pave

 

Tsunam Tulas

afata Kanna 2004,

 

ROJAN HAZIM

 

Ykemba pit cejna fileyan ya noel, anku 26 kann roja ykemb li asyayabar, li Okyansa Hind adeta derya serbin b. Li kujy rojavayabakur ya girav Sumatray, ku girday Endonezyay ye, li gorey pva rasatxaneyn chan pva richter, bi iddeta di dereceya 9 da li bin okyans faya (faille) erd keli zelzeleyeke mezin pkhat. Pit v hejyana erd ya li bin okyans, pln dwane rabn ber bi reahyn dorber ve herikn. Di zanyarya jeolojk da bo van pln pit zelzeleya bin av radibin, tsunam dibjin, anku pln deryay. Tte gotin ku cara pn masvann Japon ev gotine bi kar nane. Lewma j ji ziman Japon ketye nav lteratura zanyar ya chan. Ji aly etmolojya ziman Japon ve j ji xwe tsu tte manaya lman nami j tte manaya pl. Japonya dewleteke ji giravan pkhatye. Dormandor w deryayn b serbin in. Pa Japonya li ser fayn zelzeley ye j. Zelzeleyn reahy bin, yn deryay bin, felaketn mezin tnin ser Japonyay. Lewma Japonyay teknolojya ku xwe ji afatn zelzeley biparzin peyda kirine, xwe di v war da gelek pve birye. Di van saln dawy da gelek zelzeleyn derece bilind qewimne j, belm xusareta giyan gelek km pkhatye. Vca welatn ku ev afat bi ser hat, di navdanana wan felaketan da j ser dikin. Ji ber hind ye ku masvann Japon, carek ji caran afateke bi v reng bi ser wan da hatye ku ev nave danane ser wan pln ht ku erd, mal mirovan dadirin. roka peydabna v gotina tsunami xuya ye ku pit afateke bi v reng bye. Tsunam, anku pln okyans ku pit zelzeleya bin av radibin, ji pln d yn deryay gelek cuda ne. Gava ji bin erd ve li bin hizaran klometre li bin deryay zelzele ldide, pln wek dwa radike ber wan plan j dide pern av. d i bi ber bikeve adeta radimale. Bilindahya van pln dw, heta sed mtroyan j radibe li pa xwe di nav deryay da aln kr pktne gava li peravan da pave vekiya j, dinyayek digel xwe tne binav dike. Ev belaya ku bi ser welatn li dora Okyansa Hind hat, li timam dinyay b felaketa her mezin ya dmahka sala 2004. Encamn w afat ji n ve derdikevin ku nzk du sed pnc hizaran, anku ark milyon mirov telifne di v tfan da. Gelek rojnamevann ku w dem li w der bne ji xwe ev serbinya deryay wek Tfana Nh bi nav kirin. Neheq j nnin ya rast. Tin miryn hatine dtin nzk du sed hizaran in nzk pnc hizaran j di nav wan pln dwane da berze bne ne.  Ev pln hinde bilind xurt raby di seetek da nzk 200 klomtereyan hl hatine li reahy dane. Dsa ve li gorey avdrn w tfan, hza hejandina w zelzeleya bin okyans tazyqa ku pknay enerjya valakir, di senga peqn valakirina enerjya ji 790 bombeyn atom da bye. Heke ev zelzele bi v iddet tam di reahy da pkhatiba, xuserata giyan da xwe li dehqat daba belk end gund, bajr bajrk ji xertey rakiriban. Encamn v afat ji milek ve li wan welatn ku tekonolojya z hiyary bi kar nanin j zde giran bne. Ji ber ku li gorey ku zanyaran dane akera kirin, di navbeyna nv seet pnc seetan da ew pln ht gihitine peravan. Heke sstemn z hiyary li wan welatn afat bi ser wan hat da heban, xusareta giyan hinde mezin nedib. L tte gotin ku wan welatan ji ber binasn bihabn, ew sstem li welatn xwe ne danane, bi cih nekirine, anj nebne endam organzasyona navnetewey ya z hiyary. Eve j helwesta wan welatan ya bihanedana mirov nan dide. Ji ber xemsarya bi zanah ya wan dewletan encama ne bi xr ya afat hinde zde giran b.

