pave

 

Tab tolerans

  [Bo bst pnc salya zvn ya ji pnc trmeha zrn]

 

ROJAN HAZIM

 

Dinya heku li ser tabyan hatye ava kirin! Ber pit ep rastn mirovahy adeta bi hizaran tabyan hatye dorp kirin. Li derve, li jor, li erd, li esman, mirov nikare ser xwe ji tabyan rake. Tabyan jyan zevt kirye, as kirye. Tab, ji av vexwarin heta nan xwarin, ji rabn heta rnitin wek sih li dv mirov e. Mirov, goya jndey her bi aqil e, belm bi tabyan jyan li xwe kirye jahr mirin! Mirov, bi tabyan, tevnek ub tevn tevinprk li dora xwe raandye. Mirov ev roja xwe kirye tab! Ji ber hind ye ku flozof Wilhelm Wundt dibje; Tab, qanna her kevin ya nenivs ya mirovahy ye.

Manakirina taby

Ji aly ferheng ve tab bi yk gotin nikare bte mana kirin. Ji du ryan ve tab dikare bte mana kirin. Di ry py da tab bi qedexeyn quts tte zah kirin; bawerya ku li ser tirs qedexeyan hatye hnandin. Li v der mexseda ji gotina quts, proze. Qedexeyn quts, anku li ser van cure qedexeyan qet nate axivtin, riberiz krtk qet nate kirin heke hate axivtin an riberiz kirin, anj krtk hate kirin, gunehkar ye, sc e bedel w j her bi i away be tte dan, anj tte standin! Di ry duy da j tab bi tirs, tehlkey, kirt qedexety tte mana kirin. Belm di hevpikya herdu ryn manakirina taby da, tirsa bi prozy -qutsyet- ve hatye kiras kirin bi giran tte tgihitin. Di manaya yk bi yk herdu ryn taby da be, anj di manaya hevpik da be, naveroka bingehn negatvyet e. Ji ber ku bi ser xwe proz, heke di manaya dn bi git mstk da nete bi kar nan, poztvyet tda heye, iku hejkirin anj rzgirtina beramber obje an subjey proz, ne ji tirsek tt, ji nveka dil bi xwastinya mirov tte nandan. Belm di prozya bi elementn dn bi git mstk hatye fade kirin da, hejkirin, rzgirtin ne ji nveka dil bi xwastin ye, ji tirseke abstrak peyda dibe, l di dmahka w tirsa abstrak da j, wisa tte hizir kirin ku d xirabyek an neqencyek, anj belayeke konkret bi ser mirov da bt. Daku ev bela bte berteref kirin, hejkirin rzgirtineke ji tirs peydaby tte nandan, ku ev hejkirin rzgirtin ne ji dil e, formel e. Ji manaya v ry pn y taby, zdetir tirsa ji titek proz derdikeve p, ku eve dibe ku Xwud be, pxember be, x miax bin, ku axir eve hem fgr semboln dn bi git mstk in. Di ry dyemn da j tirs hakim e, l ew obje an subjey ku j tte tirsn, dikare li gorey normn prozya dn anj bi git mstk, ne proz be, l tehlke j tte hizir kirin, lewma j hejkirin, anj rzgirtineke ne ji dil, ya bi tirs hatye hnandin, tte nandan, daku tehlkeya j bt, bte dr kirin, ku eve j dikare organzasyonek be, dikare lderek be, anj fgr semboln di nav jyana sosyal da konkret bin. Di beramber hevpikya tirsa taby, hejkirin rzgirtina tte nandan da j hevpikyek heye ew j ya ne ji dil vyan ye.

Tab ji ziman Polnez hatye. Polnezya, hregiravn li nveka Okyansa Mezin (Pasfk). Wek Freud got, di hem qedexeyan da manaya taby veartye. Bi gotineke d, siha taby li ser hem cins cure qedexeyan heye. Tab hind ji pvn br ramana zanyar dr e ku, wek Freud j got, Ji bo rastya tabyan nikarin u binasn (sebebn) beraqil nan bidin. Freud, di pirtka xwe ya Totem Tab da, ji Wundt j van gotinan neqil dike: Adetn ku behs tirsa ji hindek titan dikin hene beramber v j nrn anj helwestn perisn j hene. Li gorey manaya git ya gotin (taby,-RH), em, (ji taby, -RH) dest xwe li titek nedan, titek bi mexseda bi kar nan, nekirn, anj hindek gotinan bi lv nekirin, tdigihin. Li ser titek, li ser kesek, li ser navek, li ser hebnek, bi git li ser objeyek, subjeyek ne axivtin, riberiz nekirin, krtk nekirin, heke hate axivtin, riberiz kirin krtk kirin j, bedelek dayn, taby rave dike, ku ew bedel j zerar zyaneke konkret e, ku digihe y an ya, axivt, riberiz kir anj krtk kir!

