin, standina tedbran j ne mimkn e. Tişt ku heta niha hatye gotin di war ziman da, bi timam poltka dewleta Tirkyey ye. Lewma divt ev rastye bte dtin ztirn dem poltka ziman Kurd bte ava kirin. Zemn poltka ziman Kurd di ser da bi red kirina poltka dewlet dest p dike. Ziman Kurd, di ser da li hucreya her bik ya civat, anku li nav mal, famlyay divt bte hakim kirin. Kurd divt di timam jyana Kurd da bte pratze kirin. Ziman Kurd divt di jyana Kurd da aktv, fonksiyonel domnant be. aroveya poltka ziman Kurd ev e.

Di pratzekirina ziman da, digel perwerdey, rola sereke ya medyay ye. Medyaya xwer bi Kurd divt bte danan. Di v war da rojnameyeke rojane ya bi timam Kurd, divt bte weşandin. Digel weşangerya nivsk, roleke gelek mezin bingehn dikeve ser mil weşangerya elektronk j. Di nav civatn km xwanda da, medyaya bnahy bihstin roleke sereke dileyizin. Ji xwe, ji ber v yk ye ku dewleta Tirkyey zor daye televizyona ku bi rya wan li Kurdistan bigihe armancn xwe yn dij mirov qirj. Di v war da destpka televizyona satelt ya Kurd MED tv niha j MEDYA tv, bi ser xwe şoreşek e. Di demek ku ziman ketye nav tehlkey da, berpirsiyaryeke mezin dikeve ser televizyona Kurd. Ger Medya Tv, li gorey terkba etnk ya Kurdistan weşan dike, ku eve helwesteke demokratk e weşangeryeke nimne ye. Ev tarze, herweha alternatva weşangerya dewlet ye j di paşeroja Kurdistan da, d bibe nimneyeke delal ku civateke demokratk pkbnin. Eve ji aly xelk Kurd ve nşandaneke dostane ye ji bo xelkn (Asr-Suryan-Kildan, Ermen, Ereb Tirk) ku di cografyaya Kurdistan da dijn. Belm rastyek j heye ku, ji ber tehlkeyn mezin yn li ser ziman Kurd, divt her reng programn sosyal, kultur, zanyar poltk, bi gelek ve bi ziman Kurd bne kirin weşandin. Weşana ziman Kurd divt tin di war huner muzk da nete teng kirin. Li ser v yk em dixwazin anekdoteke Xell Xeyal raber bikin. Xeyal, di nivsara xwe ya bi nav Ziman nezanya Kurdan da ya di Roj Kurd da hatye weşandin, wisa dibje: Ber xwe didim ku u cara bi ser min nakeve, melayd me, xwandayd me axivtinn xwe bi Kurd dikin, di dibistana da dersn ku dixwnin, manaya wan bi Kurd didin, belm nivsn xwe an Ereb, an Faris, anj bi Tirk dinivsin, l bi Kurd nanivsin. Ya rast ez di v hikmet negihiştime. (Sed Nurs Pirsa Kurda, Malmisanij, w. Doz)-

Helbet wek Xeyal dibje negihiştime, ew baş tdigihe, belm ya w kir, ronyek b. Jdera v anekdot ew e ku, divt xelk me bibne bibihze ku ziman w tra mijarn zanyar, sosyal, kultur poltk j dike. Heke ziman Kurd tin bi programn muzk baskn d yn huner ve bte teng kirin, mijarn sosyokultur sosyopoltk bi ziman Tirk bne weşandin, hing di ser xelk me da d ramana jar lawaz qelsya ziman peyda bibe, ku eve by dil j be, d zerar bide ziman. Ji ber hind, ev alet hinde mezin bikr, divt gelek xurt rantabil bte kar nan. Ji xwe binas hebna Medya Tv, xelk Kurd ziman Kurd ye. Lewma gelek normal di cih da ye ku Medya Tv seetn zde bide weşana bi ziman Kurd bi taybet j diyalekt Kurmanc. Di van programan da, divt mijarn enternekirina weşann asmlasyonst yn medyaya Tirk, bne hilbijartin weşandin. Digel v, helbet prensbeke rast e ku Medya Tv li gorey tevn etnk cografyaya Kurdistan, weşana pir ziman bike eve ji xwe poltka humanter demokratk ya xelk Kurd e. Belm li demek ku ziman Kurd li ber helandin ye, weşana bi ziman Kurd bi zdeh ve j bi diyalekt Kurmanc, ne dijber w prensba demokratk e, bi timam li gorey misyona w ye. Di encam da, di navbeyna ziman medyay da peywendyeke ykser heye ev alet ragihandin divt ji bo pşkevtin perwerdeya ziman bi kar bt bi v yk r li ber weşangerya asmlasyonst ya dewleta Tirkyey bte girtin. 

Di sedsala bstan da xebatn li ser ziman

Kar xebatn li ser ziman, di dawya sedsala nozdehan ser sedsala bstan da li Stanbol di aroveya weşangerya peryodk da dest p kir. Ger nivskar hostayn edebyata klask, Cizr, Batey, Teyra helbet Xan, bi berhemn xwe xizmeta ziman kirine. Berhemn wan ykser li ser mijara ziman nebin j, ji bo jyandina ziman paşeroja ziman, bi ziman xwe nivsne. Belm kar ku Xan bi taybet bi Nbara Bika kir, ykser bi mijara ziman ve girdayye mirov dikare bje ku xebata li ser ziman ya pşn ya Xan ye. Belm xebatn bi fireh krah sstematk, di arka duy ya sedsala bsta da ji aly ekola Hawar ve hatine kirin. Helbet eve nate w manay ku rojnameya Kurdistan, ku dawya sedsala nozdehan li serbajr Misr, Kahrey dest bi weşan kirib, Jn Roj Kurd, ku ev herdu kovare j di ser sedsala bstan da li Stanbol hatin weşandin, di war ziman da tiştek nekirine. Bo nimne, w dem nivskar navdar Xell Xeyaly Motk, di Jn Roj Kurd da, bi tpn kevin (ereb-faris) li ser ziman dinivs alfabeya Kurd ya bi tpn kevin j amade kirib gelekn d j. Belm heke ji demn kevin du nimne bne wergirtin, du navn giring, wek sembol derdikevin pş. Yk Ehmed Xan, y d j Mr Celadet Bedir Xan e, ku herduyan j mohra xwe li pişta mlenyma duy dane. Ew gava ku Xan avt, bi hz jrya Mr Celadet ekola Hawar derkete dereceya her bilind. Mr Celadet ekola Hawar, bi danana alfabeya bi tpn latn, hemleyeke mezin da dest p kirin di dem weşangerya xwe da, pirs pirsgirkn ziman, km zde, hatin zelal areser kirin di war standartkirina ziman da stnn bingehn hatin ava kirin. Di xebatn modernzekirina ziman da gava her giring, pşeng şoreşger dana biryara alfabeya bi tpn latn b Mr Celadet li ser destpka v maceraya xwe wisa dibje: Di sala 1919 de, me dab iyayn Melety. Em ketibn nav eşra Rewan. Mcer Nowel (Ingilzek) j digel me b. Mcer zar nvro dizan, dixebit ku hn zar bakur bibe ji xwe re her tişt dinivsn. Min j hin metelok, stran rok berhev dikirin.

Carina me li nivsarn xwe avn xwe digerandin, dixwendin diedilandin. Min bala xwe dida Mcer, bi bilvkirineke biyan, l b dijwar destnivsa xwe dixwend, l bel ez, heta ku min (,) ji (o,) (,) ji (,) derdixistin, diketim ber hizar dijwarya. Ma ima?.. ji ber ku Mcer bi herfn latn, l min bi herfn ereb dinivs. Ser v yk, di cih de min qerara xwe da ji xwe re bi herfn latn elfabyek lkan. d min bikarya destnivsa xwe paş hizar sal j b dijwar weke xwe bixwnim, ji ber ku her deng cih cih li ser kaxez dihat sekinandin.

Lewra ku di Elfabya Latn de tin (26) herfn serxwe hene di ziman kurd de deng ji bst şeşan btir in, gelek herfn hevedudan ketibn nav elfabya min; weku: ch, ou, ai

Ji xwe di zarotya xwe de, weke min di dibistanan de dixwend hn herfn ereb rs nas dikirin. Hema di iy de, rabm heri herfn hevedudan ji elfabya xwe derxistin li şna wan ji elfabya ynan rs herfinn serxwe xistin. Bi v away, min elfabyek bi sih şeş herfn serxwe xistib dest xwe.

Wek em vegeriyan hatin Stenbol, bi v elfaby min kitbeke elfaby ferhengeke kiik nivsand ji bona ap kar kir bn. L mixabin ne ew elfab, ne j ew ferheng r ne di dest min de ne. Di sala 1925a de digel hin nivsarn min n din gehiştine heta pşber Mehkema Xarpt. Sala 1926a de, li Elmanyay min careke din av xwe li elfabya xwe gerand, hr l mze kir mideke xweş li ser xebitm. Min bala xwe dida didt ku ev s texlt herf qenc li hev nedihatin, herfn ynan rs ykrengya elfaby xirab dikirin. J pve tde du herf hebn ku ji me re ne gerek bn. Ji lewra min elfabya xwe ji n ve senifand; herfn zde j avtin, hin herfn latn bilindek li wan bar kirin di şna herfn ynan rs de xistin. Bi v away elfabke bi sih ar herfan ykreng hate p.  

Mr Celadet paş alfabeya xwe didaxe 31 tpa roka xwe wisa timam dike:

Ji gotinn jorn qenc xuya dibe ku elfabya me paşya xebateke szdeh sal ye, gora ziman kurd, gora dengn ziman me ye. Her ev elfab ber szdeh salan hatye nivsandin gora zimn dengn w hin bi hin edil ket hal xwe r.

Ber pişt belavkirina elfaby min fikrn gelek kesan pisn gotinn hinekan bi kr min hatin. Di nav wan de mirovinn ykcar nexwenda j hebn.

Ji lewre ez v elfaby ji keda xwe btir keda milet xwe dihesibnim pşkş w dikim. Ji xwe her y w ye, ji y herkes hjatir spehtir e. (Mr Celadet ev nivse wek pşgotina pirtka xwe ya duy ya ku di nav weşann Hawar da hatib weşandin, nivsye neqil hejmara 13an ya Hawar kirye. RH). -(Hawar, hj. 13, Kann 1932, cild 1, r. 263, w. Ndem)-

Riberizn li ser ziman

Riberiz bi gotineke gişt karek baş hewce ye. Bel wek her tişt, di riberiza li ser ziman da j divt, i, awa boi, d bte riberiz kirin, baş bte zann ku encameke bikr j bte wergirtin. An ne riberizn stewr, b bin p yn b berwer, b fayde ne hewceh j p nne.  

