pave

 

Adarname

[8 Adar, 12 Adar, 21 Adar - Newroz, Kurdistan Mkro Federasyon]

ROJAN HAZIM

Heyva adar adeta b meydana ah prozya, n behya. Li milek brnana rojn tkonan, li milek serhildan berxwedann balk, li milek seramonyn fermkirina belgeyn dewlet herweha aksyona Newroz bizava hilbijartinn ehridarya 28 adar li Kurdistana Bakur Tirkyey, rojeva Kurdan bi git dagirt mit kir Kurdan ji ser meha adar were nikar ser xwe bixwurnin di navbeyna aktvteyan da hatin n; li w n behy, li w ah prozy, adeta rojn wan bi bez ve born. Adarn hersal wisa ne, l di adara evsale da byer ketin ser byeran. 8 Adar roja jinn rencdar yn chan ye kin Kurd, daykn Kurd, tevay jinn Kurd hazirya w roj dikirin ku hem bi br bnin, hem j xwastek daxwazn xwe pk bikin ku br rehya navxwey dervey, li ser pirs pirsgirkn xwe yn mirov cins, serwext agahdar bikin.

Midehek dirj e ku jina Kurd di nav bizava azadya dayka mezin, dayka nitiman, anku Kurdistan da ye! Dayka nitiman proz e, di berda her tit tte dan! Jina Kurd, ber li xwe, li dayka hem nitimanyan, li dayka nitiman, li Kurdistan xwudan derdikeve. Wek nav dayka nitiman tte bi lv kirin, balk e, belm operaya bi nav Dayka Nitiman ya ku salek ber Komara Mahabad, di Adara 1945 da li Mahabad hatye leyistin tte bra mirov! Nitiman, anku dayk, girtye, xsr e, bindest e, divt ji bindestan bte azad rizgar kirin. Grbek ji endamn Jkaf (Komela Jyana Kurdistan) ev opera amade kirin li Mahabad leyistin. Misyon temaya operay nasyonalzma Kurd b. Di sehney da, Dayka Nitiman anku Kurdistan destgr e, bi qeyd zincran girday ye, dl e pa j zarokn v dayk, zarokn Dayka Nitiman xwe diavjin ber eperan dayka nitiman ji dest zaliman rizgar azad dikin. Opera baleke gelek germ bilind dike seyirvan bi deqqeyan li ser pyan li epikan didin slogann Kurdperwer nitimanperwery diavjin. Di navbeyna Jin nitimanda kontakeke gelek drekt, xwezay sentmental heye jina Kurd, wek daykek, li dayka nitiman, anku jin, mr li dayka hem welatyan, hevnitimanan xwudan derdikeve, di ber da xwna xwe, jyana xwe feda dike. Jina Kurd, xwudan tradisyoneke tkoer, bi fedakaryeke mezin mafn xwe dayne pa, armanca rizgar azadkirina nitiman daye p, bi dil daxwaza xwe neheq li xwe kirye, maf azadyn xwe feday tkona azadya welat xwe kirine. Belm, mr Kurd ev fedakar, cisaret hjayya Jina Kurd qet nezanye, desthilata xwe digel v jina fedakara jyan bahrve nekirye! Jina Kurd, digel hem zor, zehmet dijwaryn jyan stema mr Kurd, di ertn evro da j, di her 8 Adar da, hem doza mafn xwe yn cins dike, hem j xwez daxwazn welat xwe bi dengek bilind dibje. Jina Kurd, wek dayka ehdan, dayka girtyan, dayka tkoern doza Kurdistan, li meydanan hawar dike, dij zordarya rejimn kolonyalist tkon dide, l herweha haj xwe j bye, dij desthilata mr j derdikeve di berterefkirina adet tradsiyonn kevnare da xizmeta pkevtina civat welat xwe dike.

Tam di v roj da, di 8 Adar da li Bexday, Makqanna demkurt ya Iraqa Federal j bi seramonyeke ferm ji aly rvebirya n ya Iraq ve, -ku di ser da berpirsiyar Amerkay, yn Erebn i Sun, Kurd, Asr-Kildan Tirkmen tda ne-, hate mza kirin. Ev seramonye, bi ihtimaleke mezin tesadufen rast v roja jinn rencdar yn chan hat. Bi tesaduf j be, rasthatineke balk b. Ji ber ku 8 Adar, li timam chan wek roja tkona azadya mafn jinan tte proz kirin. Ew belgeya li Iraq hatye mza kirin j, pit dktetorya ilsale ya rejima Beas-Seddam, demek n ber bi demokrasy ve dide dest p kirin li Iraq. Di w belgey da, hem bi kem km j be, maf azadyn mnmal yn Kurdan, hem j li ser tixbn tengkir j be cografyaya Kurdistan di bin dareya Kurdan bi xwe da, tne qebl kirin ferm kirin. Lewma, di rojeke prozya brnana tkona maf azadyn jin da, mzakirina w belgeya ku azadyn Kurdan j fade garant dike, 8 Adar ji bo jinn Kurd bihadartir dike.

Di v nivsar da em d ar byern giring yn di adar da pkhat, wek nameya adar rave bikin, bisengnin biha bikin.

 * makqanna demkurt ya Iraqa Federal ku di 8 Adar da hate mza kirin

* 8 Adar, ku roja jinn rencdar yn chan ye

* 12 Adar, berxwedana Qamilo Kurdn Sryey

* 21 Adar, ku cejna Newroz ye

I.