Tab tirs

Tab by tirs nabe. Ji xwe yk ji elementn terkba taby j tirs e. Tab tirs hevdu timam dikin. Sehma taby bi tirs tte xurt kirin. Benadem hizaran tab afirandine. Belm li gorey gotina Freud, flozof James G. Frazer j li ser du kategoryn tabyan rawestaye; Tabyn domdirj tabyn demok. Tabyn domdirj yn li ser bi git rahib, lder miryan in. Hind tabyn demok ne, ew j yn li ser rewa mirovan in; bo nimne, ser heyva jinan e, anj li ser aforozya li dr ye, ku ev tab j bi salan dom dikin. Di tabyn domdirj da rola dn mstszm p perisna obje subjeyn abstark konkret bi giran ye. Di yn demok (muwaqet) da j, digel rola faktorn tabyn domdirj, herweha temet tirs nebe j, mefhm erm j tte dtin. Di nav jyan da ji bil qedexeyn dn bi git mstk xurafeyan, wek normn sosyal etk yn jyan, mefhm erm j dibe yk ji girbendn jyan tabyn demok pktnin. Mefhm erm j, bi taybet di nav civatn pavemay prmtv da, asteng giriftaryn mezin, spesfken, derdxe ber dest pyn jin. Ji ber hind ye, ku Frazer gava behs tabyn demok dike, nimneya regla jinan dide, iku di nav civatn pavemay tradisyonel da bi u away ev rewa jinan di elenyet da nate axivtin! Di v nimney da aroveya erm ji tixb masmyet maqlya erm derdikeve, nzk taby dibe. Di nav van civatn pavemay tradisyonel da ji xwe jin bi ser xwe tab ye, anj tte tab kirin. Di tabkirina jin da, faktorn wek dn desthilata mr ya tradisyonel, hevdu timam dikin. Di tifaqa van hzn tab afirandr da, serkolya jin -(jina b dersok, b turban, ser vekir)-, adeta wek kadastrofek tte dtin herweha j hem guneh, hem j ermeke mezin ji destna nams tte qebl kirin! Li gorey van nrnn tar, jin divt bte serpo kirin, daku hem dn, hem j namsa desthilata mr bte parastin! Eve ji aly van desthilatn kevnare, tar perser ve, bi zanah tne tab kirin. Belm, ev tabyn demok, bi pven heybna civat ve, reng diguhorin, l her tarzn cuda yn jyan j ermn n herweha tabyn demok diafirnin derdxin meydan bi v reng bi salan dom dikin.

Di nav civatn pavemay prmtv da, mirov nikare ji tabyan sereder bibe. Li Afrkaya Rojhilat, di nav xelk Nba da, baweryeke wisa hebye ku, he kes bie mala rahib-ah, d bimire. Belm heke ser miln xwe yn ep, rs (rt) kiriban rahib-ah j dest xwe tda ba, wisa bawer dikirin ku d ji tehlkey xilas bin. Serdest, v hz ji tabyan werdigire, stat pozisyona xwe bi van tabyan wek tirseke hejner hakim br hizrn bindest dike. V sefalet di nav civatn prmtv da ecbyn mezin bi ser xelk sade naye. Ev nimneye, km zde bi reng newln cuda j be, ji bo civata tradisyonel pavemay ya Kurdan j ne xerb e, ku xn ku dehmenn ebayn xwe bi mexseda ifay awa bi mirovn sade didan ma kirin dsa ve x hindek melayan awa ava destnivja xwe bi nisaxan (nexwean) didan vexwarin, daku goya sax bin, ba tte zann, ku ev tradisyonn re tar hj j li gelek devern Kurdistan tne dtin! Li Zelanda N j, ahek mezin proz!, axir her bi i away be, bermay xwarina xwe avtye rex r. Reben hejarek j dtye xwarye. L bel, hj xwarin xilas nekir, dengek nebnay goty ku, w xwarina ku dixwe, ya ah ye. Feqr ji tirsa lerizye, ketye erd roja patir dem avabna roj j mirye. Dsa jineke Maor, meywey ku ji cihek tab hat, xwarye pit ku jra hatye gotin ku, ew meyweyn serok bne, ew j di cih da mirye. Carek j, eqmaqa serok Maoryan berze bye. Yn ku dtine j, bo xwe agir p hilkirine. L pa p hesyane ku ew eqmaq ya serok bye, ji tirsa zerav wan qetyaye mirine! Ev nimneyn spesfk, di nav civatn pavemay, prmtv gelek tradisyonel da bi zdeh ve bi gelek rengn cuda tne dtin, ku km zde di nav civata Kurdan da j nimneyn bi v reng bi gotina her nerm, ne km in!  

Tab tirs, di tradisyon tarzn jyana civatn prmtv pavemay da, bi baweryeke mstk, ji bo otorteya serdestan, tne bi kar nan. Di van civatan da tab, digel tirs, carna j di bin kiras hezkirin, vyan da, bi nefret tte domandin. Di seramonyn van cure xelkn prmtv da Freud nimneyek j ji Frazer neqil dike ku li Sierra Leonaya Afrkaya Rojava, xelk Tmmo gava ku ah xwe hildibijrin, eva ber seramonya tackirin, ldidin. Ji ber v tradisyona taby, itiraz nate kirin gelek cara ah hatye hilbijartin ji ber v ldana seramonyal ya taby, t nexweyan dibe jyek dirj nake. Frazer v tradisyona seramonyal ya taby, wek hezkirineke kndar ya nexuyay rave dike ku gelek caran rihspyn civat kesek ku j ne raz hildibijrin bi v tradisyona ldan dikujin.

Di nav van civatn pavemay da yk ji tabyan j ya li ser mir ye. Mir bi ser xwe tab ye li ser nate axivtin. Hetta mir wek dijmin tte qebl kirin. Yn ku bi kar veartin ve mijl dibin j heta deh meha heram tne qebl kirin pit ev dem bor, paqij tne qebl kirin. Yn ku mir veart nikarin dest xwe li xwarin vexwarin bidin. Kesn d xwarin didine wan heta ku cizay wan xilas dibe. Nav mir qet nate bi lv kirin. Ji ber van tabyn hik, hindek babikn ji van xelkn prmtv, r areyn hlebazy peyda kirine. Xelk Masa y Afrk, nav miryn xwe diguhorn ku bi serbest ji miryn xwe behs bikin. Tabya mir li ser nav ber dom dike bi v hley xwe ji tabya mir xilas dikin. Li gorey van tabyan, kesek di nav mala xwe da gelek hezkir j bimire, li ber av  kes kar xwe neqenc dibe j tte tirsn ji ber hind j xwe bi van areyan ji er belaya ku d j bt, diparzin. Tab, hind avn kesn binemal tar dikin ku ew ferd ji mala xwe j, ku di saxya w anj w da gelek j hez dikirin, li ber av xwe re dikin, xirab dibnin. Tab li v der dibe binas bingeh nefret, kn nevyan. Ev tabya li ser miryan hema bjin di nav hem xelkan da heye. Ne bi v reng j be, li nav Kurdn musulman j, ji nav goristan derbazbn, tirseke mezin e. Li gorey v xurafey -ku dn ji bo sehma xwe xurafeyan diafirne-, heke mirovek gunehkar be, gava di nav goristan ra dibore, mir radibin axir belayek tnin ser w anj w! Gelek nimneyn d yn wisa j hene...