Evro pirsa aktuel dsa ziman e di ser v pirs da j alfabe ttin. Heke di pratka ziman da pirs pirsgirk derketibine pş li ser van pirsa riberiz tte xwastin, ku areseryek bte peyda kirin, hing divt ji v riberiz dr nete man gavn ber bi pş bne avtin ku encamn bikr berwer bne wergirtin. Di prosesa ku timam jyana xelk Kurd poltze bye da, tişt ku di ser poltk da bte dtin raman kirin, divt ziman be. Eve hem ji aly zanyar ve, hem j ji ber hewcehyn dem ku evro digel hem asteng, rsk dijwarya tte jyan ve, wisa ne. Ziman, ziman hevpişk y timam kesn ku neteweyek pktnine ji ber hind j, nabe ku li ser ziman operasyonn n kategork bne kirin. Di ziman da, ku element bingehn y denttta netewebn alet axivtin ragihandin ye, heke pirs kmas derkevine pş, divt eve bi metodn zanyar bi dest bisporn ziman, bne areser kirin. Di riberizn li ser ziman da, problemn ziman bi metodn palyatf areser nabin. Daku xebatn li ser ziman nekevin nav kaos, divt metodn zanyar bispor li ser kar bin. Heke di ziman da kul birnn kr hebin, dibe ku operasyonn cerrah bne kirin. Belm herweha ziman divt wek kadavrayek li ber destn xwandekarn tibb j nete ditin. Bi gişt pirs pirsgirkn ziman divt li ser zemnek zanyar bne dtin riberiz kirin. Tin bi v metod d encamn poztv bne wergirtin.

Evro heke hewcehyek tte dtin ku li ser problemn gişt yn ziman alfabey bte axivtin riberiz kirin, hing li ber riberizn kevin yn di dem Hawar da hatine kirin, bte sekinn, d encamn bikrtir bne wergirtin. Lewma em d beşek ji riberizn di nav rpern Hawar da hatine kirin, pşkş bikin ku thnek, germahyek j bte wergirtin. Carna dubarekirina riberizn ber, ji bo tazekirin bihzkirina zihn, di cih da ye. Ev riberiza anket di bin edtorya Mr Celadet da di navbeyna nivskarn navdar yn Hawar da hatye kirin ku eve giring e, ji ber ku Hawar bi van nava dest bi weşana xwe kirib. Nivskar Hawar, Hevind Sor, daku areyek peyda bikin, li ser pirsn ziman ji nivskar xwandevann Hawar s pirsa dike herweha dide zann ku d bersivan di Hawar da biweşnin. Mr Celadet j ji ber giringya v pirs riberiz, pirsn Hevind Sor bi kurmanc j dinivse piştevanya v riberiz dike. Pişt ku pirs di Hawar da hatin weşandin, ji s nivskar du xwandevann jr bersiv tn. Di ser da em d bersivn nivskar ferhenga Kurd-Ereb, El Seydoy Gewr şair nivskarn navdar yn Hawar, Cigerxwn Osman Sebr pşkş bikin.

Hevind Sor di hejmara 16a da wisa dide dest p kirin v riberiz.

Ciwann Kurd!

Hn tevda dizanin ku şerpeze bn ketina me winda kirina biserxweyya me ten j ye ku di navbera me de ykit nne.

Di v babelsk (esr) de ku her qewm av xwe vekirye, hişyar bye ji bona ykitya we dikuje tte kuştin, divt em j xema xwe bixun, liber xwe bikevin ji bona ykitya xwe bixebitin. Hn dsa dizanin ku ppelka ykity a pşn, belk a mezintir j ykitya ziman e. B ykitya zar zimn ykitya qewm nay p. Herwek li Elmanya, Italya di hikmetn din de hetan ku zar ziman nebne yk di navbera wan de zimanek tevay peyda neb, ykitya wan ne ser. Dsan ji we re nas e ku armanca v kovar a mezin xistina zarn kurd nzng hev panna ykitya ziman kurd ye.

d ev armanca ha ne ten armanca kovar ye. L bel armanca hemyan e bendewarya w digel her kurd kurdparz heye.

Ber bi v yk, em ji we, ji hem kesn ku dil wan ji bo milet, disojit dixwazit nav milet xwe bilind bikit, hv dikin, li van s pirsiyaryn jrn vegernin:

1-     Ziman kurd awan xwer pak dibit?

2-      Bi i away zarn Kurdistan n cih dikevin nzng hev zarek wel tte p ku kurd hem di zar hev digehin. (zarn hev fehm dikin).

3-      Ziman kurd awan pş ve diit bi i away biser dikevit?

(Hawar, hj. 16, cild 1, r. 323-324, w. Ndem)

Bersiva pşn ji El Seydo tt wisa dibje:

Weke Hawara şanzdehan giha dest min min dest bi xwendina w kir () dt ku tde bendek liser yekitya ziman kurd heye. P gelek şa bm min dil kir ez j fikra xwe di v babet de xuya bikim. Ez ji gotina xwe bi end pirsn biyank dest p bikim.

Major Soane yek ingilz ku di nav Kurdistan Ecemistan de geriyaye hn ziman kurd faris bye. Li ser Kurdistana jrn kitbek nivsandye. Major di kitba xwe de bi ziman kurd bi zar mukr j mijl dibe. Ev e gotinn Major Soane.

Yn ku ziman kurd rind dizanin km in. Ji lewra hinek debjin ku ev ziman ji ziman faris ereb hevdudan ye, piranya pirsn xwe ji wan girtine. Hinekn din dibjin ku ev ziman zarek farisya kevn e pş de ne uye. No, her du gotin j ne rast in. Ziman kurd zimanek gelek kevn e, ewend ku ji ziman faris nuh j kevntir e. Zimanek tkuz, bi zimanazneke binizam. Ji hla din ziman kurd ne ketye bin hikm ziman ereb weke faris pirsn ar n xwer winda ne kirye. L faris ew winda kirine dewlemendya xwe bi pirsn ereb anye p.

Di nav zarn di ziman kurd de zarn paktir xwertir zarn mukr kurdmanc ne. Ev her du zar gelek nzk ziman zend, ziman Avesta ne.

Cark hevalek min ji min re gotib ku zar mukr zarawak zar lolo ye. Ji xwe kurdya lolo zar kurdmanc ye. Hawar j bi piran bi zar kurdmanc derdikeve.

Niho min divt ez fikra xwe liser yekitya ziman kurd bidim zann:

1-     Ziman kurd bi bijartina pirsn kurd ji hem zaran bi xistina wan li şna pirsn biyan ku ketine nav ziman me (tirk ereb).

2-      Ber her tişt divt em zarek ji bo xwendin nivsandin bibjrin, piştre pirsn zarn din bxin nav w zar.

3-      Ziman kurd bi away di jrn pş ve diit biser dikevit:

A:  berhevkirina şihr pend di bapr kalan, da ku kanyeke edeb bikeve dest her nivsevan.

B:  danna dibistanan di nav bajar, gund eşran de.

C:  wergerandina kitbn biyanyan n hja li zar xwe.

D:  belavkirina rjname kovaran.

E:  danna du civatn cih, zanist dn. Ev her du civat bi hilbijartina pirsn kevnar bi      peydakirin hevedudanna pirsn nuh d mijl bibin.

Niha j em bersivn Osman Sebr bidin:

Di hejmara Hawar a şanzdehan de liser sehtya zimn s pirsyar ji Kurdn xwenda kir bn. Bi van end xzn jrn gotina xwe bi gelek silavan ve pşber hingo dikim.

1-     Yekitya elfabya kurd.

2-     He xortn kurdan yn ku r bi ziman kurd re bendewar dibine ji Kurdn her welat xortek bijartin ji van xortan civateke zanist ann p.

3-     Di v civata zanist de ber her tişt ferhengeke gewre, di pişt re kitbn kevnar njen, temamn wan liser hem zarn kurd bilav kirin di piştre bi yekitya ziman kurd mijl bn.

Bi v away heya deh salan di xwendin de yekit di axaftin de nzkayy hsan dibnim.

Xwed v bendewarya Hevind Sor bi milet kurd re dirj berxurdar bike.

(Hawar, hj. 22, cild 1, r. 447-448)

Hind bersiva Cegerxwn e, gelek kurt radkal e, belm hindek tesbtn w cih riberiz ne.

Ev in bersivn Cegerxwn:

Ji ber hers pirsan ve ez dibjim:

1-     Gereke civatek ji arkenarn Kurdistan bibe seyda zana end mirovn go bi lehceyn Kurdistan tevan zann t de kom bibin.

2-     Şwek sivik bilind şrn ku pirn kurdan p mijl dibin, bigirin n din tevan bikujin eger pirsek ji w bijart km b em karin ji şwn kuşt bidizin.

iman... go em weha bikin dijwar digih du milyon kurd l eger em şwak ji tevan kin hinga dijwar digih neh deh milyon kurd.

awan go miletan hemyan weha kirye yan  şwak pir şrn girtine n din kuştine.

Bel di konxer de h btir em karin dell nşanan ji fikr bra xwe re dirj bikin d heval sax bin. (Hawar, hj. 22, cild 1, r. 608)

Xwandevanek Hawar, Lac Hen, ji serbajr Misr, Kahrey tev riberiz dibe wisa dinivse:

Ziman kurd, bi rast zimanek pir şrn zehf zengn we rengn e. unk galgala w (mufredat) zor, away qisebj (lehce uslb) gelek zehf e. Ew j ji ber belavbna Kurdan e li serhedan, we parekirina welat wan delal Kurdistan e li navbera du s millet dewletan da. Lewma Kurd, ji hevdu veqetyane ji hev dr ketine. ji zulm bbextya dijminan stbdat tehqra bganeyan, bajran gundan berdane. ne ketine nav newalan deştan derketine ser iyan zinaran, dr li medenyet mehrm ji lm rfan.

Seva (seba) w ziman wan kurd pak delal, ji nimet xwendin nivsandin mehrm maye. We (ten = tenha) li nav gund eşran da hatye peyv qisekirin. Ema xwenda zanay kurdan heke gund eşr heke bejr be- gişk bi ziman bgane neyaran lm rfan hn bne xuyan zana xwendayn kurdan hesibandine tu li ziman bav (bab) d pirs nekirine. Seva w gire rbata ke navbera kurdan mezin gewre rabye. Belku her eşrek ji kurdan xwe ten kurd hesibandye bi musteqbel dinan nexwestye eleqedar bibe. Bi v away, tevda bganey hev du bne. Yan ar, pnc merovn kurd eger li ck bicivin we dil bikin ke le ser welat xwunan qise bikin we ji belengazya w bas bikin; bşik nikarin bi asan bi gengaz miraza xwutan fehm kirin bidin netiwanin meqseda xwuyan hn bibin. unk heryek li wan bi awayek qise dike dil xwe da dibje: Ez ten kurd im. din eger kurd j bin ziman kurd nizanin. ima? unke zar şwey w nizanin.