Kurdistana Mkro Federal

Bi makqanneke demkurt j be, li Iraqa n, mzakirina belgeyeke hevpik, bi ser xwe gaveke poztv pve ye. Proseseke bi v reng ber salek, -ber 9 Nsana 2003- nedihate xiyal kirin. L evro d realteyeke Iraqa n, rojhilatanavn timam chan ye. Iraqa n, bi hza dnamkn xwe yn navn bi dest ve nehat. Hza dnamkn derve domnant encamgir b. Ji ber hind, di plankirin dzaynkirina Iraqa n da, rola dnamikn derve bi giran dibe. Hza derve j, herend koalisyoneke navnetewey hebe j, gelek akera Amerka ye ew xwudan desthilat e. Di avakirina Iraqa n da projeya Amerikay b bingeh li ser w projey Iraqa n tte ava kirin: Iraqa Demokratk Federal. Di vegirtina Iraq da, ji nav dnamkn navn tin Kurd xwudan hz bn roleke mezin j leyistin. Armanca Kurdan projeya Amerkay tin di nav projey da hev digirt, l di naveroka projey da, dtin xwastekn Kurdan nyetn Amerkay tam neketin serhev. Ji xwe Erebn i yn Sun li gotina federal j gelek germ nebn bi zehmet hatin qani kirin ku hj j nerazbna xwe didomnin. Di nav kmanyn bik da Suryan-Kildan tifaqdarn Kurdan bn, l Tirkmen bne dardestey dewleta Tirkyey na ku maf berjewendyn xwe biparzin, bi armanc xwastekn dewleta Tirkyey ve rabn. Di riberiza federalzmeke awan da ji alyan tin Kurdan aroveyeke makqann amade kirin xwastekn xwe formle kirin. L bel, ji ber ku Kurd di nav xwe da duser bn, nikarn w belgeya xwe di maseya bazar da bi ser bxin. Li milek, dijberya Ereban, ya Tirkmenan, li milek j hem Iran, Srye hem j Tirkyey destwerdann provakatv kirin ku prosesa zelalkirina aroveya makqanna demkurt tkbidin. Di reweke wisa da, Amerkay j balansa navxwey ya Iraq bo xwe kire binasek sereke di encam da aroveya xwe bi alyan da qebl kirin. Li gorey v belgeya ku Amerkay bi Kurd Ereban daye mza kirin, federalzm di ser pramda dewleta sentral da tte qebl kirin. Belm cografyaya Kurdan, anku Kurdistan, ji aly tixb ve hatye teng kirin. Pirsa Kerkk, ku bye namsa xwastek armancn Kurdan, hatye hilawstin paxistin. Ji v nezelaly xuya dibe ku areserya Kerkk herweha Xaniqn, Msil ingar d di saln bt da bi balansa navxwey bte hel kirin, ku hing hz iyan konjonktra navxwey, ya navey ya navnetewey taynker dibe. Kurd heke heta hing xwe serber bikin kartn bazara poltk di dest xwe da saxlem bikin, dikarin xwastekn xwe bi ser bxin. Belm, halhazir ev rewa nezelal, potansyelen tehlkeyan di nav xwe da disitirne, ku d di paeroj da bibe ser are, giriftar alozyn dijwar. Di v belgey da tit bi poztv hatye pitrast misoger kirin, fermkirina tixbn 1992, anj bi gotineke d, tixbn paralela 36 ne. Rvebirya Kurdistana Iraq, bi mzakirina v makqanna demkurt, hem di nav Iraq da, hem j di meydana navnetewey da fermyet wergirt, ku eve bi ser xwe di ertn hey evro da, di konjonktra rojhilatanavn chan da, relatven destkevteke gelek giring e. d Iraq, dewleteke, komareke federal e. Di nav v dewleta federal da, Kurdistan j cografyen, anku bi nav xwe xwudan dareya xweye. Li v der, by ku bikevin nav detayan, em d li ser ar xaln giring rawestin:

* Tixbn paralela 36, ji Dihok, Hewlr Silmany pktn. Ev xale, ji aly fermbna navxwey navnetewey ve, bi nav Kurdistan, bi parlement hukumeta Kurdistan ve gaveke p giring e. L bel, ji aly hz iyana Kurdan ya di vegirtina Iraqa n da, li ber rol berpirsiyarya Kurdan ya beramber Iraq, rojhilatanavn chan ya di war ewlehy da, gaveke li pa e. Binas sereke j, dubend duserya Kurdan bi xwe ye. Kurdan bi v berbelav, duser dubendya navxwe, nikarn hz iyana xwe, rol berpirsiyarya xwe ya poztv vegrin destkevteke mezintir ku bigihin tixbn rast yn Kurdistana Bar. Di v war da, rvebiryn poltk yn Kurdistana Bar, nikarin xwe li pa mazereta konjonkturel ya rojhilatanavn, ya nav Iraq navnetewey verin. Ji ber ku, heke rvebiryn zer kesk di parlement, hukumet hza asayi da xwe kiriban yk, da pozisyona xwe xurttir bikin bi v hza ykgirt ya navxwey, dikarn aroveya destkevtn xwe firehtir bikin. Pniyara hevray ya desthilatn zer kesk ya makqann bo Iraq j, di pozisyoneke duser da hate kirin, lewma giranya ku j dihate hv kirin, nan neda. Erebn i Sun, soz biryarn ku di dem opozisyon da day, di v rewa n da, ji br kirin ji duserya Kurdan j gelek ba istifade kirin pyn xwe li ber teklfn Kurda as kirin bi v helwest j, r li ber Kurdan birn. Amerka ji xwe di bin fiara dewleta Tirkyey da b ev dijtya Ereban bo xwe kire binasek konkret mil neda plan Kurdan. Amerkay ev pozisyona xwe ya goya bal di leh Kurdan da bi kar nena. Eve wek paradoksek d bte dtin, l di encam da Amerkay rola xwe ya balty li gorey berjewendyn xwe bi kar na, etk raman nekir ew hevkarya stratejk ya Kurdan ya di vegirtina Iraq hilweandina rejima Seddam hetta girtina Seddam bi xwe da, li ber avan negirt. Evro, pit azadkirina Iraq, ba xuya dibe ku, Amerka li gorey stratejya xwe ya bi nav projeya rojhilatanavn ya mezin, -qet nebe di roja evro da-, naxwaze, guhornn gelek, anj ultra radkal pkbne li rojhilatanavn. Ji ber ku armanca xwe ya mezin stratejk bi dest ve naye, rejima Beas-Seddam hilweandye Iraqa n li gorey daxwazn xwe ji n ve organze dzayn dike. Pit kontrolkirina v eper stratejk, Amerika dixwaze statkoya hey d bi metodn li gorey xwe rasyonel, biguhore, di demek fireh dirj da pkbne, bi gotina xelk, bi sebir bhna fireh, bern statkoy bi lihazeyan [manvelayan] ji cih bike. Ev hd bizivna Amerkay leza Kurdan hev nagire. Ji ber hind j Amerka di pratka Iraq da wek plan xwe realize dike, Iran, Srye Tirkyey j raman dike li gorey v konsepta xwe hd gavan diavje! Li ber v pozisyona Amerkay, plan projeya ku bi nav makqanna demkurt hatye qebl mza kirin, ji aly Kurdan ve helbet gaveke p e, serkevtinek e, l bel di eyn dem da destkevteke pave ye j. Ev encama paradoksal, herweha paradoksa Kurda j nan dide. Di ertn nebny da bi destxistina van mafan helbet hissyata Kurdan germ, ge tr dike. Belm, li gorey tkona Kurdan, bi serxwe ve hatin organzebna ji 1992 were, destkevtek mezin li meydan nne. Ji aly cograf ve tixbn tengkir, ji mil poltk ekonomk ve j desthilateke tixbkir li ber av e. Fermbna v arovey, "pave" j be, helbet serkevtinek e destkevtek e!  Di serkevtin destkevta evro ya pave da, berpirsiyar hzn desthilatdar yn zer kesk in. Van hzn xwudan desthilat, ne dezgehn wek parlement, -ger parlement bib yk, l formel b, ne fonksiyonel b-, hukumet asayi, -ku temsla hza netewey dikin-, kirin yk, ne j r dane hza sivl ku daxwaz xwastekn xwe yn mezin firehtir bilind bikin. Xelk bi timam li ser armanc nav federasyon hate manple kirin ji xwe alternatvn d yn wek, serxwebn, anj konfederasyon qet nehatin bi lv kirin. Ji axivtinn ajtatv yn li ser maf Kurdan y serxwebn j heye pve titek pratk nehate kirin. Keys nehate dan ku xelk bi azadane hem alternatvan riberiz bike, ku heke ev keyse hatiba dan, ku grb kesn alternatvn serxwebn konfederasyon diparzin j propaganda ajtasyon bikin, xelk da gelek bi zdeh ve rehya xwe ji bo serxwebn dyar bike. Di demek gelek teng direng da rdana organzebna hza sivl ya ji bo referandm komkirina mzayan j, -ku nzk milyonek nvan mza komkiribn-, di reweke wisa da nedikar guhornek pkbne. Ji xwe hzn desthilatdar, yn zer kesk, hz iyana Kurdn pareyn d yn diasporay qet nedan ber av guhn xwe, tkilyeke xurt berwer digel wan nedanan, hza wan ji bo pitgirya xwe nedan moblizekirin ku di bazara digel Amerika Ereban da xwe p saxlem, xurt qamtir bikin. Digel hind j, pareyn d yn Kurdistan xelk Kurd y li diasporay, bi timam ji ber br baweryn xwe yn paqij bijn yn welatperwer neteweperwer pitevanya Kurdistana Bar rvebirn wan kirin ku ya rast j ew b.