Ev nimneyn hatine jyan gelek akera du ryn taby didin xuya kirin. Tab bi nav qutsyet goya parastin tte jyandin, ku tda tirs, kn, nefret, nehez nevyan heye. Eve herweha ry kirt qirj y taby j derdxe meydan.        

Tab dn

Her ji destpka jyana prmtv were, mirovan ca i ji hewcehyn jyan bin, i ji tirs bin, i j ji hejkirin rzgirtin bin, li dora xwe rheyn tabyan nijinandine. Hind ku jyan pve ye evolusyon pkhatye, tab j bi reng ryn n mane hetta di nav v rikeberya prosesa jyan da astir j bne. Bi zdebn bobna mirovahy ve, kom komik kolektvn mirovahy j zde fireh bne van rengn n yn jyan r li ber organzebna tabyan j vekirye. Ym bym di v prosesa pven gihitina jyan da derketine. Prozya hindek rojn heyv an sal j, ji nav van tarz rengn jyan pkhatine. Ym an bymya li ser seyr sefera hindek rojn sal j, ji van br baweryn kevnare derketye byne tab, ku ev tradisyona ym bymy, di nav dem salan da, di bin kiras dn da heta ro j dom kirye. Mirovan hem di nav kar xebat da, anj di demn vala bhnvedan da j bo xwe gelek tab afirandine. Di demn jyana prmtv da, gava andina genimok dihate kirin, daku bereketa ber genimok zde bikin, ah govend hatine kirin, hk hatine gr kirin. Byern esman, heway, befr, baran, gurgura ewran, eqna brsk gelek bynn d yn xwezay byne binasn gelek tabyn jyan. Baweryn li ser dem cihn proz di nav aksyona jyan da peyda bne ku pa j derbaz dnan bne. ro j demn proz wek cejn ahyan, anj badetan, mekann proz j wek cihn pknana van br baweryan, di nav rteln hem dnan da dom dikin. Di prozya van tabyan da tirs heb ku ji xwe di hem titn proz da tirsa veart hakim e. Tabyn li destpka jyana prmtv, zemn baweryn cuda pknane. Tab byne xm dnan. Ji dnn prmtv bigirin heta dnn esman, tabyan zemnek hevpik y hem dnan j pknaye. Ji Asyaya dr heta Amerkaya navn, di hem dnan da baweryn manew bi tabyan ve hatine xurt kirin. Tab adeta byne epern parastina van baweryan! Di bawerya Totem da j yk ji elementn sereke tab bye. Di nav jyana klann prmtv da ji xwe totem wek baweryeke dn hatye qebl kirin, ku herweha destpka dnn prmtv e j. Di totemy da bi git prozya an heywanek, an giyayek anj objeyek tte dtin. Yk ji van, bo klan (babik), proz e bingeh peydabna wan tte qebl kirin. Totemek ji bo hem endamn klan (babik) proz e li ser ne tte axivtin nej riberiz kirin. Totem, bo wan, ji bil bawerya manew, herweha j dentttek e. Brzya li beramber totem qet nate qebl kirin, anku u tolerans nne. Di klann ber da, kirina ji nav klan j tab bye. Endamn klan (babik) ji bo hevdu tab bne yn xwe ji klann d peyda kirine, anku kirina egzogam pknane. Silsileya tabyan ji totemy bigirin, li amany, bdzm, li zerduty, dnn Mezopotamyay, yn dorber em Nl Afrkay, heta dnn yk xwud esman, tab element sereke ye di nav van hem baweryan da. Di dnn Mezopotamyaya kevin da, kanat (kosmos) bi ser xwe ahinah bye esman j hakim, anku ah v ahinahy bye. Hetav, heyv strn d proz bne rzeke mezin dtine.  Babil, bi Xwudy firtoneyan Enll perisne metir j wek kana xirab neqencyan qebl kirine. Dsa av di bawerya wan da wek kana jyan hatye qebl kirin. Di baweryn kevin da, i obje bin, i heywan gil giya bin i j byer hebnn xwezay esman bin, bawer wek desthilatek hatye qebl kirin wisa j hatye dtin. Di Zerduty da j eyn hz qudret di Xwudyn qenc (Ahra Mazda) y xiraby (Ahrman) da hatye dtin qebl kirin. Ferqeke Zerduty, ya di dem xwe da, ew bye ku bawer ji ptpersy rizgar kirye, belm herweha Agir Hetav j proz qebl kirine. Di baweryn ber da tirs hejkirin di nav hev da sehm pknaye ku eve j bye hz qudreta perisn. V tirs hejkirin xwe wek reya bawery, di hebna dnn esman yk Xwud da j domandye. Ev bawerya di Tewrat da cih girt; Y/ya ku dijina li Reb (Xwud) bike d mutleq bte kutin. Timam cemaet d w/w recim bikin (bi beran bikujin). Byan be, xuyan be, y/ya ku dijina li nav Xwud