Wel-hal ewan hem (heme, hem, heme, gşk, tevda, gişt) zaro lawn milletek yekziman yeknjad yekxwn in. Wel j li hev nehatye şwe zarn wan, nikarin hev din nas bikin we xwo naskirin bidin.

Eger xwenda zanaya milletek bi v away nikaribin bi qise nivsa xwe yan mil dest hev din bigirin arkarya xwutan bikin; b şubhe ne mumkin e tiştek din da j dest hev bigirin yekfikir yekneseq bibin. ira?

unk nşana yekitya milletek yekbna komelk hebn heyya zimanek -bi km yan ela el-eqell li nivsan da- yekneseq yekawa ye. B vaya tiştek din nabe naye dirist kirin qet. Nuha li vra pirsek t bala hem xwendevan nivsevan ew j vaya ye: awan zimanek kurdk yekneseq yekawa (ela l-eqell) li nivsan da t peyda kirin ku hem Kurdan t bigihne p miraz meqseda xwuyan biqednin we ak eda bikin?

***

Va nivsa xwuyan vira nivs bona ke Hawar ra ray bikim temz kiribm, we bi cuhaba w pirs mijl bbm. Ji jimara Hawar şanzdehan da pirsiyark hja dor aliya v mewdu; mewd nivsara min da hatib belav kirin we bi kurt heyan yekiya gulan cuhab dihat xwastin. Wexta ke min ev dt xwend dil min veb avn mi ron b we ez zor p kfxweş bm. Seva w mecbr bm cuhab ku bo temamya nivsara xwe hazir dikirdim himan bi tedl texyrek hindik binivsim bidim bo ev pirsiyariyan ko li Hawar da hatiye belav kirin. Paş vegerim li ser temamiya nivsar (meqal) xwo, we doralya zar ziman kurd, xwasima zazay (dumil, dunbil) da hinek zann bo hurt ziman belav bikim ku heyan ro tiştek ji w nehatye neşir kirin. Hvya min ji mr delal hja xwediy Hawar me hem Kurdan ev e ku ji v nivs şitik dernexe ji ber ku dirj e muxalif şert pirsiyarya Hevind Sor ye. (2)

1-     Ziman kurd awan xwer pak dibit?

1-   Ma nav pirsiyar divt weha bit. Zimanek kurdk tevay (umm) awan t peyda kirin

ku hem Kurdan kurdmanc, goran, lor, kelhor, bextiyar, zazan, hawraman- jor jr, rojhilat rojavay Kurdistan da, t bigihne we karibin p binwsin bixwnin. ima va pirsa lazim weha bit? unk ziman ku hem Kurdan, km zehf tbigihne hj peyda nebye nehatye meydan ku mirov, bi paqij saf kirina w mijl bibe bixerke.

Herkes zane ku, saf paqijya zimanek hanca paş yekt (wehdet) we li hev anna zarn w zehf t tesewur kirin. Ji bo w cuhaba v pirs ewil weha didin seva gihiştina miraz peydakirina v armanc divt ber her tişt iqas zarn zimann kurd wek kurmanc, baban, zazay, lor, fl, bextiyar, hawreman...- hene be hem wasteyan bi awak zann (uslb lm) were civandin belavkirin. Yan her zar her şwe de bi km - ell-eqell du s kitbok divt were apkirin ku heta zana nivsevan Kurdan, karibin j fde bibnin we şhr (şr) gotin nivsa xwonan, bi qise pirs galgal hem zarn lehcekan kurd kin we durust kin we karibin qise pirsan bganeyan berdin we hd hd desta wan j were kişandin heta bitiwanin bi awayek kurd xalis muxlis bjin binivsin.

2- Bi i away zar Kurdistan n cih cih nzng hev dibin. zarek wel tte p ku, Kurd hem di zarn hev digihn?

Nzngbna zarn zimann kurd, hd hd bi xwe ancax paş civandin belavkirina wan dibin. unke w ax heryek ji xort ciwan Kurdan ji xwe ra zarktir -bi zar xwe- diecibne tedqqat xebata xwe ser w zar dimeşne. We vaya mideyek dewam dike netcey da iqas zar lehceyan Kurdan hene, tne belav kirin, lakn bi awayek zanist. her xwenda zana nivsevan dikare bo nzk kirina ezmanan kurd zarn kurdmanc zazay... Nivsa xwunan bi pirs galgal awaya hem zar zimanan kurd tevlhev we tkel bike. We bona ku hem kurdan zana nivskaran zann tedqqat xwoyan ke li hem lehceyan kurd da bikin were xwandin tgihiştin, divt mlak (away nivsn) muttelq eleyh mewcd b heke Latn b heke ereb. Mesela mlay ereb y ke p ziman faris Usman (osman) mir t nivsandin ji bo kurd j we lew muwaqeten- ak e baş e xwasima li mabeyna zana munewweran da. Ne ku wek biran me Kurdan welat jrn Kurdistan ke nivsa xwuyan bi hurf muqettee binivsin heta metbey da, bibe wek şorbe tev li hev tkel, mirov nikarb ji nav derkevit.

3- Ziman kurd awan pşve di bi i away bi ser dikevt?

Hem nivsevan xwendevan ra nas e ku va pirsiyarya netceya pirsiyarya yekem duduyan e yan li paş civandin belavkirina hem zaran kurd, xwe bi xwe ser dikeve we pşy t hesibandin. We l seva ku z ser bikeve we zahf zengn rengn bibe, lazim e pişt salek ji va xebatanan civatek hemyay / tevay (mutemer umm) bo ziman were li hev we ji bona yekkirina away nivsn (mla) zarn kurd (lehecat) danna stlahata zanist=zann mejl bibe bixerike. We qerarat ke va xussa da derdxe divt nik hem kurdziman meqbl bit bi dil were tenfz kirin. dibit herkes bizan ke mirovt qedr qmeta w bi şuxlandina ziman bav bapr d dotmaman t naskirin zann.

Ji ber w lazim e li ser hem Kurdan welatparzan, zar za xwuyan ziman kurd tevay hn bikin we hem nivsa xwe bi v ziman dayk binivsin.

(Lac Hen, Kahre / Misir, Hawar, c. 1, r. 609) (Ev nivsn ji Hawar hatine wergirtin her wek xwe hatine neqil kirin, dest li mlay nehatye dan. RH)

Di hejmara 10. ya Hawar da xwandevanek bi nav Prot ji başra Kurdistan, bo edtor Hawar nameyek dihinre j dixwaze ku heke alfabeya bi tpn latn ya ku Tewfq Wehb amade kir ya Hawar pknay pkve bte kelandin, belk ev metode xizmeta ykitya ziman bike. Em v nameya Prot bi kurt didin.

Bo kovara Hawar ya hja serbilind:

Bi dilxweşyeke ji dil end hejmarn kovar min xwandin. Bi rast dil teng fireh, bra hişk bi av dike. Yezdan paydar bike!

Belavkirina we ya tpn latn, bi rast bo jyandina Kurd edebyata Kurd eve hingaveke palewane ye... Bi v munasebet du tişt hatin bra min ku dixwazim pşkş kovara we ya hja bikim. Pişt kar barek end sala zimannas hja Tewfq Wehb Beg bo ziman Kurd tpn latn hilbijartin alfabeyeke li ser v bingeh dana xelk Kurd li Iraq ciwann me hy van tpa bn j fayde dibnin. Belm we rvebirn hja yn kovara Hawar j hindek tpn cudatir hilbijartine ku digel yn Tewfq Wehb rk nakevin. Gelo dest dide ku komek şarezayan li ser van herdu xebatan rawestin, an yk hilbijrin anj herduyan bikine yk bi v reng bo ziman Kurd danin?.. Hvya min ew e ku Hawara hja di demek di r da, li ser v raweste diyalektek Kurd y hevpişk pkbne daku xelk me hewcey bi zimanek biyan nemne. (Hawar, hj. 10, cild 1, r. 505-506-w. Ndem)

Mr Celadet j wek edtor Hawar wisa bersiva Prot dide. Ji ber ku bersiva Mr Celadet li ser pirsa ykitya ziman bi berfireh disekine, em d bi timam pşkş bikin. Name bi sernivsa Li ser ykitya ziman Kurd dest p dike.

Le bo Prot xwoşevst,

Gotina xweyiy benda Eks Seday Hawar gelek rast qenc in. Di ser wan re tu gotin nnin. Herwek me end caran gotye ykitya millet Kurd bi ykitya ziman kurd tte p. Di yekitya zimn de gava pşn j yekitya herfan e. Yan ji bona nivsandina ziman milletek divt zana xwendewarn w millet bi tevay ji bona ziman xwe elfabeyek bibijrin heke di w ziman de end zar hene, zar hem bi w elfab bne nivsandin.

Ji hejmara pşn ve xuya ye ku armanca Hawar a pşn bingeh ev e:

Di her tişt de yekt!

Ev armanca ha ji me re bye destr. Heta niho em bi v destr ve n, ro diin, di dawy de d biin. Wek niho, kiryarya her rojname kovar ji bona welat biyaniyan ji cih apkirin girantir e. L Hawara ku di hertişt de meyldar yektiy ye kiriyariya xwe ji bona her welat ku t de Kurd hene wek hev kirine. Bi v haw li Hawar ziyan dibe. Ji ber ku heq post ji bona Sry 10 santm. L ji bona raq ran welatn Qefqas 150 santm e.

L em p qal bn da ku Kurd di kiriyariya Hawar de j wek hev bin.

Bel em dizanin ku zimanzanay bi qmet hja mamostay giram Tewfq Wehb Beg j bi herfn latn elfabyek kiriye.

Pey ra rok me hevdu li Şam dt elfabyn xwe ji hev re dan zann ew dann ber hev. Di navbera wan de ferqin hebn. Me dil kir di cih de elfabyn xwe bigihnin hev ji herduwa elfabyek n bibijrin belav bikin.

Hing destbiray min xwoşewst giram digot ku hn ser elfabya xwe d bixebitim. Ji lewra yekirina elfabyn xwe me avtib dawy.

Di pey re Tewfq Wehb Beg raq. L teşxelenin nexweş qewimn ku ji bona herkes nas in. Digel v hind min j re end caran nivsand, l li min venegerandib. V paşiy me zan ku nivsarn min negihabn dest w.

Ji xwe derketina Hawar ji bona v yek dereng maye. Hawar di meha gulan de derket. Min ruxseta Hawar di bst şeş iriya ber 1931 de girt karn derxistina w di pşya gicok (şibat) de pk anb. ar mehan ez li hvy mam, da ku bi destbiray xwe ve dest bi dest elfabke wel dernim ku pşdetir r li duytiy vemekit. L herwek min jor ve got li min nedihat vegerandin. J btir j min nikarb ez li hvy bimnim.