* Ziman ferm y Iraqa n, bi v belgey pve dibe Ereb Kurd. Helbet zimann kmanyn d j, Asr-Kildan, Ermen Tirkmen j di perwerdeya wan bi xwe da d bte bi kar nan. Belm, Kurd Ereb d bi hev ra di belgeyn dewlet da bne bi kar nan; di paseport, pl kaxezn bank da. Di parlemento, dadgeh, hukumet konferansn ferm yn dewlet da Kurd Ereb d digel hev bi kar bn. Li dezgehn federal yn li naveya Kurdistan j, Ereb d bte karnan. Rojnameya ferm ya dewlet j d bi Kurd Ereb bte weandin... Bi v xal ve, ziman Kurd d, ji statya ziman xelkek b dewlet derdikeve, dibe ziman dewlet, di organ mekanzmayn dewlet da ferm fonksiyonel dibe, ku eve di nav "destkevta tixbteng" da, destkevta her mezin e, ku ziman Kurd dikeve nav mekanzmayn navdewlet j.

* Hza pols asayia navxwe, -nav hza pmerge nabore-, tne parastin. Eve herwek xala li ser ziman gelek giring e, ku Kurdistan timam ewleh asayia xwe d bi hzn xwe yn xwumal biparze.

* Helbet di referandmeke ji bo makqann anj qanneke git da, hebna maf vetoy j, ji bo Kurdan garantyeke giring e. Bi v yk, r li ber otorteya "nifsa bo mezin" j tte birn, ku di war parastina mafn "netewey" "etnk" da, dest "kmanyan" xurt qam dike herweha binaxeya demokrasy j saxlem dike. 

Di aroveya git da, qebl mzakirina v belgey, makqanna demkurt ya Iraqa Federal hem ji bo Ereban, hem j ji bo Kurdan kmanyn d, pit dktetorya Beas Seddam, azadbnek e, rizgarbnek e. Li aly d, v federalzm belk Ereb kmanyn d yn bik, Asr-Kildan, Ermen Tirkmen raz kirin, a kirin, belm Kurd ne gelek raz ne, ne j gelek a ne! Federalzma evro, li gorey tkona Kurda, rol giranya wan ya di hilweandina rejima Beas Seddam da, di avakirina Iraqa n da, ne layiq Kurdan e. Titek akeraye ku pengya demokras ji n ve avakirina Iraq Kurdan kirin, lewma ew hjay statyeke mezintir bn. Ji ber hind, aroveya federalzma Iraqa n, ji aly maf azadyn ekonompoltk cograf yn Kurdan ve teng e. L bel, qenc xiraban e, ehwen er e! L di prosesa azadya Kurd Kurdistan da, gaveke bihadar e, iku di ber da bedeln giran hatine dan. Binaxeya v destkevt saxlem e, destkevteke helal e, ji ber ku di bin da ji xwn renca paqij ya xelk Kurd pve titek d nne. Di v proses da, hza xelk Kurd, digel hem a kmasyan destkevteke pavej be, ji aly di ser da PDK YNK part, grb exsyetn jr yn Kurd ve, hate organze moblze kirin. Lewma ew hem j hjay rz, vn prozya her ji dil in. Rew statya n, ji bo bi destxistina armanc, xwez daxwazn mezintir, gaveke gelek giring e tte hv kirin ku qet nebe ji evro pve, organn giring yn dewletbn, yn wek parlement, hukmet, pols, pmerge, anku timam hzn asayi, dare dezgehn d yn ferm, bne ykkirin, daku ev destkevte bte mezintir kirin, ku thnek bide derdor xwe j!

L bel, digel hem bihazanna tkoerya rvebirn xelk me, divt akera bte gotin ku, di v makqanna demkurt ya Iraqa n ya federal da, Komara Iraqa Demokratk Federal, ji du komarn federal, Komara Federal ya Kurdistan Komara Federal ya Ereb, pktt nate gotin. Bin term Hukmeta Kurdistan ya Regonal, -Kurdistan Regional Government-, anku navey anj herm tte x kirin. Ji ber hind, hewceye ev rewa n, li gorey senga xwe bte mana kirin, ne km, ne j zde! Di areserya problema Kurd Kurdistan da, helbet ev belgeya n ji gelek alyan ve ji peymana 11 Adara 1970 pvetir konkrettir e, l ji federalzmn hevnimne yn li chan j pavetir e. Nav regonal herend ji aly rvebiryn poltk yn Kurdan ve wek federasyon tte tercume mana kirin j, l encama ji bo Kurdistan derketye meydan, di navbeyna otonom federasyon da ye, anku ji otonomy pvetir, anj makro otonom, ji federasyon pavetir, anj mkro federasyon e. Tixb aroveya ji bo xelk Kurd welat wan Kurdistan hatye vebirn, mixabin ku trker nne. Heke li ser v encam hiss bte rawestan, hing helbet mirov dikare bje ku, serkevtineke gelek mezin e! Belm, heke lojk objektv bte raman kirin, mirov nikare rvebiryn poltk yn Kurdistana Bar, spesfken di bazarkirina v makqanna demkurt da, gelek serkevt bibne. -Ku yk ji endamn Kurd y Rvebirya n ya Iraq Dr. Mehmd Osman j km zde di v arovey da gazinde dikirin-. Ev, -bi gotina her nerm-, kmasya wan, wek hergav tte dubare kirin, ji dubend duserya wan ttin. Fatra v kmasy j ji bo xelk Kurd tte birn, ku bedel w j ne sivik e!