bike, d bte kutin., bi formlasyonn cuda j bin, wek zihnyet, di kitbn d yn proz da j hatye parastin. Akera ye ku, heke pit ku ev fermana proz! wek destreke b qeyd ert di naverok ruha hem kitbn proz yn dnn esman da cih girt, hing li w der, d ne mirovhez, ne giyanhez, nej xwebn (tolerans) tte dtin. Esasen ji dnn prmtv yn pir Xwud bigirin heta dnn yk Xwud esman, hevpikya her balk tab ye! Bi gotineke d ya sade, dn bi ser xwe, komple tab ye, anku ji tabnameyan pkhatye. K dikare krtkek bike! Ji ber van tabnameyan herweha destra hakimyet b qeyd ert ya Xwud ye Xwud dinya danaye ranaye, hizirn lgernn zanyar herweha kefn n yn zanyar j, t hizaran astengan byne hj j dibin. Di chana sawty da, gava Galileo Galiley, li ser sstem hetav, kefeke n ya zanyar kir wisa gotib; Hetav li dora xwe dizivire dinya planetn d j li dor hetav dizivirin pit v gotina w, dinya j li ser ser w hatib kavil kirin! Dr, bi nav dn Xwud ev kefa Galileo hema ykser dij hakimyet qudreta Xwud qebl kirib ew bi gunehkarya beramber hebna Xwud scdar kirib. W dem desthilata poltk j di dest dr da b dem dem Engizisyon b. Engizisyon, di dem navinc da, wek dadgeh ji aly dr ve hatb damezrandin, daku otorteya zalimane ya dr ji br baweryn cuda mixalif biparze bidomne. Dr li 1633 Galileo, da dadgeha Engizisyon v dadgeha nedadyar j ew scdar dt cizay dam day. Belm nfaza cizay, bi ert nkarkirina kefa xwe girda. Galileo j ji ber tirsa jyana xwe, ert dadgeha Engizisyon qebl kir xwe nkar kir, anku kefa xwe red betal kir! Dadgeha Engizisyon j pit nedameta w, cizay dam rakir, l heta mirin hilgirte bin avdrya xwe! Galileo, can xwe bi inkarkirina xwe xilas kirib, l sc gunehkarya mezin, dr dadgeha engizisyon beramber mirovahy kirib bi w pratka xwe r nedabn br baweryn cuda. Fanatzma dn ya w dem, flozof air mezin Giordano Bruno j, ji ber br baweryn w yn cuda, ku Bruno yk ji destpkern bizava Ronesans b herweha Xwudnas j b, ji teref desthilata dr ya w dem ve, di dadgeha Engizisyon da gelek bi bdad hatib dadgeh kirin cizay mirin dabne w j bi hovtyeke mezin, li 17 Sibata 1600 li Meydana Kullkan li Romay, hatib sotin. Nimneyn bi v reng gelek in di droka dnan da, ku sedan kes ji ber br baweryn xwe hatine kutin. Br bawer ramann ji desthilatdaran cuda, li u deman tolerans nedtine bdadyn mezin bi ser ramanweran da hatine nan. Ma ber sa j (Mlad), li 400, flozof navdar Sokrates j ji ber br baweryn xwe yn ji desthilata Atnay cuda, bi jahry nehatib kutin! Ji drok ders nehatye wergirtin di roja lro da, li chana slam j adeta engizisyoneke n hatye dest p kirin maf jyan nate dan ji bo br baweryn cuda. Ew byer bynn ji aly fanatk radkalstn slam ve li Afganistana ber ya Talbanst dibn, yn ro j li hindek welatn Ereb, li ran, li Erebistana Sid, li Filistn Iraq dibin, nimneyn tahl yn b toleransya dn ne. Fanatk radkalstn slam li her der chan dadgehn engizisyonst danane i kes ku ji aroveya wan derkeve, bi kafirbn scdar dikin bi metodn hovane nfaz dikin, serjdikin! Di droka slamyet da bi hizaran byer bynn bi v reng qewimne ramanwer eyn wek dem engizisyona dr, bi fito, ferman biryarn x maman ve hatine qetil kirin, anj fitoya qetla wan hatye dan! Hema em dr nein, di van saln nzk da, di saln dawya sedsala 20an da, li sala 1989, Ayetullah Xumeyn, li ser nav dn slam fermana kutina nivskar Selman Rud, da. Selman Rud, bi nav Ayetn eytan pirtkek nivsb bi avek rexney li ser hindek ayetn Quran rawestab. L Selman Rud bi kar xwe y ronakbr, aneya zirktik xirab kirib ew zrandibn, anku qelem xwe li ser tabyeke dn leyizandib. Ev prabna w ya gelek normal xwezay ya ronakbrane, ji aly Xumeynyan ve nehatib ef kirin fermana kutina w dabn, ku Selman Rud hj j nikare gelek legal bij kar nivskarya xwe bi rehet bike. Xumeyn mamn dn slam, anj piranya wan em bjin, tehemmuleke bik j nan