Ji lewre me dest bi derxistina Hawar kir elfabya xwe ji Kurd biyaniyan re dazann. ro di meydan de tiştek kir heye. Kovarek elfabyek. Elfabyek kovarek. Nik dil min ji bona ro ya tir rastir ev e ku em hla xwe bidin v elfaby heta hing ku mehceta edlandin bikevit pşy r li me bigirit, pşve bibin.

Digel v hind divt ez careke din j bibjim ku em hergav meyldar yektiy ne armanca xebata me yekt ye. Em bi gavinin bi vn hişk ber bi armanca xwe ve diin nasekinin. Ji ber ku destpkirina me ji xwe bi dereng ketye. Em nema dikarin di v hviy de bisekinin.

Gelek sipasan li Prot delal dikim ku ev hinceta ha xiste dest min.

Xweyiy Hawar

(Hawar, hj. 10, cild 1, r. 509-510)

Me jdereke riberiza di kovara Hawar da, ya di arka duy ya sedsala bstan da, pşkş kir. Her di ser da kivş e ku ev riberize di dereceyeke bilind, ji dil bi endşeyn ku hevpişkyek derkeve meydan, hatye kirin. Bi v riberiza di nav ronakbrn w dem da, perspektv rnşanyek zelal trker tte dtin ku ronahy li kar barn evro j bike. Xuya ye ku w dem j tişt ku bi dengek bilind dihate gotin, ji bo ykitya diyalektn Kurd, xwezya alfabeyeke bi tpn latn b. Ji w roj heta vero 80 sal derbaz bn, belm mijarn ku tne riberiz kirin km zde wek hev in. L eve wek birneke kr di jyana xelk Kurd da, ji şertn dervey, anku ji sistem kolonyal derdikeve. Ev rewşa bi qedexe zulma li ser ziman ve tij, b binas mezinbn domkirina pirsgirkan heta evro. Helbet hindek pirsgirkn ku ji şertn navxwey pkhat j hene. Di v proses da rejima kolonyalst bi kar nana poltka asmlasyonst ya reş, kirasek bi agir kire ber xelk me nehla bhneke bijn wergire. Helbet nezann drnebnya xelk bi taybet j ya pşengn me, b binas ku tedbrn parastina ziman herweha pirs kmasyn gramatk, alfabe yn d, hem nehatin dtin, hem j areser nehatin peyda kirin.

Belm ji w roj heta evro, avn gelek boş rabn. Dnamizma jyan bi hleke mezin pşve die. Kovara Hawar j di nav pirs pirsgirkn ziman da xwe as nekir, di nav pratka jyan da are peyda kirin. Hawar bi 31 tpan dest bi wesan kir. Di dem weşan da, end asteng pirsgirkn derket, dsa di nav xebata weşan da areser kirin. Bo nimne; di end hejmarn pşy da, şna ky q bi kar tnan. (Qurdistan dihate nivsn.) Belm paş ev şaşye di hejmarn pş da hatin serast kirin tarz ku evro bi kar tt, hate bi kar nan. Anku cihn k qy wek dengn evro hatin veguhastin. (Anku Qurdistan b Kurdistan!). Pişt ku weşana Hawar di arka duy ya sedsala y da hate rawestandin, jyana weşangerya peryodk as b. Wek Mr Celadet, di saln 50y da mir, bira hevry w Mr Kamuran jyana weşangery li Pars domand. Mr Kamuran li ser doz biryara biray xwe sadiq ma wek biray xwe hem kar barn ziman, hem j yn edeb berdewam kirin. Di v dem da hem alfabe, hem j qaydeyn ziman yn ku ekola Hawar danay li bakur Kurdistan, li nav Kurdn Sryey, Lubnan Ewrpay bi kar hatin. Rz rzikn ziman yn ku Hawar danay, bi taybet li nav Kurdn Tirkyey bakur Kurdistan gelek bi belav bi kar hatin. Tin istisnayek heb ku hindek Kurdan li şna tpa i ya Kurd 1ya Tirk bi kar tnan. L bel, v guhorn bin negirt ji aly piranya Kurda ve nehate bi kar nan. (Paş ew kes derdorn marjnal j ji xwe mecbr man ew rika xwe ya bmana hlan.)

Pişt ku cuntaya leşker li sala 1980y li Tirkyey hate ser kar, dest bi girtin, ldan kuştin kir. Gelek Kurd ji ber van operasyona revn ber xwe dane Ewrpay wek penabern poltk li welatn cuda bi cih bn. Piranya yn hat xwanda bn lewma j di jyana n ya penabery rewşa demokratk ya Ewrpay da, giran dane ser pirsn ziman Kurd kar barn kultur edebyata bi ziman Kurd. Weşangerya bi ziman Kurd ji n ve bi giyan ket. Bi dehan kovar, rojname, heftname pirtkn Kurd hatin weşandin. Nvya duy ya saln 80y timamya saln 90, dem her berwer y weşangerya Kurd ye. Gava ev xebatn di nvya saln 80y da dest p kir, riberiza li ser ziman dsa ve hate kirin, ku gelo alfabe qaydeyn ku ekola Hawar danay, d bersiva kar barn evro bide an ne. Ji ber van hewcehyan, li serbajr Fransey, Pars, Ensttuya Kurd ya Pars ji aly refek ronakbrn Kurd ve hate damezrandin. V ensttuy kovarek bi nav Hv weşand her ji hejmara pşn pve li ser pirs pirsgirkn ziman hate sekinn. Di wan şertan da komisyoneke ji zimanzana pkhat raporek amade kir. Di v rapor da, ji bo weşangerya dem n, li ser standarda ziman hate rawestn ev biryare wek tewsye di Hvy da hatin weşandin. Di van biryar riberizn di Hvy da hatine weşandin, baş tte dtin ku herwek domandina riberizn kovara Hawar ne. awa Hawar pirsa alfabey danab nveka kar xebata xwe, Hvy j ev pirse danab ser rojeva xwe. Di xebata s komisyonn kurmanc, zazak soran yn Ensttuya Kurd ya Paris da, li ser alfabey biryareke hevpişk tte dan bi yk gotin alfabeya bi tpn latn ya Hawar tte qebl kirin:

ro Kurdn Tirkye, Srye Libnan (helbet yn Ewrpay j -nota me-) ziman xwe bi tpn latn, yn raq ran, piran, bi tpn ereb dinivsin. He Kurdn Sovyetistan ne, (Hing Sovyet belav nebib -nota me-) ew nivsarn xwe yn zanist bi latn, yn din bi tpn krlk (rs) dinivsin. Ango, di dem roy de, ziman me bi hindik bi 3 alfabeyn cih t nivsn Beşdarn civn hem hemfikir in ku alfabeya latn baştir bersiva hewcedaryn nivsandina ziman kurd dide div rojek Kurdn ran raq j derbas tpn latn bin (Hv, hj. 1, r. 9-11)

Di Hvy da tte gotin ku di şertn ferm yn ran raq da nivsna bi tpn latn, bo yn ku bi diyalekt soran dinivsin herend dijwar j be, tte pşniyar kirin ku qet nebe beramber tpn latn, tpn ereb bne bi cih kirin. Gelek ji yn ku bi tpn ereb dinivsin, dibjin ku tpn str yn L R bersiva sstem dengan yn soran nade hv dikin ku ev pirse di demn pşy da bne areser kirin. Tte xwastin ku heke berhemn soran yn rojhilat başra Kurdistan bne wergerandin bo tpn latn, Kurd, d di ziman nivsk da bi sanahtir di hev bigihin. Pnc tpn bi apostrof, , k, p, r, t, yn di alfabeya 31 tp ya Hawar da, ar ji wan hewce nan dtin, belm şna r ya str cot rr tte pşniyar kirin.

Hv, herweha li ser pirsa iya Kurd ıya Tirk j wisa dibje:

Di war zanist de j ev ne rast e. Tpa ı ten di tirk de heye dengek taybet dide. Ev deng ji deng i ya kurd, cih ye; iya kurd wek ya ingilz (di this is de) ye. Gava ku w wek ıya tirk binivsin ew him ji bo Kurdn Tirky him ji bo kesn din n ku bi tirk dizanin dixwazin hn kurd bin dikare bibe sedem tevlihevy.

ya kurd wek eeya ingilz dengek dirj e

Em ji hem welatyn xwe hv dikin ku di v wari de berpirsiyarya xwe ji br me kin, cih nedin peydabna dijwar tevlihevyan. (Hv, hj. 1, r. 16-17)

Di Hvy da li ser rzkirina tpan j wisa hatiye gotin:

Alfabeya Hawar, alfabeyeke latn ye di hem zimann ku tpn latn bi kar tnin, ev alfabe xwed pergalek ye, rz kirina tpan naguhure. L hin nivskarn Kurd, heye ku di bin tesra elfbtka ereb de, x di nava h de, di nava i de, q di nava k l de datnin, hin v di nava f g de, x di nava h i de, q di nava j k de dinivsin.

Ev awa hem ne li cih in. Yn ku 2700 sal ber alfabeya latn kirine, j re pergalek j danne; guhurandina v pergal heq me nne... (Hv, hj. 1, r. 17)

Pişt belavbna Sovyet, Kurdn li w der j bi gelek ve dest bi kar nana alfabeya bi tpn latn kirin. Hem ji riberiza Hawar, hem ji ya di Hvy da hatye kirin, jdereke hevpişk derdikeve ku alfabe, rz rzikn Hawar danay hewcehya ziman Kurd bi taybet j diyalekt kurmanc dibne. Evro Kurdn zaza j v alfabey bi kar tnin. Di soranya li Ewrpa tte weşandin da j alfabeya bi tpn latn giranya xwe nşan dide.

Organzekirina ziman

Pişt van riberiza, ev encame derdikeve meydan:

        d pirsa Bi kjan alfabey? bi timam li paş ma. Nzk sedased alfabeya bi tpn latn hate qebl kirin ji xwe ev nzk esrek ye ku bi kar tt.

        Alfabe rza tpa ya ku Hawar amade kir bi kar nay, evro j hewcehya nivsn tne cih.