ans Tulasy

Di afatn hinde mezin da hejmara miryan end zde be, carna bi hejmareke gelek bik j be hindek mcze j pktn end mirovn xwudan talih ji mirin xilas dibin. Di v serbinya mezin da j end mczeyn bi v reng pkhatine. Li gorey neyn apemenyan bebekeke bst roj ya bi nav Tulas, pit rabna w tfan bi saya ser doeka xwe rizgar bye. Gava pln daraner raby bi ser malan da hat, av tij xany Tulasy j bye. Tfana tsunamy, Tulasya bst roj di nav xeweke kr da girtye. Bab w hing di plaj da ji bo risq w firokar dikir. Plan bab Tulasy adeta rakirye ber per esman. W j xwe di w bilindahy da bi stnn elektrk ve girtye xwe ji mirin xilas kirye. Dayka Tulasy j hing di nveka mal da bi ser av ketye, l bi her away xwe gihandye bebeka xwe. Dayka fedakar dibne ku bebeka w li ser doeka xwe li ser av maye. Bi hemleyek xwe digihn bi ansek mezin xwe xilas dikin ji ber wan pln mirovxwer! Maleke s kes, Tulas li ser doeka xwe, dayk bi ezm taqeta dayk bab j bi yana xwe ya mczew ji w felaketa giran rizgar dibin. Herkes ub wan bi ans talih nebye. Tulasya Malezyay li ser doeka xwe bi dest lepn rane yn dayka xwe ji w tfana tsunamy xilas b. Bab w dezgeh xwe y firokary li plaj da ber wan pln bym, l gyan xwe xilas kir ku ji bo paeroja bebeka xwe b dyarya her mezin bihadar di nav w afata giran da. Tulas di w tfana tsunamy da b sembola jyan. Bi hizaran bebek zarok telifn.  Pln bym ew bedenn ter taze nazik daran. Li gorey daxuyanya UNICEF UN di hejmara mir berzeyyan da ji s pika du pik, bik in. Zarokn d wek Tulasy bi ans nebne. Gelek ji wan nihe di nav pln sar tirsbar yn deryay da bne xwereka semasyan. Bi hizaran j ketin nav w her remila ku ji ber pln deryay may da. Tsunamy bi dehan metre bilind girn qir gil li pa xwe hlan di bin wan ter telaan da belk cesedn bi hizaran mirovan hene.

Rebenya klann bik

Li nav wan rhl daristann peravn Sri Lanka, li wan hregiravn li Okyansa Hind belavby da, bi dehan babik ln di nav jyana xwe ya kevn qedm da jyana xwe didomandin hebn. Li gorey gotina negihan avdrn w afata mezin, ew klann di nav jyana prmtv da, bi ber wan pln qatil ketine b seran bne. Hebna wan klann bik, zengnyeke etnk kultur bn di nav jyana binemala mirovahy da. Wan babikn bik, ji hem hebn imkann chana modern teknolojy dr, jyana xwe ya otantk gelek bi serbilind didomandin. Ew bi w prmtvya xwe a bn, raz bn. Hejmara her yk klan end sed j ban, her klan bi ziman xwe diaxivtin, bi folklor kultrura xwe ya xwer otantk dijyan. Serdestn wan welatn ku ew babikn qedm l diman, bi xemsar bbextyeke nedt, ew klan ji hem berhemn jyana modern teknolojy bbahr dihlan. Feqr, reben peranya wan klanan, herend ew bi xwe ji v jyana xwe serbilind j bn, erma wan dewletn ku ew li diman b. W jyana rebeny tra nekir, v car j xezeba xwezay berb bedena wan ew ji nav jyana mirovahy rakirin. Navn wan hem klanan nate dan, belm hind ku di apemeny da cih girt, ew hrebabikn, anku klann di nav w cografyaya Okyansa Hind da, li wan welatn ku Tsunamy l day da, hejmareke bilind ya wan klanan j mirine. Yk ji wan klanan, Sentnelan, hj j herwek di dem berpenr da, dijyan. Ji ber ku v babik, bi astya klany xwe parastye u tkil li derdora xwe nedanaye, lewma j hejmara wan tin nzk 200 (du sed) kesan bye. Qedera qebleyn Nkobares ompenan j wek ya Sentnelan bye hj j u ji wan nate zann ka i bi ser wan hatye. Hvya me ew e ku ev babikn qedm ku jyana xwe ya otantk didomandin, netelifbin. Belm heke neyn pit w afat belavby rast bin, - hv dikin rast nebin-, b seran bne bi encameke wisa bym j, ji bil giyan mirov, ziman, folklor kultureke mezin j digel mirina wan berze dibe die, ku eve cih mixabinyeke mezin e.