nivskarek nedabn. Eyn b tehemmul li Benglade j hate dtin fermana kutina nivskar Teslme Nesrn j hate dan, ku ew j mecbr mab ku welat xwe terk bike. Teslme Nesrn di nivsarn xwe da, b toleransya slamyn kevneperest rexne dikir ew gaz tolerans nandan dikirin. Nesrn di axivtineke xwe ya li apemeny belavby da, km zde wisa gotib: Ez ji binemaleke musluman im. rin kevneperestn slamyan yn li ser crann me yn Hind, ez gelek diandim. Pit ku ev crann me yn Hind revn n, kevneperestn slam hatin li xanyn wan binecih bn pit hing j d min wisa bawer kir ku alyek dn tar ye. Li Tirkyey j, bi pirtka Selman Rud, Ayetn eytan ve girday, teroreke ecb ya kevneperestn slam hatib nandan nivskar Ezz Nesn bi kutin hatib tehdt kirin. Tit Ezz Nesn kir j, gotib ku ew d pirtka Selman Rud, Ayetn eytan li Tirkyey ap bike, iku wan salan, -dawya saln 80y heta nveka saln 90-, kevneperestn slam li ser v pirtk, bay teroreke b tixb rakiribn dij ronakbran li hem chan. Ezz Nesn di w kelegerma aktuelya pirtka Selman Rud da, digel nzk 40 ronakbr hunermendn Tirk Kurd n bajr Kurdistana Bakur Swas, ku bedar proz ahyn Pr Sultan Ebdal Elew bibin. L kevneperestn slamyan digel fastn Tirkst bi hevkarya pols lekern erta Tirkyey, teroreke hind mezin li ser ser van ronakbr hunermendan pknan ku adeta Swas dagr kirin. Wan ser Ezz Nesn dixwastin ku j bikin! 2 Trmeha 1993, otla ku ew ronakbr hunermend l diman, -Hotel Madimak-, agir berdan di encam da 35 kes sotin gelek ji wan j birndar bn. Ezz Nesn bi birndar ji destn wan kevneperestan axir xilas bib. Kevneperestan, bi slogann kafiran bikujin, bisojin, ew roj wek roja chada dij b Xwudyan lan kiribn bi w hirs, kn nefret ri ronakbran kiribn. Helbet bi sedan nimneyn bi v reng qewimne li Tirkyey, Kurdistan cihn d yn chan. Me got Kurdistan, ku li Kanna 1978, kevneperstn slam nijadperestn Tirkst, dsa ve bi hevkarya pols lekeran, li bajr Kurdistana Bakur, li Mera j bi slogann chada lslam, dest bi teror kiribn di encam da nzk 150 kesan, bik mezin bi bivir slehan kutibn. Vca ew terora ku, bi nav dn bi nav Xwud hatye kirin, ro j her bi v reng, bi van sloganan, bi van motfn kevneperest, tte domandin. Li ileya 1998 dsa li bajrek Kurdistana Bakur, li Melety, xwandekarek zanngeh, Zanngeha nn, Umd Chan Tarho, li meha Remezan ji ber ku roj nedigirt, ji aly xwandekarek kevneperest slam ve hate kutin. Xelk ku bi nav dn Xwud van kutin, sotin teroran dikin, ne har, nej dn in. L bi baweryeke kor tar tne tij kirin, perwerde kirin. Di v bawerya ku kn, xerez rikary tij ser mirovan dike da, helbet tolerans nabe. Ew xelk avtar, v ava chad kirin ji kahnyek vedixwin. Ew serkahnya avare, wan tr tij dike, mejy wan dio berdide ser mirovn ku wek wan nahizirin. Heke mirov bi nav dn Xwud, heroj her seet bi van gotinn; Kafir, li k der bne dtin, divt bne kutin, kutina kafiran der behet vedike, bne perwerde kirin, helbete d cinayet bne kirin, tehemmul nan kesn ku wek wan nahizirin nate nandan. Heke li ser dn fgrn proz yn dn, axivtin, riberiz krtk qet nete qebl kirin, r nete dan ku axivtin, riberiz krtk li ser dn prozyn dn bte kirin, d awa tolerans pkbt! Ser tolerans ji xwe bi hem br bawer cudahyn xwe ve, hevdu qebl kirine, li beramber hevdu rz nandane. Hukmn pn, ferq cudah qebl nekirin, rz nan nedan, zemn tolerans sabote dike, dnemt dike. Ev b tehemmulya ji dn tte dest p kirin, bi hem dijwarya xwe ve tte domandin. Tolerans, nan krtka her maql masm j mixabin nate nan dan. Byern li welatn Ereb, li yn slam, anj li welatn d yn chan yn ne lslam, ku bi nav Xwud, Quran, Muhemed Pxember slamyet tne kirin, tolerans ahenga mirovahy ji bin ve radikin, xirab dikin. Her cure fanatzma dn, -kjan dn be, dnn esman bin, an yn rh pt bin, ferq nake-, dwarn tabzm xurt dike, dijminahy, b tehemmul b musamahaty jnde dike.        