Belm di paşeroj da ji bo nzkkirina diyalektn Kurd, dibe ku zdekirina hindek semboln beramber dengn nuans bte axivtin. Li v der du detay derdikevin pş; ya pşn rzkirina tpa ya Hawar, rast e misoger e. Ya duy j, heke d hevkarya nzkbna diyalekta bike, hing li ser zdekirina hindek semboln beramber dengn nuans d bte axivtin. Ji bo karek wisa, aşkera ye ku divt otorteyeke ziman hebe ew biryar bide. Helbet eve d otorteya zanyar be. Bawerya me ew e ku, riberiz kirina pirsgirkn ziman peyda kirina areseryan, wek di hem welatn hevdem da, bi rya organzasyoneke ziman dibe. Dezgehek wisa divt ji aly zimanzan, zimannas bisporn ziman ve bte ava kirin. Bilindkirin, tr tij kirina riberizn ziman rnedana riberizn stewr, bi danana organzasyoneke ziman dibe. Li v der xala giring balkş, organzebne. Ji ber ku ziman bi ser xwe hebneke, sstemek e. Hem element bingehn y denttta netewey, hem j alet ragihandin tkil danana jyana kolektv e. Divt ziman j bersiva hewcehyn civatn bi hz hla ronahy pş dikevin, bide. Eve j bi organzebna ziman dibe. Organzasyoneke bi v reng, bşik divt di war xwe da bispor zanyar be. Nimneyn li chan, piran wek akadem anj ensttu tne danan. Ji ber hind, divt Akademya Ziman Kurd, anj Ensttuya Ziman Kurd bte danan. Belm nav Akademya Ziman Kurd li cihtir e.

Dezgehek bi v reng dikare ji alfabey bigirin heta problemn d yn ziman komple hilgire bin zirbn areserya biafirne bide xizmeta ziman. Ev bawer ramane bi gişt tte gotin qebl kirin, belm pirsgirk di pratzekirin da derdikeve pş. Anku dezgehek wisa d awa ji aly k ve bte danan. Hali, heke gelek aşkera vekir, di pirsa ziman da mezin netewey bte raman kirin, hing derxistina radeyeke netewey zehmet nabe. Heke bte zann ku, ji şivanek bigirin heta nivskarek, ji desttengek bigirin heta zengnek, ji paşveryek bigirin heta pşveryek, ziman y hem kesn civat ye, hing di hewcedaryn v hebna netewey da, divt ykgirtin pkbt. Di danana dezgehek ziman da, divt sedased di ser poltka partyan da bte raman hereket kirin herweha kar barek domdirj bte plan kirin. Di hilbijartina kesn daner da, li ber pv pvann objektv zanyar, divt tin krtern zimanzan bisporya li ser ziman, li ber av bne girtin. Dezgehek wisa, divt ji aly xebat şertn fzk ve, di aroveyeke profesyonel da dsa sedased otonom kar bike. Kar xebatn heta evro hatine kirin, divt li ber av bne girtin dezgehek wisa li ser v zemn bte ava kirin. Li Ewrpay endek Ensttuyn Kurd yn bi kar barn kultur ziman ve mijl dibin, hatine danan. Di ser van da, Ensttuya Kurd ya Pars ttin. Paş bi rz ve li Belka, Stanbol, Berln Stockholm v dawy j li Lozan, ensttuyn Kurd hatin danan. Ev end sal e ku li Ykitya Amerka Tehran j ensttuyn Kurd hatne damezrandin. Ensttuya Kurd ya Pars heta evro gelek kar xebatn li ser ziman kirine, konferand pknane, kovar, pirtk rojname weşandine van karn xwe hj j didomne. Li ser ziman komeryn bihadar pknane. Di nav ensttuyn Kurd da, ya her xwudan tecrube ya Pars ye niha grbeke li ser zaravay kurmanc kar dike, heye ev heyna ensttuya Pars ji bo danana dezgehek ziman, kan hzeke mezin e. Ev grba heterojen, ji kesn ku ji devern cuda yn Kurdistan hat, pkhatye bi taybet li ser diyalekt kurmanc sstematk bi berfireh kar dike, pirs pirsgirkn di war nivsn da, di njen kirina ziman da, li ser hewcehyn zanyarya poztv, di peyda kirina nav, term gotinan da li areserya digere ji bo van armanca şeş meha carek kom dibe dokumantn ku pknay komkir j di rojnameya dokumantatf ya Kurmanc da diweşne. Ev kar ku ji aly ensttuya Pars ve tte kirin, di war ziman da karek bijare ye dom dike. Heta niha 26 hejmarn Kurmancy hatine weşandin 20 hejmarn pşy j wek cild ykemn ap bne. Di Kurmanc da, ji andiny bigirin heta hiqq, cografyay, ekonomy, poltk, trafk, zoolojy, botank, anatomy, matematk, komputer, weşanger leşkery hewcehyn d yn jyana kultur sosyal ya civat, nav, term, dyom gotinn cuda bi berfireh tne kom kirin, amade kirin weşandin. Kurmanc bi v naverok kar ve, wek dokumana envantera diyalekt kurmanc ye wan nav termn amadekir, bi snonm versiyonn navey ve pşkş dike bi v away adeta ferhengeke branş pktne dokumantn fireh zengn dide xizmeta kar barn zimanzanya Kurd jyana pratk ya Kurd. Taybetya v kar, ji milek ve j, ji pkhatina terkba grb j ttin. Ji ber ku ev grba ziman, ji kesn nave cihn cuda yn Kurdistan tn. Pktt ev kese, devokn xwe km zde baş dizanin. Eve avantajeke giring e di kar barn bi v rengn da. Helbet wek hem kara, eve j b km kas şaş nabe perfekt nae. Belm digel hind j, ji ber ku di v war da ykem nimne ye, cih şahy ye divt bihayek mezin ji bo van cure kar xebata bte dan teşwk kirin. Ev cure kare divt ji bo diyalektn d j pkbn. Bo nimne, diyalekt zazak j tş hizaran pirs pirsgirkan e divt li ser hewcehyn v diyalekt j kar xebatn bi v reng bne kirin envantera zazak j bte derxistin. Ji xwe di riberizn dem Hawar yn niha da j, bi gelek ve li ser kar xebata diyalekta tte sekinn ku ev zengnya diyalekt devoka bte derxistin ku bi gişt ziman ji v zengny bahrdar be bte tr kirin. Lewma ev cure kar xebate gelek giring in.

Ensttuya Kurd ya Berln j bi gişt li ser ziman kultura Kurd, xebateke pratk dike konferans platformn riberiza li ser hewcehyn ziman amade dike. Bi van kar bara, li ser ykitya alfabey bi gişt pirsgirkn ziman tte rawestan ji bo amadekirina termnolojya bi gişt Kurd, di nav bizaveke giring da ye heta niha encamn bikr bi dest xistine. Bi weşandina kovara Lkoln, cih dide van kar barn zanyar yn li ser ziman dokumantn ku hewcehya ziman perwerdeya ziman p hey diweşne belav dike.

Herweha ensttuyn Bruksel, Stanbol, Stockholm, Waşington Tehran j kar xebatn bi v reng dikin didomnin. Ev ensttuyn Kurd li dervey welat j bin, gelek karn giring, trker derxistine meydan xizmeteke bijare dikin ji bo parastin, pşxistin standartkirina ziman Kurd. Vca gelek normal e ku ev zengnya kar barn ku bi rya van ensttuya tne kirin, bibe bingeh dezgehek ziman. Ji ber hind, dezgehek ziman, divt li ser v bingeh xerca saxlem herweha ked xwuha kesn ku li ser ziman xebit j bte ava kirin. Heke ev pv krtern hatine gotin li ber avan bne girtin gorey wan bte hereket kirin, hing dezgehek ziman d bi kmtir şaş kmasya ve bte danan ku divt eve armanca sereke be. Kar danana dezgehek ziman divt bi berpirsiyaryeke netewey ji hem endşe hejmareyn poltk dr bte raman kirin gaveke bi v reng bte avtin. Prabneke ji br bawer metodn zanyar dr, hj di ser da d gava danana dezgehek ziman qels bike eve d kar xebata bi gişt li ser ziman j asteng bike, bişkne zerareke mezin bide pşkevtina ziman. Digel ku ev ssten kolonyal y ku xelk me tda dij, gelek dezavantaja derdxe meydan j, belm kar xebateke bi biryar bi timam li ser endşe hejmareyn netewey hatye hnandin bte pratze kirin, di v war da serkevtin d bte destxistin. Ji ber ku bizava netewey ya van bst saln dawy zemnek saxlem berwer amade kirye ku divt ji v rewşa poztv bte istifade kirin. Danana dezgehek wisa, divt heta ku dewletek serbixwe bte ava kirin, nete paşxistin ku qet nebe li bakura Kurdistan ev yke ne kivş e. Lewma di nav prosesa pşkevtin, tkoşn berxwedan da be j, hewcehyn ziman me, tehlkeyn li ser ziman me gaveke wisa lezn dike ku ne zimanzan bisporn ziman me, ne j u otorteyn poltk, sosyal kultur nikarin ji v wezfeya netewey dr bimnin anj xwe j badin. Heta niha bi kar barn kesn hindek bizavn organzey, heta derek hatin. Belm evro d bi van kar barn kesn, grb palyatf, pşkevtinn li gorey dil dixwaze pk nan. Ji xwe kar barn kesn hetta grb j, d her dom bikin. L bel mexsed ew e ku ev kar barn ziman, di sewyeyeke bilind da bi organze, bne xurt sstematze kirin. Tin bi v away d bersiva ziman bte dan. Tişt ku ji evro pve bte kirin j, divt dezgehek ziman li ser zemnek hetta hn bjin demokratk zanyar bte ava kirin di pratk da j bte fonksiyonel kirin.

Di riberizn ziman da helwesta rast

Keng riberizn li ser ziman dest p bikin, mijar biv nev tte ser kovara Hawar. Eve tiştek gelek normal, xwezay xwerist ye. Ji ber ku ji aly zanyar ve sstematk, cara pşn Hawar dest bi kar b hetta pşxistina gava şoreşger ya di war ziman da j Hawar kr fireh kir. Evro berhemn ku Hawar pknay, bi gişt di aroveya netewey da wek bingeheke saxlem tne qebl kirin. Belm, li mil d ev berhemn ku Hawar afirand, di nav dewsgirn ekola Hawar da j cuda cuda tne mana komentar kirin bi kar nan. Di v war da du helwestn ekstrem hene. Yn ykemn, alfabe, qayde stla ku Hawar danay, bi milm mutlaq bi kar tnin. Ev grbe gelek dogmatk in adeta Hawar wek ehda anj mishefa dn, qebl dikin riberiza li ser kar xebata Hawar red dikin. Eve hind fanatk in ku daner ekola Hawar Mr Celadet wek pxemberek dibnin dikin tab. Ev grbe di nav konservatvyeke kr da, xwe ziman as dikin. Grba duyemn j, digel ku li ser r xa Hawar xwe dibnin, belm li mil d bi nav njeny, poltka rya Hawar dixwazin bi awayn deformatf biguhorin. Digel van herdu dtinn sereke yn şaş, kategoryn d yn şaşy dikin j hene. Li hember van şaşyan, helwest pratka rast ev e: Ziman j hebnek jnde ye. Wek jyan dnamk e, ne statk e. Lewma divt, di aroveya xwe ya lojk da bi metodn zanyar bi dest zimanzan bisporan li ser ziman bte rawestan lkoln xebat li ser bne kirin. Hewcehyn operatv divt di nav realteya jyan da bne tesbt kirin by ku prosesa xwerist ya ziman bte şkandin, reform anj heke hewce be operasyonn radkal bne kirin. Di van kar baran da divt nekevin nav tabya herweha bingehn ziman nene xirab kirin. Anku bi prabnn zanyar hewcehyn ziman ve, divt gav bne avtin. Pozisyona rast ev e di kar barn ziman da. Xwudann br bawer pratkeke bi v reng dikarin, by ku zerar bigihnin xwerist xwezayya ziman, guhorn reformn hewce bikr li ser ziman bikin. Helwesteke wisa dikare awayn tekamul şoreşger di nav balansek da di r bibe ziman netewey ji km kasyan rizgar bike. Ji xwe ekola Hawar daner w Mr Celadet bi xwe j xwudan helwesteke wisa b ku u cara ji r awayn zanyar xwerist dr nediket bi v reng li ser pirs pirsgirkn ziman radiwesta are peyda dikirin ev areye j di pratka ziman da bi kar tnan. Ev perspektva zanyar heke hakim helwesta zimanzan bisporan be, hing pirsgirkn ziman by ku ziman zerar ziyan bibne birndar be, areser peyda dibe ziman ji şaş km kasyan tte paqij kirin pşve birin.