Bi nav kirina statya Iraqa n, wek Komara Demokratk, Plral Federal ya Iraq, di ji n ve dzaynkirina rojhilatanavn da, kill e. Bi taybet welatn cran, yn ku Kurdistan dagr kir, li ber v nimneya Iraqa n, an bi hza dnamkn navxwey, anj bi hza dnamikn dervey, mecbr in xwe biguhorin. V proses dest p kirye z an direng d encaman biafirne! Nan werarn v yk tne dtin. Tirkye, Iran Srye, pit dzayna n ya li Iraq nikarin statkoya xwe ya kevnare bi israr bidomnin biparzin. Rewa Iraqa n ji v al ve d bibe binasek guhorn, bibe modelek. Hem Amerka, hem j Ykitya Ewrpay welatn d yn demokratk d hergav nimneya Iraq bidine ber avn Iran, Srye Tirkyey. Iraqa n statya n ya Kurdan, d ji bo Kurdn pareyn d j bibe motvasyonek model mnmal aresery. Statya evro ya Kurdistana Bar, ji bo pareyn d j, d di bazara digel dewletn dagrker da, xeta sor e. Mnmm areser ev e li ser v mnmaltey d zdeh bte kirin, heke hz iyan hebe helbet! Tte hv kirin ku, rvebiryn poltk yn Kurdn bar, ji tecrubeyn heta evro ders wergirin, di dem salnameya prosesa makqann hilbijartinan da, ku heta dawya 2005 hatye plan kirin, xwe bi hztir bikin, ya her giring daw li v dusery bnin, ku bikarin aroveya mafn xelk Kurd firehtir bikin tixbn Kurdistan bigihnin ser rast heqy.  

Di encam da; di ser v sedsala bst yk da, mkro j be "federalyek" hatye bi destxistin. Ev tabloya ku ji 92 were derketye meydan, d bn gihitina navika dewletbn ye. Di v dewletbn da du sembol, ku yk ji wan, anku ziman, hebna neteweyek nan dide, ya d j, anku "alaya perem" ku ew j objektven temsla neteweyek dike, di nav "reelpoltk"a dinyay da, di nav tixbn "ferm" yn Iraqa federal da j be, bi nav xelk Kurd welat wan Kurdistan, fermyet wergirtine ku ew j du ala ne; ziman ku alaya dengn e alaya ar reng ya Kurdistan. Ev dewleta navik, pit v belgeya hevpik ya digel Ereban hatye mza kirin j, ji bo armanca serxwebna Kurdistan, bo avakirina dewleta serbixwe ya Kurdistan, zemneke, qonaxeke, divt bihay w bte zann bi berpirsiyar bte parastin herweha bte pve birin. Lewma, digel hem kem km, teng bikya arove statya v destkevt herweha digel a kmasyn rvebirn poltk yn Kurdn bar, ev hebn avabna Kurdistana Bar, divt ji aly hem Kurdan ve bte destek kirin, ku ji xwe pitevanyeke xurt, aktv dnamk j, gelek vekir ji nveka dil tte kirin.

 

II.

Roja jinan

8 Adar, roja jinn rencdar yn chan ye. Hem jinn Kurd, hem j bi tevah xelk Kurd, ku wek xelkek bindest hevqeder y cins bindest e, v roj ji nveka saln 70 were proz dikin. Di wan saln hefty da, prozkirina 8 Adar bi ser xwe aksyoneke oreger b. Af hilawstin, men, kombn an panelek amadekirin, anj evek pknan, byern mezin bn. Li ser wan alakyan ria pols, girtin, kence midehek dirj di hefs da man, adeta rtn b. Bizavn netewey yn Kurdan ev roj li gorey mana naveroka w ya oreger proz dikirin. Ji milek ve, rewa jina Kurd hem jinn rencdar yn chan dihate gotbj kirin, li mil d, ji ser v roja jinan, bindestya xelk Kurd, zulm zordarya rejima kolonyalst ya Tirkyey berxwedana bizava netewey ya xelk Kurd dihate fade kirin. Bizavn netewey, bi minasebeta v roj tkona xwe xurt gurtir dikir. Li saln 70 xwandekar ronakbrn Kurd di destpkirin hnandina bizava netewey ya organze da, hem bihayn oreger yn navnetewey wek bihayn tkona xwe qebl dikirin bi v bawery di her brhatina wan rojan da aktvteyn cuda organze dikirin. Eve bib tarzek xebat tkon herweha tradisyonek ava kirib. Di prozyn van rojn navnetewey da, bizavn netewey yn Kurd, li ser naverok mesajn unversal yn van rojan gelek sadiq diman ew roj bi rzdaryeke hjay xwe bi br tnan.

Boi roja jinan

Ji destpka civatn n navn were bahra pitir ya mirovahy bi gotina her sivik, ezyet dike. Destpka droka civatn n, herweha destpka bindestbna ducare ya cins jin ye j. Di her civatn nayet da, na serdest, kasteke, ji nav hejmara mezin bo ya civat, grba her bik e, l bahra mezin ya heyty di dest xwe da digire. Bi v zengny, aletek xurt y desthilat ava dike bi v mekanzmay, serdestya xwe li ser piranya civat didomne. Di v sstem zalim da, herdu cinsn rencdar yn mirovahy, mr jin bindest in. L bel, wek cins afirandr, anj maka jyan, jin ducare bindest e. Ev bindestya jin, hem di nav na serdest da, hem j di nav na bindest da, helbet li gorey rew karekterstka xwe, heye. Di v sstem nedadyar da, jin hem wek mirov bindesta sstem rencxwar e, hem j bindesta cins mr e. Hem jina na serdest, hem j jina na bindest, di bin otorteya mr da ye. Ji du nn cuda, ji du rew ertn cuda, muterekyeke cins jin derdikeve meydan, ew j li bindest mr bne. Cins jin, her ji destpka peydabna civatn n were, dij v qedera xwe tkon daye. Li milek dij na serdest tkon da, ji mil d ve j dij desthilata mr berxwe da. Di v tkon da, cins jin paradoksa xwe ya cins j jya. Jina na serdest, herend di bin zulma cins mr da j ma, l deng xwe nekir, anj deng xwe tev deng jina na bindest nekir. Di muterekya zulm desthilata mr da, enya jin, ji ber rewa nayet pare b ev paradokse hj j dom dike heta ku di navbeyna nan da kendaln kr mezin hebin, tkona heveper ya cins jin j pknat.

Titek akera ye ku, tkona maf azadyan hergav ji n, navn cins bindest dest p dike. Drokeya bi destxistina maf azadyn cins jin j bi xebat tkona jinan, belm jinn rencdar, dest p kir. Jinn rencdar karker di nav sstem kaptalzma hov ya Amerkay da haj xwe bn, hiyar bn doza maf azadya xwe kirin. Heta nveka sedsala 19an jinn rencdar hem ji mrn rencdar zdetir dixebitn, hem zdetir jan dikan, hem j ji cins mr kmtir heqdest werdigirtin. V rewa nemirov, bhna jyan li jinan ik dikir di 8 Adara 1857 da li Amerkay, bajr New York, jinn di karxaneyn tekstl da kar dikirin serhildan rewa nemirov ya ku tda kar dikirin, protesto kirin dest bi grev kirin bi v alaky xwastin ertn kar jyana wan bne ba kirin. Di timam silsileya civatn n da, jin, wek cins bindest heta sstem kaptalst kar xwe li ber v zulma sstem bigire. Di sistemn kolet feodaly da, cins jin hem di bin zulma n, hem j ya mr da tepeser ma nikar deng xwe derxe! Bi destpka sstem kaptalzm, bi git na karker, spesfk j cins jin haj hza xwe b ku v qedera xwe qebl neke biguhore. 8 Adara 1857 mlada v haj xwe bn tkona maf azadyn cins jin ye. Helbet ew roj, destpk b ji bo guhorna qedera jin. Jin, wek cins bindest irska tkona xwe w roj vxist, l bel gebna w roj tkon gelek sal kan. Jin bedeln giran dan heta ku w roja serhildana xwe, hem bi sstem kaptalzm, hem j bi desthilata mr bide qebl kirin. 