Xezeba xwezay

Xweza, maka jyan, kana jyan ye. Xwezay xwe bi xwe erd esman danaye ranaye. Ev hza xwezay ya b ser bin, b pv kan, ji ezameta w ya ykane ttin. Xweza afirandr e. Hebna bi giyan b giyan, ji ber sing ber xwezay diz. Xwudana hem jyana bi giyan b giyan xweza ye. Xweza xwudana jyan ye. Xr be, xwe be, xezeb afat be, her ji bin ser w xwezay derdikeve. Xweza hzeke muqtedr ya her tit ye. Ry jyana bi giyan xweristin e. Xweza xwe bi xwe xwe dirse. Eve xweristina jyan ye. Terazya jyana bi git ya bi giyan b giyan, ji ber v xweristina xwezay pktt. Terazya xwezay wek terazya zringir e, milim xwe a nake. Li kjan kujy dinyay ser terazy xwahr be, xweza bi hza xweristin ser d y terazy rast dike. Qanna xweristina xwezay gelek kamil e b qusr e. Di koa xwezay da hem ryn jyan hene. Xr xwe ah heye, n beh xezeb heye. Eve rengn jyan ne. Jyan ne tin xr xwe ah ye, nej tin n beh xezeb e. Xwezay terazya van ryn jyan gelek bi hostah danaye ragirtye. Lewma qubleya mirov ya hem jyana bi giyan xweza ye. Xweza bawer ye, persgeh e. Xweza hem kul keser derd e, hem j gul kullk xeml e. Xweza hem xirab ye, hem j qenc ye. Xr er, ep rast ber pitn xwezay ne. Ji ber hind ye ku ji xwezay silbn, acizbn, nabe. Hebn her bi aqil y xwezay mirov e xwezay sing ber xwe li ber hem jhatyn mirov vekirye xwezay mirov ko kirye. Mirov jnde be, mir be di koa xwezay da gelek bihadar e. Koa xwezay herdem ji bo mirov jndeyn d vekir ye cih her ewle avneh koa xwezay ye. Mirov ji koa xwezay hatye d dsa ve bie koa xwezay. Eve qanna xwerist ya xwezay ye. Xweza bi hem ryn xwe ve meqbl e, bihadar e. Xweza hebna her mezin e, u tit ji w mezintir nne.