Di ser da ykitya alfabey

Ykitya ziman welat, xewn xiyala hem Kurdan e. Divt ev xewn xiyale hergav bte parastin j. Ji ber ku br ramaneke wisa, beramber welat, kultur ziman xwe girdaneke kr mezin di hisa mirov da peyda dike. Daku ev hisa pak temz xwerist berze nebe, ew xewn xiyala ykitya ziman welat divt herdem bte jyandin. Hebna br ramaneke wisa, di nav van şertn dijwar pareyya welat da gelek giring e. Belm, mixabin ku realteya jyan j bi rengek d ye. Sistem kolonyal by radeya xelk me hatye danan hem welat me, hem j ziman pare kirye. Hind ku toka mirin li dor ziman me hate şidandin, hza pşven xurtbna ziman me j jar qels b. Sstem kolonyal ew nuansn di navbeyna diyalekt devokan da kirine dwar v yk di hevgihiştina xelk da asteng, zor zehmetyn mezin peyda kirin. Nzk wekhevyn diyalekt devoka helyan, li şna wan xaln ji hev dr derketin pş bi dest sstem kolonyal hatin xurt kirin v yk j digel xwe helyan parebna ziman her bo her mezin kr kir. Digel van byern negatv, wek s alfabeyn cuda j ketin nav Kurda, ziman car ji hev b. Di pareyn dest ran raq da alfabeya bi tpn ereb, li nav Kurdn Kafkasyay alfabeya bi tpn krl, di pareyn bin dest Tirkye Sryey da j alfabeya bi tpn latn bi kar hat. Bi taybet li pareyn ku diyalekt soran bi giran tte axivtin, bi kar hatina alfabeya bi tpn ereb, du diyalektn mezin, kurmanc soran ji hev dane dr kirin. Di pareyn ku soran l tte axivtin (ran raq) da, ziman u cara di jyana rojane da qedexe neb. Hetta pişt saln 60 j, bi taybet li başr, bi destketina imkann ferm, soran pşve ev rewşa poztv bo bi gişt ziman Kurd, belm bi taybet bo diyalekt soran b şansek mezin. Ji ber ku di van pareyn soranaxv da ziman ji aly pratk teork ve pşkevt. Jyana kultur edebyat gur geş b. raq ran u cara wek Tirkyey ziman, kultur edebyata Kurd bi awayek total qedexe nekir. Herdu dewleta j nav cografk y Kurdistan j qedexe nekir. Xwe fadekirina bi ziman awayn d yn etnk, bi relatv j be, serbest b. Jyana xelk Kurd ya sosyokultur wek li Tirkyey ne hate zaptrapt kirin. Ger li wan dera j poltka şdandin heb, belm ne wek Tirkyey b. L aktvteyn ziman, kultur edeb, di aroveya relatvtey da j be, hebn. Anku qet nebe ziman di jyana rojane da fonksiyonel b ku ev rehetye muqayesey Tirkyey nedihate kirin. Ji xwe pişt saln 60 destpka şoreşa netewey ya li başr pkhatina terazyeke poltk beramber dewleta raq, pşkevtinn mezin digel xwe nan di demn nv otonom da j hem ziman, hem j kar barn bi ziman ve girday fireh bn, pşkevtin geş bn. Bi fonksiyonelbna ziman, perwerde weşanger bi pş kevt v jyana aktv, ziman j pşve bir xurt kir. Pşvenn li başr tesreke poztv li soranya rojhilat j kir ev rewşa n bi timam diyalekt soran bi pş xist bi hz kir. Belm diyalekt kurmanc pşkevtin li milek, kete ber pln helandin tkbirina bi taybet dewleta Tirkyey. Ji ber ku seda 90 Kurdn kurmancaxv li bakur bn dewleta Tirkyey zulmeke nedt li ser xelk Kurd diajot di ser da j ziman kirib nav mengeneya bhn ikkirin ku nehle ziman bhna jyan werbigire. Van poltkn asmlasyonst u r li ber pşvena kurmanc nehlan her bo her toka kuştin şidandin di stuy xelk Kurd da. Wek ziman di war nivsn da rya jyan nedt, di nav jyana gund eşr ya xelk da ma tin bi rya axivtin aktvteyn devk, şiya xwe biparze. Edebyat, kultur hunera devk ya Kurd, di nav v jyana tradisyonel da kete nav bizava man neman di v berxwedan da ket, birndar b, belm kanaln jyan bi jr hostahyeke mezin parastin. Bi v away edebyat, kultur hunera devk pşkevt van kar bizavn fedakarane ziman xwudan kir ji mirin xilas kir. Şans kurmanc li bakur tin ev jyana tradisyonel ya Kurd b. Di nav v jyana prmtv da perwerdeya dn di medreseyan da bi dest melayn welat netewe perwer bi Kurd hate dan ev reng perwerdeye j b stneke li ser pya mana ziman Kurd. Ry poztv y jyana eşr v perwerdeya dn ya bi Kurd li medrese mizgefta, hem b reyeke xwna taze ji bo ziman, hem j danexwandina edebyata klask ya bi Kurdya bi tpn ereb di van medrese mizgefta da, b zirhek li dor ziman ku ji rişn helandin birandin biparze.

Rewşa poztv ya di war ziman da li başr, pişt saln 60 dest p kir v yk ziman hem pşve bir, hem j di nav xwe da gihand xurt kir. Evro ev rewşa baş, pişt 1992 bi pkhatina Kurdistaneke makro-otonom, -hetta serxwebneke relatv-, gihişte merheleyeke pşvetir ntir. Diyalekt soran di nav v proses şertn poztv bi şans da, ji hem alyan ve hate gihandin pşve birin. Ji km kasyan hate vewejartin, ji aly termnolojya zanyar ve j hate xurt sstematze kirin. Soran, bi danana v sistem, ji dibistann seretay heta unverstey fonksiyonel b di pratka bi gişt da bi kar hat. Evro diyalekt soran digel hem pşvenan, hj j ji km kas şaşya nehatibe dr kirin j, hewcehyn jyan tne cih di nav v aktv fonksiyonely da xwe nve dike eve j pşven xurtbneke. Ji ber hind, bi nav ykitya ziman, evro ykkirina diyalektn ziman Kurd, ku ne di sewyeya wekhev da ne, ne realst e. Ykkirina diyalekta bi timam kar demek gelek dr dirj e. Hind civata me di war poltk, sosyal, kultur ekonomk da, bi hza qannn evolusyon pş bikeve, diyalekt devok d nzk hev bin, ziman d paqij be di nav dem salan da ykitya ziman d pk bt, anj bi kmas diyalekt d nzk hev bin. Eve armanceke dr dirj e danana v armanc bo ser rojev, ne realst e eve d di ziman da sist sentetky peyda bike eve j d dsa di ser da zerar bide ziman hetta d prosesa dr dirj ya ykkirina ziman j bxe tehlkey. Di roja evro da, bi nav ykitya ziman, pknana esperantoya Kurd d ziman bigivşe xirab bike. Lewma evro ne ew roj e ku ykkirina ziman danine ser hem kara. Belm ykitya alfabey divt gelek bi lez danin ser rojev di nveka hem karan da rola sereke bidin. Heke zimanek, alfabeyeke ku semboln w wekhev bi kar bne, hing digel hem cudahyn diyalekt, devok, aksan nuansan, d di hevdu gihiştin hebe. Alfabeya ji tpn latn pkhat, ji ber ku bersiva sstem dengn Kurd dide, lewma hatye hilbijartin evro j di ser hem karn li ser ziman da ye. Evro digel ku alfabeya bi tpn latn hj nebye alfabeya hevpişk j, belm nivsn soran yn ku bi tpn latn tne nivsn, ji aly kurmanc zazak axvn ku qet soran nizanin j, bi metod manadan tte gihiştin. Alfabeya bi tpn latn ya Hawar amade kir, ku ji 31 tpan pk tt, evro bye alfabeya hevpişk ya diyalektn kurmanc zazak eve bi salan e bi kar tt. Kurdn Kafkasyay j evro li şna tpn krl, alfabeya Kurd ya ji tpn latn pkhat bi kar tnin. Dsa ronakbrn başra Kurdistan, digel ku rvebirya ferm alfabeya bi tpn ereb bi kar tne j, bi awayek nerm hd alfabeya bi tpn latn bi kar tnin gelek weşann wan bi nv tpn ereb nv j tpn latn derdikevin. Herweha Televizyona Kurdistan, Kurdistan TV, ya satellt j anons tekstn danasna programn xwe bi tpn latn diweşne. Eve bi ser xwe pşvenn baş hvdar in. Divt diyalekt soran j bo nav v prosesa poztv ya ziman bte rakşan. Alfabeya hey evro bersiva hewcehyn soran j dide, belm ji bo hindek dengn taybet yn soran dibe ku li ser zdekirina van dengan bte axivtin riberizeke berwer bte kirin. Nerm toleranseke di v war da, d r li ber kes hzn ku naxwazin ykitya alfabey pkbt, bte birn argumantn wan d bne p kirin. Ji ber hind divt kar bizava bo ykitya alfabey, li ser hem karan be.

Di diyalekt kurmanc da j ya rast 40 dengn bingehn nuans hene. Belm, tin ji bo 31 dengn bingehn sembol hatine danan bi kar tn. Evro digel ku di pratk da carna cot R (rr) bi kar tt, belm dsa ve fonksiyonelya 31 tpan dom dike. Ev rewşe j divt li ber ava bte girtin xwastekn soranaxvan yn di derbarey deng semboln zde da, gelek nete as kirin bazara tpek km anj zde nete kirin hewcehyn bi gişt ziman wek bingeh bne wergirtin ykitya alfabey hetmen bte danan. Di pirsa ykkirina alfabey da j, by dudil divt alfabeya bi tpn latn bte hilbijartin pejirandin. Ji xwe evro li ser u alternatfn v alfabey j nate axivtin. B qeyd şert riberiz, alfabeya bi tpn latn zemn bingehn y ykkirina alfabeya Kurd ye.