Mlada enternasyonalzekirina v roja tkona jinn rencdar yn chan bi pengya aladara maf azadyn jinn karker rencdar yn chan, sosyalsta tkoer Klara Zetkn li sala 1910 li serbajr Danmark, Kopenhag, dest p kir. Di 26-27 Tebaxa 1910 da, li Kopenhag, konferansa jinan ya enternasyonala duy, pkhat di v konferans da, bi pniyara Klara Zetkn, ew roja tkona jinn Amerkay ya li 8 Adara 1857, li New York pkhat, wek roja jinn rencdar yn chan hate qebl kirin ji w roj pve her sal, 8 Adar hate proz kirin. Herwek di ziman rokan da tte gotin, ew roj yk evro du, ew tradisyon di ertn evro da, hj j dom dike. -Ji xwe pit v berxwedana bi israr ya jinn rencdar yn chan, Rxistina Ykitya Neteweyan-UN j di sala 1975 da, ku ew sal, sala jinan ya nternasyonal b, 8 Adar wek roja mafn jinan fermyen qebl kir-. Di v mideh dirj da, wek cins bindest jin, tkoneke xurt da, bedeln mezin dan ku hem rewa jyana xwe qenctir bike, hem j xwe ji bin nr cins mr rizgar bike. Jin, evro di chana kaptalst da, li gorey pkevtinn relatv hindek xwastekn xwe bi dest ve nane, l mixabin hj negihitye armanca xwe. Belm, jin, hj j li chan, hem ji ber sstem kaptalst, hem ji ber tradisyonn kevnare yn civat, hem ji ber fundamentalzm tabperestya dn, hem j ji ber desthilata mr di nav diskrmnasyoneke mezin da ye. Bi metodn cuda, rew ertn cuda, l bindestya jin hj j dom dike. Mixabin ku di v proses da jin, bbextya her mezin ji hevjn xwe ji mr dibne ku eve paradokseke mezin ya jyana bi git mirovahy ye. Digel hind j, jin di her 8 Adar da, deng xwe, hawar gazya xwe bilindtir dike. Her 8 adarek, ji ber, bik j be, gavek batir dibe ev pvenn gavbik jinan gebn hvdar dike ku tkona xwe sist lawaz nekin, berxwedana xwe firehtir bikin destkevtn xwe j hem saxlemtir hem j mezintir bikin. Jina Kurd j di v tkona navnetewey da, ji epern xwe, ji nav welat, ji Kurdistan, mil dide tkona jinn rencdar yn chan. Esasen jina Kurd, bi salan e, mil bi mil mr di tkona azady da cih girtye. Zdetir bi fedakarya nav mal, carna j wek pmerge ji dawya saln 80y ve j wek gerlla di rzn tkona azady da aktv bye. V aktvy, rol pozisyona jina Kurd di nav civat da mezin bihadar kirye, rzgirtinek peyda kirye. Ger adeten j tte gotin ku di nav jyana tradisyonel ya xelk Kurd da cih jin cuda ye, jin gul e, kullk e, anj jin maqla mal ye, hetta jin carna serokry j dike, di nav er dozan da berevany dike, cih jin l, er radiweste, dest li jin ranabe gelek titn d, ku eve hem j di zemn aroveya desthilata mr da tne dtin. L eve dsa ve relatven ry poztv y madalyon ye. Di ry d y madalyon da, rastya jyan heye, ku ew j bi gotine her nerm peran ye! Bindestya jin, li nav mal, li jyana derve, li kar, li her geha jyan bi dilsojyeke mezin dom dike. Adet tradisyonn kevnare, teessuba dn, rz rzikn er feodal, mixabin hj j jyana jin dikin jahr! Jina Kurd, hj j du gava li dv mr die. Li gelek devern Kurdistan, hj j di bin areva re tar da ye. Di mahr evna jin da hj j zincra next (qelen) heye. Di tradisyona pkve jyana jin mr da, hj j lteratra desthilata cins mr domnant e; mr nake, jin tne, -ku gotina , di pkve jyana jin mr da, partner e, anj bi timam tekabul gotina e ya Tirk dike, anj di manaya zewaca Ereb da, refq refqet ye herwek gotinn partner e, j, ji bo herdu cinsan, bo mr jinan pkve bi kar tt herweha wek ji partneran tte pirsn, me bi hevdu kir, dibjin-!.. Termnolojya zewac j li ber desthilata mr adetn feodal tte bi kar nan. Jin die mr, anj mr dike -l ji bo mr, jin dike nate gotin!!! Ji ber ku li gorey v tradisyon bawery! xwudan mal mr e, lewma mr jin tne mal. Wekhevt nabe! Mr hze, qudret e, jin jar e, lawaz e, hewceh bi parastina mr heye! Ji ber hind jin die mala mr. Ji bo mr Kurd, jin, hj j tin dayka bikan e, cih w nava mal ye! Jina Kurd, ji ber v konservatvya mr ji erxa berdrya ekonomk bi zanah tte dr kirin. Cins mr naxwaze desthilata ekonomk digel jin bahrve bike, rnade ku jin di jyana kar da cih bigire. Mr nahle ku jin li ser kesayetya xwe j xwudan soz biryar be. Jina Kurd, ji aly mr Kurd ve hatye xsr kirin. Ldan, kence tecawizkarya mr Kurd ya li ser jina Kurd, mixabin belm btixb didome. Ev rewa negatv tin di nav civata git ya Kurd da nate dtin, di nav goya elta Kurd! da j dom dike. Ev elt tin maskeyek dide ber ry xwe, xwe vedire, li koik dwana, li mekann kolektv, li panel semnera, axivtinn hamas dikin, xwe goya modern nan didin, jin mr wekhev in dibjin, behs maf azadya jin dikin, l di pratk da, ji Kurd rz cudatir titek nakin. Kurd xwanda, ronakbr modern li nav ar dwaran, Kurd rz ye, belm li derve bi maske ye, parzdar wekhevy ye, modern e! Ev tp duy, anku y bi maske, ji tp ykemn tirsbartir e. Kurd rz, di derbarey jin da, qet nebe, ykr ye, i raman dike, hem li mal, hem j li derve wisa dike. Bo Kurd rz, jin, dayka bikan e, xwarin dike, kar nav mal dike, du gavan li dv mr e, ji koik dwann mr l, dr e gelek titn d...! L bel, xwanday Kurd! dur ye, br bawerya xwe ya anormal li mal tetbq dike, l li derve maskey moderny dide ber ry xwe xwe wek hevtay jin nan dide! Helbet, di nav xwanda ronakbrn Kurd da yn ku di pirsa jin da, mirov modern raman dikin j hene, ku hem teorken, hem j pratken awa raman dikin wisa j dijn, l mixabin ku hejmara wan km e hetta mirov dikare bje ku, stisna ne. Vca rewa jina Kurd di seranser Kurdistan da, mixabin ku tabloyeke gelek bi xem derdxe meydan. Ji ber hind ye ku, jin li ser jyana xwe ne xwudan maf biryar e, nikare hevjy xwe hilbijre. Tin bab bira, ne dayk xwk j, bel tin bab bira xwudan maf, soz biryar in li ser hem jyana jin pit kir j, mr xwudan desthilat e! Jin, bi van br bawer ramann kevnare, dijmirov, adet paver, bye goya sembola nams!. Di bin desthilata mr da, her cure hz diz tte kirin, belm nams di psra jin da tte dtin bedel v nams j bi jyana jin tte standin, ku ew nams j, ne namsa jin ye, namsa mr e! Heta evro j roj nne ku li Kurdistan kin ciwan, anj jin bi tohmeta bnamsy, -ev gotina bnamsy j di tercumeya van nobedarn nams da, heke ki an jin bi dil xwe hej yk kir, bi dil xwe kir, ykser bnams e!- bi dest bira, bab anj lzimek d nete kutin... Heta ku ev desthilata mr li ser timam hucreyn jyan hakim be, hza mr qadir mutlaq be, mixabin ku cins jin d bindest bimne jin nikare li ser kesayetya xwe xwudan soz biryar be. Rizgarya jin di dest w bi xwe da ye. Belm, mixabin ku jin di bin perwerdeya bi git ya mentaltey desthilata mr da, mala xwe j bi dest xwe xirab dike. Kur xwe, bi br bawerya tradisyonel domnant ya desthilata mr perwerde dike, mezin dike neyar cins xwe bi dest xwe diafirne! Eve j paradoksa her mezin ya cins jin ye! Keng jin, xwe ji v mentaltey hakimyeta mr rizgar kir, ev nr desthilata mr kand, maf azadyn xwe bi dest ve nan, wekhevya xwe bi destxist, hing d jyana mirovahy j tena normal be.