Ji bawerya totem bigirin heta fetzm, ji bda bigirin heta baweryn li ser agir, hetav, heyv strn d herweha byer bynn heway esman heta dnn yk Xwud yn esman, km zde element nansn hevpik di nav hev da hene. ro digel ku li timam chan hegamonyaya dnn esman heye, belm di nav rtel, pratk tradisyonn van dnan da j gelek tarzn dnn prmtv bi rengn cuda j bin, tne dtin. Reng, desen motfn ji amanzm, bdzm, fetzm, totemzm, zerduty heta hr gir hem dn baweryn ji Asyay heta Afrkay, ji Amerkay heta Ewrpay giravn Okyansa Pasfk, gelek tarzn badet, anj baweryn d yn mstk di nav dnn esman da j hene tne jyan. Xala her hevpik ya van bawer dnan; tab ye, fetzm e, dogmatzm e by riberiz krtk, qeblkirin p perisn e herwisa j, xwe bi hz qudreta mczeyn Xwuday ve girdane. Di v zihnyet pratk da helbete cih tolerans nne.

Dn desthilata poltk

Ji civatn prmtv heta v dem modern, her cure baweryn manew, anj dn, di dest serdestan da byne aletn desthilat. Xwudyn w dem, di eyn dem da xwe ah civat qebl dikirin hukmdar bn, anj wan ev rola hukmdary didan kesn d. Ji xwe gotina hakimyet b qeyd ert ya Xwud ye ji v bawer pratk derketye, ku eve wek destreke lah di dnn esman da dom dike. Ji dnn esman y py da, di Cihty da, pxember digel qazidya Xwud, herweha serok damezrnern dewlet j bn. Msay bi nav parastina ben Isralyan er hukmdary digel Frewnn Misr kirye. sa j, digel ku binyat Cih j bye, l bi nav parastina heq huqq feqr jaran dest bi organzatorya dij desthilata rabn kohenn Cih kirye. Muhemed j bi armanca wekhevya ney heyyan ya li beramber Xwud, dij ptpers pir Xwudhy derketye xwe qazid Xwud lan kirye. Ji Msa bigirin heta sa Muhemed, van hers Qazidn Xwud, py br baweryn xwe di nav feqr jaran da belav kirine, dij serdestn w dem ser rakirine, belm pa ew bi xwe byne serdest! Van hers qazidn Xwud j, ara hakimyet b qeyd ert ya Xwud ye bilind kirine di bin v slogan da bawer desthilatn xwe xurt saxlem kirine. Digel ku pxembern van hers dnn esman yn yk Xwud bi xwe j, di destpk da mexdrn b toleransya desthilatn tabst despotk bn, ku Msa mexdr Frewnan, say binyat Cih mexdr rabnzm kohenzma b insaf ya Cihty -ku bi kenceyeke nedt ya rabn kohenan li ser xaedar hate kutin- Muhemed j mexdr tabzm ptpersya Bedewyan b, belm pit ku ew bi xwe bn xwudan desthilat, vca tabyn xwe kame (binecih) kirin domandin. Ji nav wan tin say dem keys nedt ku desthilata xwe, bi xwe di r bibe bide jyandin. Hj cih berpyn xwe ba fireh nekir di destpka bizava xwe da hate girtin demildest j hate kutin, l li ser br baweryn w, dewsgirn w ryeke bi tabyan ve mit kir vekirin domandin. Desthilatn wan, li gorey v destra lah, jyana sosyal, kultur dar organze kirin bi nav Xwudy mezin soz biryar ferman, di nav herdu lvn wan da pa j di dev rabn kohen, hewar qee xelfe maman da dom kir. Kitbn proz yn van hers dnn esman, ro j di bin rber dareya rabn, qee maman da, destra lah ya hakimyet b qeyd ert ya Xwud ye, temsl dikin tabzm jnde digirin. Ji nav van dnn esman, tin di sawty da reformasyonek di sedsala 16an da pkhat, l bel destra lah nehate guhorn. L di pratk realzekirina sawty da li gorey v reformasyon, cudahyn rtel pkhatin. Belm cudah guhornn bingehn yn di war dn dyanet da yn xelkn saw, pit pven hemleyn mezin yn di war ekonomk, sosyal, kultur poltk da rdan. Hind ku jyana sosyoekonomk batir b, xwandin zanah pket hesya jyana sosyokultur sosyopoltk j fireh mezin b. Guhorn pvenn xelkn saw yn di van waran da, mutlaqyeta dn j nerm kir li na sofzm skolastky, zann zanyary, oreeke mezin pkna di zihnyeta mirovan da. Ronesans Reformasyonn di navbeyna sedsaln 14 16an da pkhat, byne bingehn pven guhornn mezin yn di chana sawty da. Zann zanyarya modern pket, digel xwe norm pvn n na di v dem n da hz zengnya mezin b zanna zanyar! Zanna zanyar, r li ber nrn dtinn ji hev cuda vekir. Zanna zanyary, tixbn tab fetzm kandin. Ji ber hind ye ku, di nav xelk civatn di war sosyoekonomk, sosyokulturel sosyopoltk da gihit pvey da, normn demokrasy li p in, tab  bilumm adet tarzn kevnare, bi zdeh xurt ve hatine mnmalze kirin. Di nav civatn pvey modern da bawerya sawty domnant e, belm dn dyanet rvebirya poltk, anku dr parlement ji hev cuda ne, anku lak sekular heye desthilata poltk dar, bi nav xelk di dest parlement da ye. Pit reformasyona sawty ya li sedsala 16an, desthilata dr ya poltk mnmalze b pit sedsala 18an (orea Fransay ya 14 Trmeha 1789) j prosesa demokrasy li reahya Ewrpay j dest p kir relatven j be, r li ber desthilata xelk veb. Di v dem da, zanna zanyar bizava br ramana azad bi p ket, bi hz ket digel v pven, riberiz, krtk pirsyardarya zanyary j kr fireh b v pvena bi zanyar, ber pitn br baweryn taby teng kir. Norm pvn rzgirtin hejkirina kes hzan ji aroveya kult derketin. Hz kes, dsa ve relatven j be, ji dil hatin hej kirin rz j herwisa ji dil bo wan hate girtin. Hejkirin rzgirtina bi tirs ve hatye dorp kirin, marjnalze b. Kes hz, bi kiryarn xwe yn ba qenc di xra xelk da, hatin biha kirin li gorey van norm pvan rz dtin hatin hej kirin. L di nav xelk civatn ku hj j di nav kevl br bawer tarz tradisyonn kevnare taby da dijn, rzgirtin, hejkirin bi tirs e, ne ji dil e. Ev tirse, dibe ku ji hza lah be, dibe ku ji hza fizk be dibe ku ji hza parey be, ferq nake. Ji ber ku di nav van tarz baweryn jyana kevnare pavemay da, heke rz hejkirin gelek vekir nete nandan, wisa tte hizir kirin ku d xirabyek anj zerarek li dv bt. Hing j daku xwe ji er belayan biparzin, formelen rz siyanet hejkirina xwe nan xwudan hz desthilat didin. Ev rzgirtin hejkirina kult ya di nav xelk civatn pavemay da, di hem tkilyn sosyal poltk da bi giran ve tne dtin ev tarze hj j fonksyonel in. Ji ber van br baweryn kevnare pavemay ne, ku rz siyanet hejkirina beramber organzasyonn poltk ldern poltk, byne kult! Ev rz siyanet hejkirina ji bo organzasyonn poltk ji v j zdetir ji bo ldern poltk tte nandan, ji ber v kultzm d bye tab fet! Cih ku kultzm, tab fetzm l, ne axivtin, nej riberiz krtka zanyar l nabe. iku heke axivtin anj riberiz krtk li ser v organzasyona poltk, anj organzasyona dn, li ser lder poltk, anj li ser lder dn, anj rber terqat bte kirin, zerar zyan digihe y/ya ku axivtin, riberiz krtk kir. Kultzm, tabzm fetzm r keys nade axivtin, riberiz krtk li na w tin rzgirtin hejkirina bi tirs tata pasv kame dike ku eve j bi timam b tolerans ye. Belm hal ew e ku, axivtin, riberiz krtk, zemn br bawer ramann ji hev cuda pktne, jnde digire. Di reweke wisa da tab, fet kult nabin, anj gelek marjnal dibin. Her tit li ber axivtin, riberiz krtk ye, u tit, u kes dervey axivtin, riberiz krtk namne. Di zemnek wisa da, otorte tin zanna zanyar ye. Kes organzasyonn ku hz otorteya xwe li ser tabzm, fetzm kultzm avakir, rnadin axivtin, riberiz krtk. Ew tin teyd pesn dixwazin. Cih ku tin teyd pesn l be, tolerans, anku xwebn nabe. Lewma di nav xelk civatn prmtv pavemay da lder hz, b qeyd ert otorte ne bi nrnn xwe yn dogmatk, kult in, tab ne, totem fet in!