Di war ykkirina alfabey danana semboln hem dengn di Kurd da hey, li dem Hawar riberizek di navbeyna Osman Sebr Mr Celadet da r dide ku ji aly etka riberiz helwestn evro yn li ser ziman, daku bibe nimneyeke poztv, em d li jr bi kurt bidin. Wek tte zann, Osman Sebr ji ber were, teza, bingehn be an nuans be, bo her dengek Kurd sembolek diparze. Di v mijar da dtinn w Mr Celadet ji hev cuda bn. Bo nimne, Osman Sebr dixwast ku ji 31 tpn Mr Celadet zdetir, ev tpe j di alfabey da cih bigirin: , p, k, t. Belm Mr j digot ku divt alfabe bi tpn zde ve nete giran tij kirin. Li hember v helwesta Mr Celadet, Osman Sebr j wisa digot: Dibnim (ku) v gotina min di ser we da cih negirt. L i gava komelek zanist li Kurdistan pkb, ez d v kmaniya di elfbya kurd da bidim ser avn w komel. (Hv, hj. 1, r. 20)

Jy w tra kir di nivsara xwe ya ku bo xebata li ser ziman ya Ensttuya Kurd ya Pars rkir da, hem behs v roka xwe ya digel Mr Celadet dike, hem j li ser soza xwe ya w dem disekine dtina xwe ji n ve pşniyar dike. Gelek balkş e ku, ew pşniyara w dsa ve nate qebl kirin, belm ew xwe sist nake bersiveke bi v reng dide ensttuy: Di war elfbya Kurd da min biryara we di hejmara Hv ya pşn da xwend. Tev ku bi durustiya biryar ne bawer im j, ji ro bi şnda di nivsann xwe da d bi biryara Ensttuy bme girdan j dernakevim. Ji ber ku ziman ne y min ten ye, l ziman netewey Kurd e. Ne heq kjan Kurd ye ku bi ser xwe di ziman gel da tiştek km an zde bike. Ev yka han kar komel civatn zanist ye, ku li pşber gel berpirsiyar in (Hv, hj. 2, r. 8)

Ev helwesta Osman Sebr, ji aly etka ykitya netewey ve gelek balkş giring e. Digel ku di war ziman da trzan b j, l dsa ve nekete nav xwepersy, ku tesreke gelek negatv dike di war ykitya ziman da. Osman Sebr, digel ku xwudan br baweryn tr tij j b, belm ji ber ku pşniyara w nehate qebl kirin, xwe sil nekir bi helwest biryareke nimne, xwe bi biryarn tevay organzey ve girda. Evro end hewceh bi van helwest biryarn bi disipln tr berpirsiyar heye! Evro di ser da alfabe, rz rzikn gramatk di rastnivsn da helwestn hind keswer hene, ku eve şaş km kasyn hey j zdetir dike. Bje, term gotinn ku qet li giyan leş Kurd nen, tne kirin. Bi taybet ji Tirk ykser gotin tne wergran, ku eve bi timam dibe binas gotinn naylon xweristya ziman Kurd tte xirab kirin şkandin. Zdebna van şaş helwestn ne di r da, hewcehya disipln dezgehek kolektv y ziman gelek lezntir dike.

Ziman perwerde

Perwerde bi ser xwe mijarek e, belm aşkera ye ku element bingehn y perwerdey j, ziman e. Zimanek b perwerde dibe aqbeta zimanek wisa j mirin e. belm perwerdeyeke b ziman nabe. Perwerde, aksiyona fonksiyonelbna sstem br ramana mirov e. Zimanek ku di prosesa perwerdey da bi kar tt, heke ber dibistan qonax bi qonax hem di mal, hem j di bexey zarokan da tra zann tgihna abstrak neke ev kapaste tda nebe, hing ew ziman di hbn zanna mirov da aktv nabe. Dem dibistan, dem hbn, zann tgihna mirov ya konkret e. Ziman ku di v dem da j bersiva hewcehya prosesa perwerdey nede, d jar, qels pasv be ji axivtin ragihandin zdetir rolek nikare bibne. Ji ber hind, ziman ku di prosesa perwerdeya abstrak konkret da, bersiva hem hewcehyn zann, hbn tgihn bide ev kapasteya tr tij tda hebe, d hem di jyan da aktv fonksiyonel be, hem j wek zimanek jnde d pşve bie xurt bibe.

Sstemn kolonyalst, wek xelkan hildigirine bin nr xwe, di ser da wan dikin nav makneya asmlasyon paş j programn perwerdeyeke sstematk bi kar tnin. Ber dibistan bi perwerdeyeke abstrak, di nav demn dibistan da j perwerdeya konkret, hj ji bikahy pve, hem awayn mej şuştin bi kar tnin mirovan ji makziman wan dipinin gelek sstematk di proseseke domdirj da, di nav sstem perwerde ziman xwe da dihelnin dibirnin. Dewleta Tirkyey, planek n y asmlasyon, ku bi teknkn modern yn perwerdey ve hatye xurt kirin, li naveyn Hekar Botan, ku ev dere ji devern d yn Kurdistan kmtir bi ber asmlasyona Tirk ketine, dixwaze bi kar bne. Ev herdu nave, wek naveyn plot hatine hilbijartin li gorey v plan, zarokan d ji du-s saly pve wergirin bexey zaroka heta jy dibistan, anku heta heft saly d bi teknkn perwerdeya abstrak goya ji bo dibistan bne hazir kirin. Ya rast eve hazirkirina asmlasyoneke xurt e mej şuştine. Ji ber ku ev jy ku d zaroka werbigirin bexey zaroka, anku saln du sy, ew dem in ku zarok ziman xwe bi gotinn abstrak hdibin. Ev deme, dem depokirina gotina bi cih bn rniştina ziman e, ku ji aly pşkevtin paşeroja ziman ve demek bingehn e. Bi gotineke d ev deme, dem avakirina xm bingehn ziman ye. Niha dewleta Tirkyey van zarokn du-s sal d ji nav cerg dil makziman wan bipine di van bexeyn zarokan da, ku di rasty da ev dere aşn asmlasyon ne, mejy wan bişo ku eve jenosda ziman ye. Dewleta Tirkyey bi van teknkn modern yn perwerdey dixwaze di demek z da ji plann asmlasyon encam werbigire. Evro di welatn pşkevt da j bi nav entegrasyona byanya, teknkn her pş yn perwerdey bi kar tn ku eve j di rasty da programn asmlasyon ne. Belm, dewletn kolonyalst yn paşkevt, van plan programn asmlasyon li gorey sewyeya xwe, bi perwerdeya digel dar zor bi kar tnin. Ji xwe,, dewleta Tirkyey her ji ser were, hem plann xwe yn asmlekirin, digel perwerdey bi zulm zor hem metodn pols leşker bi kar nan, ku evro bi hovtyeke mezintir didomne ya rast encamn mezin j bi dest xistine. Li milek mej şuştina bi perwerdey, li milek şidandina fizk, li mil d j bi xirabkirina demografya Kurdistan, hizaran xelk Kurd li dor bajrn mezin yn Tirkyey hatine kom kirin. Xelk li van dera ji aly ziman ve ketye nav handkapeke giran nifşn li van cihn n hatine chan mezin dibin j bi timam Kurd ji br kirine. Binasn zdebna nifsa Kurdn ku Kurd nizanin, ev poltka dewleta Tirkyey ye. Dewleta Tirkyey baş dizane ku, ji van poltkn xwe encamn li gorey dil xwe werdigire, lewma xwe di pirsa serbest kirina ziman perwerdeya bi ziman Kurd da, as dike. Digel van poltkn Tirkyey, wek helwesta sist ya Kurda, ya di war ziman da l zde dibe, biv nev digel nifsa Kurdn Kurd nezan, nifsa ku bi Kurdyeke şkest diaxivin j zde dibe. Vca ev tehlkeye bi hem r detayn xwe ve divt baş bte dtin. Belm helbet tin dtin tra nake, divt tedbrn micid bne wergirtin. Prabneke bi v reng d hz hla asmlasyon bişkne. Di ser da perwerdeya bi ziman Kurd divt gelek bi plan programeke pedagojk bte amade pratze kirin. Bi v yk divt li şna domnantya Tirk, ziman Kurd li Kurdistan bte bi cih domne kirin. Bo perwerdeya ziman, divt ztirn dem materyal bne amade kirin bispor bne gihandin, hetta kursn lezn yn mamostahy bne vekirin. Ji bo van kar bara, hewce nne ku li hvya encamn xebatn n yn li ser alfabe bi gişt pirsn ziman bimnin. Alfabe, qaydeyn gramatk termnolojya hey digel km kasyan j be, divt bi kar bt. Di ser da organzasyonn poltk hem rxistinn netewey, ronakbr timam xelk me, divt bi giyan ramaneke seferbery dest bi kar bin perwerdeya bi ziman Kurd di pratk da bi kar bnin, bidin kar nan realze bikin. Ji bo prabneke wisa divt li hvya u konjonktura nemnin. Di her hal, şert dem da perwerdeya bi ziman Kurd divt di ser hem karan da be. Bi sedan sal ber Ehmed Xan şoreşa kultur ya Kurd da dset p kirin, ekola Hawar ev şoreşe kr, fireh xurt kir, pşve bir divt bi dest nifşn evro ev gave bte mezin kirin seferberya perwerdeya bi ziman Kurd bi v giyan raman bte bilind kirin. Di ser da ziman hem perwerdeya Kurd, ji bo Kurdbn paşeroja netewey garantya her saxlem e. Hemleyeke n ya şoreşa kultur ya Kurd, bi van br bawerya divt bte dest p kirin. Helbet astengn mezin d bne danan li pşya perwerdeya bi ziman Kurd, belm digel van hem asteng dijwarya bizava bo perwerdeya bi ziman Kurd, kar man nemana ziman e, divt nete sist kirin. Di diasporay da şertn pratzekirina programn perwerdeya Kurd hene divt ev destkevte baş bte bi kar nan. Di v war da, bi taybet li welatn Ewrpay şert imkann qann hene. Nzk milyonek Kurd di v meydana mezin fireh ya Ewrpay da dijn. Divt ev rewşa poztv ya qann imkann ku dezgehn ferm didin, gelek bi zanah krhat bi kar bn herweha bi danan kurs dibistann prvat j perwerdeya Kurd divt bi belav bte dan xelk bte teşwk kirin ku zarokn xwe rbikin van dibistan kursan. Ji bo perwerdey divt materyaln bi kalte pedagojk bne amade kirin, daku zarok malbatn wan li perwerdey germ bin. Perwerdeya seretay di nav sstemn dewletan da mecbr ye xelk hem bi v br bawery, hem j bo paşeroja zarokn xwe, di bin otorteya dewlet da zarokn xwe rdikine dibistan. Xelk me hem ji ber nebna perwerdeya Kurd ya bi salan, hem j nebna dewlet, bi hewcehya br bawerya perwerdeya Kurd ra negihiştye. Lewma j di ser da partyn poltk yn d, divt otorteya xwe ya organzey li ser xelk bidin nşandan xelk ji bo perwerdeya bi gişt ya Kurd aktve bikin ku zarokn xwe rbikin dibistan kursn ziman Kurd. Li Ewrpay nifseke boş, ciwan dnamk ya Kurd heye. Divt xelk bte agahdar kirin, ku ev perwerdeye ji bo parastina denttta etnk, gelek giring e. Perwerde nifşn perwerdeby, paşeroja ziman xelkek ne. Kurd, divt ji bo paşeroja xwe ya Kurdewer, bihayek mezin bide perwerdeya Kurd.