Jina Kurd j, li milek bo rizgarkirina welat xwe azadkirina xelk xwe, li mil d j ji bo maf azadyn xwe yn cinsyet tkon dide. Bar jina Kurd ducare giran e; hem dij dagrkeran, dij desthilata kolonyalzm heveperya mr Kurd dike, hem j dij desthilata mr Kurd berxwedide. Lewma 8 Adar, roja jinn rencdar yn chan, ji bo jina Kurd bi manatir e. Jina Kurd, hem li azadya welat xwe, hem j li azadya cinsyeta xwe digere. Ji ber hind, ev 8 Adara 2004, ji herdu alyan ve ji bo jina Kurd bi manatir b. Jina Kurd, hem roja xwe proz kir, hem j di pareyek welat xwe da, li Kurdistana Bar, ew azadya ku mil bi mil mr Kurd hatye bi destxistin, proz kir. Di rizgar azadbna Kurdistana Bar da rola jina Kurd,-ger nate dtin zann-, l temet ya mr Kurd e. Bi mohrkirina makqanna demkurt ya Iraqa Federal ev destkevta Kurdistana Bar di meydana navnetewey da fermyet wergirt. Bi v destkevt, pareyek welat digel tkona jin azad b, l mixabin eve nate manaya azadbna jin. Belm jina Kurd, di prosesa azadkirina xwe da, gaveke mezin bihadar j avt. Jina Kurd, ji evro pve, divt timam hza xwe, digel ji n ve avakirin pvebirina welat, ji bo bi destxistina maf azadyn cinsyeta xwe j bi kar bne, ku li nav tixbn ferm yn Kurdistana Bar-(Iraq) li Iraqa Federal xwe j azad bike. 8 Adarn tn, d ji bo Kurdan ducare bi mana bin bne proz kirin; hem d mohrkirina makqanna demkurt ya Iraqa Federal, ku xwastekn mnmal yn Kurdan tda hatine qebl kirin, hem j d roja jinn rencdar yn chan pkve bne proz kirin.

 

III.

12 Adar, berxwedana Qamilo

12 Adar, ji bo Kurdn Kurdistana Bakur herweha brhatineke tahl dijwar e j. 12 Adara 1971, erta Tirkyey hukumeta Suleyman Demrel xist hukumeta Nhat Erm ya ku di bin desthilata wan da, na ser kar. Bi w darbey leker drekt nehatin ser hukum, l bi rya sivln mej leker bi nav operasyona balyoz nirek dij oregern Tirk Kurd dane dest p kirin. Bi sedan oregern Tirk Kurd hatin girtin, kence dtin, hatin kutin. Denz Gezm navdar, ku Kurd Erzerom b, di dem darbeya 12 adar da hate girtin 6 Gulana 1972 digel du hevaln xwe, Yusuf Aslan Irfan Uar hatin dam kirin. Disa oreger navdar y Tirk, Mahr ayan hevaln xwe j 30 Adara 1972, li gund Kizildere li Nksara Tokat hatin kutin. Pit darbeya 12 adar, komeleya xwandekarn Kurd ya bi nav DDKO [Ocaxn Kultur yn rojhilat yn oreger] hate girtin, rvebir endamn w bi dehan oregern d yn Kurd j hatin girtin li hefsa Diyarbekir hatin zndan kirin. Wan oregeran 12 sal hukum xwarin. Ismal Bek j w dem digel oregern Kurd, li ser doza xelk Kurd hate girtin ciza xwar. Pa hem, bi efya hukumeta Ecewt ya sala 1974 hatin berdan. Vca 12 adara 1971 u cara ji bra Kurdan nae. Ew dem, ji bo Kurdan demek re tar ye herdem li br e. Di 12 Adara hersal da Kurd tkona xwe ya w dem j bi br tnin zulm zordarya rejima fat protesto dikin. Rasthatin bjin, byern Qamiloy j tam w roj qewimn.