Ew elementn ku naveroka tabzm, dogmatzm, totemzm, kultzm fetzm pktnin, km zde di nav sstem organzasyonn poltk yn Kurdan da j hene. Di nav Kurdan da, ji jyana nav mal bigirin heta jyana er ya relatven pkevt ya bajr, eyn silsileya totemzm, tabzm, kultzm fetzm digel dogmatzmeke kr dom dike. Rzgirtin hejkirin, bi tirs hatye hnandin. Di pratka jyana dn ya slam zidty ya li nav Kurdan da j, eyn sstem gelek req hik didome. Ev rengn dogmatzm, totemzm, tabzm, fetzm kultzma di jyana dn, er baskn d yn sosyal, folklor kultur da, bi domnant dom dike v yk, bi gotina her nerm em bjin, srayet br bawer pratk timam sstem poltk y Kurdan j kirye, ku di pratka wan da j ji xwe tte dtin! Organzasyonn sosyopoltk hetta yn sosyokulturel yn Kurdan, herwek sstem mekanzmayn dn mezheb kar dikin. Fonksyonelya hyerarya van organzasyonn Kurdan, wek hyerarya dn, mezheb terqatan e. Mezhebek, terqatek herweha lder pyn wan mezheb terqatan, end proz bin, b qeyd ert tad dixwazin, ku sstem mekanzmayn poltk yn Kurdan j wisa ne. ablona dn, feodal relatven j er, sstem rvebir ldery y tradisyonel y Kurdan, bi rengek n, bi kirasek cuda l bi eyn zihnyet, di jyana poltk ya Kurdan da dom dike. Di nav van sstem mekanzmayn ku diubine sstem mekanzmayn dn feodal relatven er da, br baweryn ji hev cuda, dengn cuda, nrnn cuda, ne dibin, nej tolerans tte nandan. Di br bawerya dn da, awa hakimyet b qeyd ert ya Xwud ye, bi nav Xwud pxember sembol tad ye, di mezheb terqat da awa hakimyet ya rber e, di feodalyet da feodal di er da awa gotin ya axa ye, di nav sstem mekanzmayn poltk yn Kurdan da j py lder, pa j organzasyon b qeyd ert xwudan hakimyet e. Anku, heke bi forml dn dubare bikin; hakimyet b qeyd ert ya lder ye! Organzasyon tin alet v hakimyeta lder ye! iku, organzasyonn Kurdan, -helbet di ertn objektv da-, yn sosyopoltk herweha yn sosyokulturel j, -ger herend generalze nebe stisna hebin j, hakimyeta piran wisa ye-, adeta wek dn mezheb terqatn n herweha neo-trb ne! Di skelet mirov da entegre sstemek harmonyeke organ heye. Belm stna ragir hesty pit ye. Gotina hesty pit mecazen di nav lteratra poltk da tte bi kar nan. Vca di poltk sstem Kurdan da, deharmonzasyon domnator heye, l stna ragir nne her tit di nav du lvn kumandator da ye kar tte kirin j kumanda poltk e. Di nav v sstem sentralst da lder tab ye hyerar j li gorey v tabzm ji ser heta bin wek xetn serwar (vertkal), her tit dike nav dest lepn lder.  Mekanzmayn wr wrdary, yn kolektvzm herweha normn demokratk nnin ku pirs pirsker herweha axivtin, riberiz krtk hebe, daku sstemek desentralst pkbt li na hyerarya serwark , kolektvzma berwark cih bigire, ku sstemek bi tolerans p bikeve, rne kar bike. Problem konflktn ku ro j, di nav organzasyonn sosyopoltk sosyokulturel yn Kurdan da rdidin, bi esas ji b toleransy derdikevin, ku ji ber wan bawer, nrn tradisyonn kevnare paver yn tabst, ant demokratzm hakim dibe zemn tolerans bi timam tte nne kirin!   