Pirsa nenivsna Kurd

Gelo evro pirsa her mezin ya ziman Kurd alfabe ye? Anj gelo pirsn d yn ziman nnin? Ji ber ku epern riberizn li ser ziman hind tne fireh kirin ku, timamya pirsn ziman li gorey leznya xwe nane rz kirin. Helbet di ser da alfabe gelek pirsn d yn bingehn yn ziman hene. L bel, divt tin ryek madalyon nete dtin, ryek d y madalyon j heye divt ew r j bte dtin li ser hem detayn pirs pirsgirkn ziman bte rawestan. Niha heke mijar tin bi diyalekt kurmanc ve bte tixb kirin, d tir bte tgihiştin. Ji ser were, digel ku me xwast bal bikşin ser pirsn gişt yn ziman Kurd, belm herweha bi taybet rewşa diyalekt kurmanc j me da berava. Ji ber ku evro kurmanc ji bil aloz dijwaryn di war nivsn da, di bakura Kurdistan timam Tirkyey da, di nav rewşeke hind perşan da ye ku, mirov nikare v yk tin bi sstem kolonyal  asmlasyonst ve girde. Di ser da divt bte gotin ku di cografya ku kurmanc l tte axivtin da, hejmareke bilind ya xwanda heye. Ji bo xizmeta hewcehyn bizava netewey ya Kurdistan bi dehan organzasyonn sosyopoltk sosyokultur hene. Herweha bi dehan weşann van organzasyona yn kesn hene. Belm heke nvenva ziman ya van weşana bte hejmartin, nzk seda nehwt ziman Tirk bi kar tt. Heke ev kes derdorn xwanda zana, ji ber hewceh berjewendyn xwe, bi dtin ramaneke pragmatk herweha bi israr di tkil danan ragihandina digel xelk xwe, ziman Tirk bi kar bnin, ne Kurd pşve die, ne tte parastin ne j tehlkeya asmlasyona bi ziman Tirk tte belav kirin. Argumenta van kes derdoran, pirsa alfabey km kasyn d yn ziman ne. Niha ev argumente, heta saln 80y j dib ku bibe mazeretek. Belm ji dawya saln 80y pve, ku d xezneya Hawar km zde derketib nav jyana ziman, diyalekt kurmanc di war nivsn areserkirina pirsn ziman da gavn ber bi pş avtin, xwe nvetir kir ya her giring j di war perwerde weşangery herweha axivtin da j bi fireh aktv fonksiyonel b. Ji xwe saln 90 hem li welat, hem j li Ewrpay, dem her geş y kurmanc ye. Li milek ev pşvenn hvdar tne dtin, belm li mil d j potansyela kurmanc bi gişt Kurd nate kar nan tin ji km kasyn ziman tte behs kirin, ku eve bi gotineke her nerm, neheq ye. Hem alfabe, hem j elementn d yn ziman, digel hem km kasyn xwe, dsa ve bersiva hewcehya her cure nivsn perwerdeya Kurd didin. Ji ber hind j, ji bil pirs km kasyn ziman, ş birna mezin sist, nevn, qels bberpirsiyarya di war nivskarya Kurd da ye. Kes dezgeh organzasyonn ku xwe ji nivsna Kurd dr dikin, şna ku gav seet behs km kasyn ziman bikin, gazindeya bikin, bo xwe li mazereta bigerin, divt pşy li xwe vegerin, xwe di war ziman da bigihnin, perwerde bikin heke ziman dizanin hing bila bi kar bnin mil bidine pşvebirina ziman, ku eve herweha soz, erk berpirsiyarya beramber doza Kurdistan ye. Evro dewleta me nne, belm bi taybet partyn poltk rxistinn d, divt timam otorteya xwe ji bo kar nan pşxistina ziman netewey bi kar bnin. Binas hebna van rxistina, Kurdistan ziman Kurd ye, lewma divt hem kes hz, şiyan imkann xwe ji bo pşvebirin kar nana ziman seferber bikin.

Hza gotin

Digel sedsala bsta, hizarsala duy j li paş ma. Sedsala bst yk hizarsala sy, anj bi gotina mode, mlenyma sy j dest p kir. Xelk Kurd, mixabin ku di destpka mlenyma sy da j, li ser axa xwe ya hizaran sal, heke, destkevta başr danin milek, esmanek bi timam serbixwe azad hj j bi destnexistye. Yn ku ji nman hat, welat me dagr kirine, li ser v axa me ya bi bereket, jyaneke heram diajon, xewn xiyaln rojn pş dikin plann helandin birandina xelk me dikin di pratk da j bi kar tnin. Xelk me j di nav paradokseke kr da, tin di epern teng parastin da ye. Xelkek raman bikin ku di destpka v mlenyma sy da j, di nav telaşa ziman da ye. Drok be, dewlet bin, anj kes bin, belm bila ry hindekan reş tar be! Li ber v rewş, cih pirs ye ku gelo d aqbeta bab baprn me, Meda, bi ser xelk me btin. Heke bte gotin ku xelk me di nav xemsaryeke kr bbin da ye, li cih e! Xelkek di destpka v hizarsala sy da, heke di nav xwe da bikeve nav şer tpa, eve d nate zah kirin lukseke bperwa ye! Di nav van hinde şertn dijwar da, gelek hewce ye ku xelk Kurd bilerize li xwe vegere! hj gelek pirsn d!

Digel ku em rastya xelk xwe ya b şans, bi ş, jan birn herweha bberpirsiyarya xelk xwe bi gotinn her tahl, req hişk bjin j, divt ry d y poztv y rastya xelk xwe j bibnin bihayek giran bidin. Rast e ku xelk me b dewlet kete nav v sedsala bst yk hizarsala sy. Belm, xelk me garantya paşeroja xwe, anku ziman xwe, digel ku hatye jar birndar kirin j, ji dev sifreya gurga xilas kir parast. Eve destkevteke mezin giring e herweha divt bik nete dtin. Carek raman bikin piek herin duhya jyan. Bi taybet ji arka sedsala bstan pve, dewleta Tirkyey daku ziman me bibirne, metod rişen nedt bi kar nan, ku evro j didomne. Adeta ziman me wek genim rhte nav du beraşa xwast bihre bike ar hevr ziman xwe. Di chan da nimneyek d bi v reng peyda nabe ku bi rast j ji nav beraşn aş asmlasyona dewleta Tirkyey xwe xilas kir neb ar hevr ziman Tirk. Ev rik berxwedana jndeman, di km zimann chan da tte dtin. Hind zulm hate zde kirin, ziman b derman jan, ş birnn xelk xwe. Anku ziman b hawara xelk xwe. Ziman adeta gote xelk xwe ku, desta ji min neke, ş jana xwe bi min bide derve, min bike lorya xwe, strana xwe, destan helbesta xwe. Ez bibim edebyat, huner banga te. Eve xwneke taze, enerjyeke xurt b bo xelk me. Bi rast j, xelk me hind zulm l hate kirin, aha xwe, derd kuln xwe, şna xwe bi ziman xwe kire lor, şahya xwe kire stran. Di şna xwe da bi ziman xwe gir, di şahya xwe da bi ziman xwe ken. Ev evn, rik berxwedanya ziman, b bersiva jyanhezya xelk Kurd.

Me di ser da gotib ku ziman hzeke sihr ye. Di Gely Z da dibe gerlla, li Avaşn dibe pşmerge, li lva Dicley dibe suwar hesp kimd li per baskn Firat dişihe dibeze. Carna argavk, belm piran rehwank. Gava beza xwe xilas kir gihişte ser Cloy, bi sehm heybet, ew dengn xwezay ku wek miqnatis kşabn nav dil hinavn xwe, bi şihneke gur berdide ber esman şn sah y Kurdistan. Anku ziman bi ziman ketye d! Hewcey xem endşeya nne!

Di dawy da tişt ku bte kirin ev e ku, divt li gorey rik berxwedanya ziman bte hereket kirin ziman di timam jyan da bte kar nan. Hj j timam zengnya ziman me nehatye derxistin. Kar xebat divt di v cephey da bte kr xurt kirin. Bi taybet j, daku hem devok, aksan nuansn diyalekt kurmanc bne kom kirin, divt envantereke gelek fireh bte amade kirin lkoln, lgern berhevkirinn berfireh bne kirin. Encam berhemn kar barn heta niha hatine kirin yn d bne kirin, di danana arşveke ziman da divt bne parastin ku xebatn zanyar li ser bne kirin ziman p bte tr xurt kirin. Digel diyalekt kurmanc, heta ku envantera diyalektn d j nete derxistin, harmonzekirina ziman pknat. Erk sereke, li bakura Kurdistan bi nav ziman i hebe, divt bte berhev kirin wek heyneke xav li nav moxila ziman bte moxil kirin paş j bte vewejartin bo ziman bte kar nan. Di xebata derxistina envantera ziman da, divt xerteya topografk ya ziman j bte kirin. Diyalekt, devok, aksan nuansn ziman, digel hem detayan ve li ser v xertey bne kivş kirin. Karek wisa, bi nav ziman karek her bingehn domdirj e. Pişt kar xebateke hinde fireh, divt ferhengeke berfireh j bte amade kirin ku, snonmn hem gotinn ji diyalekt, devok, aksan nuansan j tda hebin.

Bi nav hem kedkarn ku xizmeta ziman me kirine, ziman parastine, bi kar nane, pşve birine, nivsne nve kirine, bila şreta Ehmed Xan Mr Celadet Bedir Xan, ji hiş brn mirov Kurd km nebin! Pişt her bang, xwez anj duayeke mstk i tte gotin, ez li v der dubare nakim, bila xwandevan ji nveka dil hinavn xwe bi dengek bilind bjin!

  ROJAN HAZIM / ile 2000 / 2001

                                ser