i qewim

Di meydana phola Qamiloy da, du tmn phol (futbol), yk ya Erebn Drezor, ya d ya Qamiloy, dileyizin. Algirn tma Drezor ji w bajr dorber tn. Algirn tma Qamiloy j ji bo pitevanya tma xwe li meydan kom dibin. Helbet tradisyona phol ye, tezahurat dibe. Li gorey tempoya leyiz, dozaja tezahurat j nizim bilind dibe. Erebn Drezor, hem Sun ne hem j ji ber were nasyonalst Beasst in. Di nav Beas da j Seddamst in. Byern Iraq, hilwena rejima Beas, girtina Seddam kutina herdu kurn w ya her giring j serkevtina Kurdan, xuya ye rnitye nav dil hinavn Erebn Drezor! Wek rewa tma wan ber bi tkn ve die, ser dava tezahurata xwe vedirevnin, tixb dibeznin dest bi rikary dikin, dijina li Kurdan serokn wan didin. Algirn Kurd j, bi sloganan dest bi parastina serokn Kurd dikin dsa bi sloganan bersiva rikarya Ereban didin. Di dawy da, Ereb dest bi ra fizk dikin. Di v ri da slehan j bi kar tnin, ku xuya dibe bi hazir hatine. Polsn Sryey j hevkarya hevnijadn xwe dikin bi slehan ri Kurdan dikin. Kurd berxwe didin, l telafeteke mezin dibe ji dehan zdetir Kurd tne kutin. Roja patir, di ma rakirina ehdan da, pols leker destr nadin ku merasimeke mezin bo pkbt ri Kurdan dikin. Di v ri da Kurd dsa ve berxwedaneke xurt dikin, l v car j ji dehan zdetir Kurd tne kutin, nzk sed kesan birndar dibin bi sedan kes j tne girtin. Pols leker teroreke nedt didin dest p kirin li nav Qamilo dorber. awa ku ev byer tte bihstin, li timam bajr, bajrk gundn Kurdan protestoyeke berfireh dest p dike. Ji Efrn bigirin, Helep, Koban, Ser Kany, Dirbs, Amd, Hesek heta Drik li am j, Kurd berxwedaneke xurt nan didin. Di wan cihan da j bi dehan Kurd tne kutin, bi sedan tne birndar kirin girtin. Encam ji seda zdetir kut, bi sedan birndar girt. L bel, encama her giring berxwedana xelk Kurd li timam Sryey belav dibe, deng vedide. Kurd di dem desthilata Beas da, ewil care ku serhildaneke hinde bo dikin, berxwe didin bi alaya Kurdistan dimein, slogann poltk diavjin, xwastekn xwe bilind dikin. V berxwedana Kurda desthilata Sryey hem har kir, hem j xiste nav tirs xofn mezin. Berxwedana Kurdan ria dewleta Sryey, hem li Kurdistan, hem j li dervey welat dengek mezin veda. Kurdan li arnikar welat diasporay pitevanyeke gelek xurt nan birayn xwe yn bararojava Kurdistan li Sryey, dan. Di ser da Amerka Ewrpay ev rikar terora dewleta Sryey, bi ser lvan j be, gunehkar kirin bala wan kan ku destan ji Kurdan bikin hetta Amerikay ji Sryey xwast ku leker xwe ji nav Kurdan pave bike. Ji welat, reaksiyoneke gelek xurt pitevanyeke germ, ji welatn biyan j reaksiyonn dplomatk hatin nandan.

ria dewleta Sryey

Rol hza Kurdan ya di hilweandina rejima Beas Seddam di girtina Sedam bi xwe da, di nav Erebn bi taybet hevtixbn Iraq Sryey, reaksiyonek ant Kurd peyda kirib. Ji ber were dihate zann ku Erebn dorber Drezor hevtixbn Iraq, meyildarn Beasa Iraq Seddam bn. Wan ji rvebirya am bi taybet j ji klka Elew, qet hez nedikirin. Erebn Drezor dorbern w, rasst Seddamst bn lewma j hind hn bjin ant Kurd bn. Pit hilweina rejima Seddam, Drezor dorber w, b rbar penageha Beasst Seddamstan. Erebn w navey destekek mezin ya lojstk didan rikar terora li Msil, Tikrt dorber dihate kirin. Tkil dostanya Kurdn bar Amerkay j di dil wan Ereban da kn nefretek peyda kirib. Amerkay hukumeta Sryey xtar dikir ku r nede revarn Seddamst Beasst. Ji ber v rew, hem Erebn Drezor dorber, hem j rejima Sryey, Kurd bi git, spesfk j Kurdn Sryey, bo xwe potansyelen tehlke qebl kirin. Di av hukumeta Sryey da, Kurdn Sryey, di dest Amerkay da hesp Trvay ne Amerika bi hevkarya Kurdn Sryey d rejima Beas ya Sryey j hilwene!. Ev haletrhyeya paranot hakim hukumeta Sryey, hem Erebn Sryey, l bi taybet yn Drezor dorber ye. Lewma ew tezahurata mutecawiz provakatv ya Erebn Drezor ya li maa phol, xuya dibe ku ji aly muxaberata Sryey ve, gelek bi zanah hatye plan kirin. Erebn Drezor, di nveka Qamilo da, ku sentrala poltk kultur ya Kurdn Sryey ye, d awa cisaret bikin provakasyon bikin, anj ri Kurdan bikin? Ji ber v yk, ikek mezin heye ku ev provakasyone pareyek plan destpkirina ria muxaberata Sryey, helbet bi destra hukumet,  ya dij Kurdan e. Ji xwe awa Drezoryan dest bi provakasyona xwe kirine, sleh hatine kan polsn bi nforma yn sivl ri bnern phol yn Kurd kirine. Di w arbedey da Kurdan j xwe parast, l ji ber ku provakator rikar bi hazir bn, bik mezin, gelek Kurd hatin kutin. Hem di maa phol da, hem di rakirina kutyan merasimn veartina wan da, pols, muxaberat lekern Sryey teroreke nedt dane dest p kirin, bask rin xwe fireh kirin, ev roj avtin ser malan, xelk girtin, kenceyeke nedt li wan kirin. Protestoya Kurdan j gelek xurt, organze bo b, l ri terora dewlet j hind dijwar b dom kir. Dewleta Sryey boi ev rie pkna? Ji ser were, Srye pareyek konsepta Tirkyey ya ant Kurd Kurdistan e. L bel, dewleta Sryey di saln 70, 80 heta dawya saln 90 da, ji ber problematkn Isral, Lubnan navey pozisyona Amerka Natoy herweha pirsn ava Firat Hetay, digel Tirkyey sargerm b. Ji ber berjewendyn xwe di ert hewcehyn konjonkturel da, xwe dr Tirkyey dikir nermahyek nan opozisyona dewleta Tirkyey, hzn Kurdan epn Tirk dida. Rewa navn j binasek sereke b, ku digel Kurdan qet nebe nekeve nav rikeberyek. iku klka Elew hakim Beas hukumeta Sryey b, ku Elew grba her kman ne li Sryey. Hafiz Esad klka Elew poltka balans didomandin di nav Srye navey da. Di v balans poltk da, li nav welat dij opozisyona xurt ya sun, birayn musulman, hewceh bi Kurdan heb. Li derve j, daku beramber Tirkyey kartn xwe bi kar bne dsa pdiv bi hza Kurdn bakur didt. Rekabeta Beasa Esad Beasa Seddam j, ji xwe ji ber were dom dikir. Di nav wan konjonktr balans poltk da Kurdan j hewceh bi diyalog nermahya Sryey heb. Hem Kurdn bar, hem yn bakur ji v rewa taybet istifade kirin. Sryey ji ber v balans poltka navxwey dervey, deng xwe li Kurdn xwe nekir, bi nepen digel wan tkil dana, l u cara hebna wan ya denttta poltk etnk qebl nekir. Maf azadyn poltk, kultur etnk nedan. Kurdn Sryey j, hem ji ber rewa xwe, hem j ji ber Kurdn bar bakur, berpyn dewleta Sryey teng nekirin, opozisyoneke xurt dijwar nekirin. L bel, pit er Kuweyt kestina Seddam rizgar azadbna Kurdistana Bar, terazya navey serbin b. Tirkyey bizava ant Kurdty germ kir, tkilyn xwe digel Iran Sryey xurt kirin. Di v konjonktura n da dewleta Sryey j dest bi badana dreksiyona poltka xwe kir hd hd xwe ji Kurdan dr kir poltkn xwe yn goya nerm, li ser Kurdan idandin. Tirkyey ev rola xwe ya bym hind pve bir, ku hukmeta Sryey di nzk dawya sala 1998 da bi fiar tehdtn Tirkyey, lder PKK Ebdula Ocalan ji Sryey derxist. Ji w dem pve, dewleta Sryey tkilyn xwe digel Tirkyey pve birin balans poltka beramber Kurdan terk kir. V guhorn tesreke gelek negatv li ser jyana Kurdn Sryey kir, ku terora dewlet ry xwe y bym sar dsa ve nan da, kar xebatn poltk kultur hatin asteng kirin, dest bi girtinan kirin. Bi hatina Ber Esad tkilyn Tirkyey xurttir bn. Xurtbna van tkilyn Srye Tirkyey, jyana Kurdan kire jahr. Ji xwe pit ku rejima Seddam hilweya hate girtin, Iraq rengek n wergirt Kurdistana Bar, cografyen wek rvebirya Kurdistan di makqanna demkurt ya Iraq meydana navnetewety da fermyet wergirt, helwesta dewleta Sryey car dijwar b beramber Kurdn navxwe yn derve. Dewleta Tirkyey j hind j hat hukumeta Sryey zrand. Di van ertan da Ber Esad di ser meha ileya evsale da li Enqerey hate mhvan kirin enya ant Kurd Kurdistan hate nve kirin xurt kirin. Hukmeta Sryey Ber Esad, tam ketine nav dev meqesa Tirkyey mengeney li ser stuy Kurda diidnin. rin li 12 Adar li Qamilo, Heleb, Koban, Efrn bajrn d, yn dij  Kurdan pkhat, pkve girday v konsept ne. Sryey rota xwe zivirandye ber bi Tirkyey ve ku ew rota bo desthilata Ber Esad xr naine. Ber Esad rvebirya w hind nzk dewleta Tirkyey dibe, hind ant Kurd dibe ku ev poltke d dmahka w rejima Beas bne.