Vca heke xweza hinde mezin muqtedr be, mirov, ku xwezay ew afirandye, end hebn her bi aqil y xwezay j be, car heye ku nikare xwe li ber ry xezeb y xwezay ragire. Mirov gelek kodn xwezay veresandine. Belm, tin gelek. Anku hj j gelek kod mane ku li ber veresandina jrya mirov in. Hind ku jyan hebe, xweza d hebe, xweza hebe d jyan hebe. Kar veresandina kodn xwezay u cara xilas nabe. Xweza awa her sanye, hetta her salse jyaneke n diafirne, digel w j kodek tte afirandin. Her kefa mirovahy veresandina kodn xwezay ye ku jyana mirovahy xwe bike. L bel, demek tt ku ev hebn her bi aqil y xwezay, anku mirov, b are dimne li ber byer qewimnn xwezay. Ev byna li Okyansa Hind j, yk ji wan qewimnn mezin e ku, adeta besreta mirov hatye girdan. Hebn her bi aqil y xwezay, mirov, mixabin hind aqil nekirye ku teknolojya z hiyary bi kar bne ku pit w zelzeleya bin okyans, alarm bide ku xelk li ber peravan xwe ji w xezeba mezin ya xwezay xilas bikin. Helbet mexsed ji aqil nekirin ne ew e ku, u kes ne hizirye ku xelk agahdar bikin daku bi ber w afat nekevin ne mirin. Xemsarya rvebirn wan dewletn ku afata mirovxwer l qewim, gunehkarya her mezin e beramber mirovahy. Ev encame nan dide ku li ber av wan rejiman, bihay mirov nne. Ji bo hem hz dizya xwe bi milyaran dolar pareyan dibnin, peyda dikin, belm ji bo xwe ewlehya mirovn xwe hisaba sentan dikin ku xerc nekin! i guneha xwezay heye di encama van qewimnn xwezay da. Fatraya xusareta van felaketan gelek bi rehet sanah bo xwezay tte birn. Eve j durtya mirov nan dide. Li milek j, hakimn dinyay, serdestn dinyay, dewletn her zengn, her xwudan qudret, dewletn ku ji esman dinyay dare dikin, bi kana fotoyn ji esman, leyiza sivoreyan, beza kseleyan bizava mryan gelek zelal tesbt dikin, fotoyn pl ilqna derya okyansan dikin, deng awazn heywanan, wzewza mar mikan qeyd dikin, awa hejandina zelzeleya bin Okyansa Hind pit zelzeley j rabna pln qatil yn Tsunamy tesbt qeyd nekirine, ecba dinyay ye! Di ber pitn w okyans da, di ser binn w deryaya htn da, bi dehan sentraln leker agahdary yn Amerka dewletn d yn mezin hene. Ew sentraln wan axivtinn di nveka qesrn welatn dorber Okyansa Hind da guhdar dikin, awa hirna pln qatil yn Tsunamy nebihstine, ecba dinyay ye! Heke wan plan ber xwe daban peravn Amerkay, yn Japonyay, yn Awustralyay, ew sentraln dewletn mezin da di sanyeya xwe da alarm ldin wan welatan agahdar bikin ji w felaketa di r da. Belm mixabin ku dewletn klasa duy, xelkn wan dewletn pavemay ew biha neb ku ji sentraln Amerka dewletn d yn mezin snyaln hiyary werbigirin. Lewma j xelk feqr y wan welatan bi hizaran gor dane w xezeba xwezay. Di w afata mezin da gelek hevwelatyn Ykitya Ewrpay j telifn. Bahra pitir ji wan j yn welatn Iskandnavyay bn. Ji nav welatn Iskandnavyay j hejmara mezin ya miryan yn Swd bn. Danmark, Norwec gelek welatn d yn Ewrpay ji mir gor dane w tfana re. Belm heta ku sala felaket, anku 2004 xilas by j, hejmareke qet ya hevwelatyn YEy kiv nebib. Li yn welatn YEy, l bi taybet li welatn Iskandnavyay, li Danmark, Swd Norwec neke giran hate girtin. Seramonyn rzgirtin ji bo miryn xwe hem goryn d yn w afata giran amade kirin. Xelkn welatn Ewrpay hem ji ber miryn xwe, hem j yn welatn herma zelzeley, xemeke mezin giran kan, ji dil rondik werandin. L bel, rvebirn wan dewletn mezin yn ku di w okyansa mezin ya ku zelzele pln qatil l raby da binke sentraln wan yn leker hey, rondikn tmsah werandin, rondikn wan ne ji dil bn! Mixabin, ev dewletn ji aly ekonomk leker ve hinde mezin xurt, ji ber per esman bigirin heta heft tebeqe bin erd deryayan, dinyay kontrol dikin, gava pjna felaketan ber bi welatn wan ve hat, antenn wan demildest snyal alarman didin dereceya xusareta xezeba xwezay li nav welatn xwe mnmalze dikin. L gava dor hate xelk welatn feqr klasa duy, antenn wan snyal alarman nadin! Ev paradoksa nesl mirov, necisya her mezin ya cins mirov e! 2004 bi v xezeba re ya xwezay xilas b. ark milyon mirov bn gory w afata mezin. Hind j man b mal war! Hv tte kirin ku qet nebe ev felaketa bi ser xelk w navey hem mirovahy hat, wijdana serdestn dinyay bilerizne ku piek j feqr jaran bihizirin, bi teknolojya xwe, qet nebe wan ji hatina felaketn xwezay haydar bikin, daku feqr jar dsa qet nebe bikarin xwe bi imkann xwe xilas bikin! Hv dikin ku afatn wisa, zengn feqr, u cara bi ser mirovahy nen.