Ji dnn prmtv bigirin heta dnn esman di jyana komple sosyal poltk ya Kurdan da, br bawer pratkeke km zde ub hev tte dtin, ku tda tab, totem, fet, dogma, kult forml b qeyd ert tat wek xelekn zincrek rz dibin! Ger hem rbern dnan, hem j organzasyon ldern van organzasyonn sosyopoltk sosyokulturel yn civatn pavemay, -ku Kurdistan xelk Kurd, mixabin belm relatven j be, bi giran ve di v kategory da ye, herend istisna hebin j, ku istisna j rzika git xirab nakin!-, daku tabyn xwe bipeinin perde bikin, axivtin teoryn xwe bi gotinn demokras tolerans cla dikin dibiriqnin, anj teorken formlasyonn goya gelek demokratk tabloyn gelek bi tolerans mirovperwer yn "bqusr" pk mirovan dikin, l di pratk da bi timam berevaj gotinn xwe hereket dikin fersah fersah ji wan bihayn ba qency dr in. Di ravekirina bi git da gava dn tte terf kirin wisa tte gotin; dn, di tkilyn kesane yn digel prozyet anku -qutsyet- da, koma baweryn mstk dogmayan e. Hema teor pratka chana organzasyon ya sosyopoltk sosyokulturel ya Kurdan j bnin ber avn xwe, hn d bibnin ku ew j ji koma dogmayan pkhatye! Di jyana ku ev br baweryn dogmatk organze dike da, helbet br baweryn ji hev cuda, riberiz, krtk pirsker nabe. Ji ber ku nrnn cuda, riberiz, krtk pirsker li cudahy, li guhorna poztv ber bi p li rasty geryan e herweha pvene. Di dn diyanet da, di jyana kevnare ya feodal relatven j ya er da, -iku di sstem erya dem destpka kolektvn mirovahy da biryar ya hem endamn kolektva prmtv b, ku di navbeyna endaman da reya xwn heb-, di nav xelk civatn ku bi van tarzn kevnare dijn da, bi hizaran tab hene ku adeta jyan as dikin. Di axa (erd) ku bi van br baweryn tabst, fetst, totemst, kultst dogmatst hatye klan da, ne tolerans, nej bi hem ferq cudahyan hevdu qebl kirin, n nabe. Di zemnn pir tab da patnaj dibe, ku patnaj kirin pavene, li cih xwe mane eve j bizava pven dibire. Li u civatan, hetta li yn ro pkevt da j, mutleq b taby , anku safyeta mutleq pknat, belm divt zemn ku ev br baweryn kevnare l n dibin, bte paqij kirin ku xwudan hz tesr nebin. Di erdn wisa da, br baweryn zanyar bejin nadin, xurt nabin. Ma boi flozof cereyann flozofk, di van civatn pavemay da bin nagirin, n nabin jyana br raman stewr dimne? Ji ber ku, zanna zanyar, perwerde xwandahya zanyar, tte asteng kirin. Civat, bi tab xurafeyan ve tte gj efsn kirin! Vca di nav jyana pavemay prmtv ya Kurdan da j, heta ku zanna zanyar, perwerde xwandahya zanyar xurt, fireh belav nebe, xwudan hz desthilat nebe, xelk bi van br ramann pkevt nene ronah kirin, d di nav tevn dogma tabyan da bimnin ku emcama w j perisn e. Perisn rtela dn ye, ku bingeh w tabzm e. Di jyana dn hem tarzn kevnare da perisn tat heye, rzgirtin hejkirina bi tirs hatye hevr kirin heye. Di nav dewlet rejimn bi deolojyn tabst ykst tne dare kirin da j, tixbn tolerans, bi wan bi xwe ve girday ne! Heke di nav qalib kiras wan da bimnn tolerans heye, belm heke xwudan br bawer ramann cuda bin sifir tolerans heye! Li welatn chana sy di dewletn wek Tirkyey da, ant demokratzm despotzm, ji tradisyon deolojyn wan yn tabst ykst derdikevin. Esasen, di nav jyana sosyal da, hakimyeta mr j ji v reya kevn ya tabzm ttin. Desthilata mr bi sedan argumentn dn, kultur sosyal tte xurt kirin. Harmon entegrebn herweha balansa elementn jyan pkve jyana jin mr, bi van br baweryn batil xurafeyan ve tte sabote kirin. Di jyana hinde pavemay prmtv da ans tolerans namne ji xwe nne!   Tolerans, li erd, ax cih ku zann zanyar, perwerde xwandah l xurt, heye. Tolerans anku xwebn, li cih ku bi hem ferq cudahyan hevdu qebl kirin li ser v esas pkve jyan heye. Tolerans, di cih ku br ramana azad heye da heye. Tolerans, li zemnn ku hem normn demokrasy tda bi rast fonksyonel in, heye. Hem jyana dn dyanet, hem jyana sosyal, hem j jyana poltk ya Kurdan, mixabin belm di ertn hey da hj j gelek prmtv e, pavemay ye, lewma tab hene, totem hene, dogma hene, fet hene, kult hene, anku, -relatven j be-, hakimyeta komple ya van elementn negatv heye, l tolerans qet nne! Ev rewa objektv, -ku domkirina statya dagr kolonyal ya Kurdistan bi v ve girday j pavemana erxa sosyoekonomk, yk ji binasn sereke y v negatvyet ye-, helbet ne cih pesmzm (rebn) ye. Hind ku civata Kurdan j di maksmm derecey da bi metod naveroka perwerdeya modern zanyar ve perwerde bibe, ji aly ekonomk, sosyal kultur ve pve bie, modernze bibe, ji tradisyonn paver xwe paqij bike, hem azadya br raman, hem j bihay br raman hebe, beramber nrnn ji hev cuda rzgirtin hebe, di tkilyan da ddet teror nebe, diyalog hebe, d ev kirtyn ku tabzm diafirnin, mnmalze bibin. Jyan tkon e, lewma divt ji bo armancn paqij temz, ji bo jyaneke b tab, bizav tkoneke xurt bte dan, daku di nav civata me da j tolerans, anku xwebn, serdest bibe.

ROJAN HAZIM

05 Trmeh 2004                  

ser