end tsunamyn qewim

Hind ku di apemeny da cih girt, li dinyay end byern bi v reng qewimne encamm wan j gelek giran bne. Bahra pitir ya wan j dsa ve li derdora w okyans pkhatine. Hindek ji wan ev in: 21 Trmeha sala 365 ya Pit say, li rojhilata Deryaya Sp, li bajr Misr, li Iskenderyey pit zelzeleyeke li bin deryay, pln mezin rabne bi hizaran mirov kutine. 1 Terna 1775 j serbajr Portekiz, Lzbon bi zelzeleya Okyansa Atlantk rabna pln qatil adeta kavil bye gelek mir dane. Di w felaket da Ispanya Fas ji zerareke mezin ya mirov mal dtye ku bejna wan plan heta e metreyan bilind bye. 27 Tebaxa 1883 j li Endonezyay yay volkank y Krakato peqye pit v peqn j pln tsunamy li deryay rabne li girav Sumatray, ku v car j zelzele tsunamy giran lda, nzk il hizaran kes mirine. Peqna v yay volkank hind bi iddet bye ku, tte gotin ku esman hind biriqandye ku ew ronahya li esman pkhat ji bst hizar klometre dr li serbajr Norwec li Osloy hatye ferq kirin ressam navdar y Norwec Edward Munch, ew evn ji meha Terna 1883y heta evn Sibata 1884,  ku bi w ewqa agir yay volkank biriq, bi nav Hawar tablo kirye. 15 Hezrana 1896 j, Tsunamya Sankriku li Japonyay daye. Bejna w pla tsunamy 23 metre bilind bye bi ser xelk ku bo seramonyeke dn komby da hatye di encam da nzk sih hizaran kes kutine. 17 Kanna 1896 j, pln tsunamy v car j li peravn Kalfornya Amerkay daye xusareteke mezin ya mal daye. 31 ileya 1906, pln tsunamy li Okyansa Mezin ya Pasfk li Kolombya Ekvador daye nzk hizar pnc sed kes kutine, mal xan kavil wran kirine. 1 Nsana 1946, pln tsunamy li sentrala fanosa deryay ya Alaskaya Amerikay daye pnc personeln sentral darane herweha li Haway j daye nzk sed st kes kutine. 22 Gulana 1960, tsunam 11 metreyan bilind bye li peravn ly hizar kes, li Haway st yk kes kutine. Hz hla wan pln dw heta peravn Filipn Japonyay j hejandine. 28 Adara 1964, li Alaskaya Amerikay, di cejna paskalyay, anku cejna hkesor da, s gund binav kirine ji xertey birine 107 kes kutine. Her w tsunamy li Oregon Kalfornyaya Amerkay j 15 kes kutine. 16 Tebaxa 1976, tsunamya pasfk li golfa Moro ya Filipn daye pnc hizar kes darane. 17 Trmeha 1998 j, li Papua-Gneya N zelzeleya bin av bye pln tsunamy dsa ve har bne heft gund ji xertey birine nzk du hizar pnc sed kes kutine.

Di dawy da, li 26 Kanna 2004, roja ykemb, li seet e spd, dem Ewrpay, li bakura girav Sumatraya Endonezyay zelzeleya bin av di iddeta dereceya 9 da pkhat ew pln wek ejderhayan rakirin di ser da xelk Sumatraya Endonezyay, Sr Lankay, Hindistan, hregiravn li Okyansa Hind, li Tayland, li Malezyay, heta peravn rojhilata Afrkay, li Kenya Somaly nzk ark milyon kes kutin. ark milyon kes j b mal war hlan. Ev zelzele pln qatil yn tsunamya 2004, felaketa esr ya dinyay b. Tsunamya kanna 2004, ji atoma Amerikay ya li Nagazaki Hiromaya Japonyay ku li er chan y duyemn peqand, s cara zdetir mirov kutin. Bila Xweza u cara van felaketan nede ser mirovahy!

ROJAN HAZIM

Kann 2004

ser