Helwesta organzasyonn Kurdn rojhilatabar

Di organzebna Kurdn Sryey da karekterstkeke xweser heye. Baskanya li bar bakur drekt srayet w der dike. Pozisyona partyn Kurd yn Sryey, li gorey meyildarya hzn bar bakur reng werdigire. Eve heke ry negatv be, ry poztv y organzasyonn Kurdn Sryey j karekterstk e. Bik mezin organzasyonn Kurdn Sryey, rekabeta hevdu bi normn relatven demokratk dikin. Di navbeyna wan da kem km j be, diyalog heye. Z pare dibin, l z j cepheyan ava dikin. Digel hevdu dijminahyeke kor nakin. Eve poztvyeke balk e di jyana organzebna Kurdn Sryey da. Lewma j, gava msbetek bi ser wan tt, z li hevdu kom dibin, tn hawara hev pratkeke hevray pktnin. Ev helwesta wan ya poztv di van byern Qamilo da j hate dtin. Z li hev kombn, koordnasyoneke pratk danan serhildan berxwedana xelk bi kmas j be kontrol kirin. V aktvya wan, r li ber felaketeke mezintir bir. Hem xelk organze kirin, hem j kontrol kirin bi v yk provakasyona dewlet asteng kirin herweha hza xwe j nan dewlet dan ku ew hene! Helbet di formlekirin programkirin herweha pratizekirina xwastekn poltk kultur da, organzasyonn Kurdn Sryey ne gelek dnamk produktv in. Eve lawaztirn aly wan e ku nikarin hemleyn poltk bikin beramber dewleta Sryey. Bvzyonya wan ya ji v al ve, li beramber dewleta Sryey dest pyn wan girdide ku eve zeafeke mezin e. Ev kmasya wan di hevdtinn digel rvebirn hukumeta Sryey da j hate dtin. Li ber tehdtn dewleta Sryey, koordnasyona rxistinn Kurdn Sryey bang li Kurdn pareyn d diasporay kir ku pirs gelek enternasyonalze nekin! Eve bi gotina her nerm baretya wan nan dide, ku hem poltken, hem j etken kmas a ye!

Pitgirya netewey snerjya Kurd

ria dewleta Sryey ya ji 12 Adar pve li Qamilo bajrn d yn Kurdan berxwedana xelk Kurd awa dest p kir, bi saya ser teknolojy ragihandina elektronk, hem li arnikar Kurdistan, hem j li seranser dinyay z deng veda. Wek her felaketeke netewey, v car j ji Kurdistana Rojhilat bigirin heta Kurdistana Bakur, Kurdistana Bar meydann diaspora Kurdan, li Tirkye, Ewrpa, Amerka cihn d, timam xelk Kurd bi yk deng, di bin alaya Kurdistan da, dij rkarya dewleta Sryey nerazbna xwe nanda digel Kurdn Sryey j pitevanya xwe diyar kir. Ji bo yar neyara, heyecan helwesteke netewey hate nandan ku v ykgirtina Kurdan, li merkezn dplomasya chan j deng veda bi ser lvan j be hem Amerkay, hem j Ewrpay dewleta Sryey hiyar kir ku kutin girtina Kurdan bihle. Heke dewleta Sryey, xwe pave ka be, eve di ser da ji ber berxwedana Kurdn Sryey ya organze, pa j, ji ber pitevanya timam Kurdistanyan chana humanter, pkhat. Kurdn Sryey bi tin nehatin hlan. Kurdan li timam Kurdistan dervey welat, dij ri terora 1 Sibat li Hewlr j deng pratkeke ykgirt nandan ku eve xewnn dewletn dagrker yn Kurdistan enya ant Kurd ya li rojhilatanavn direvne. Di hem msbetn bi v reng da, ev helwest heyecana netewey ya xelk Kurd pktt, ku eve snerjya Kurd j derdxe meydan ku garantya xelk Kurd ya rast bingehn j ev e. Em hv dikin ku ev snerjya Kurd bte xurttir mezintir kirin.

 

IV.

Newroz 2004

Wek hercar, xelk Kurd ev sale j haziryn xwe ji ser meha adar pve kiribn ji bo prozya cejna netewey, Newroz. L bel, ber Newroza evsale, 1 Sibat, hem li Hewlr rieke terorane hate kirin ji sedan pitir kadroyn bijare yn PDK YNK xelk sade hatin kutin gelek j birndar bn, hem j di 12 Adar da li Qamiloy polsn sivl bi unforma yn dewleta Sryey, digel provakatorn kirgirt yn xwe, ri xelk kirin gelek kes kutin, bi sedan j birndar kirin girtin. Heta 20 Adar j dewleta Sryey ev terora xwe ya dewlet di maksmm derecey da domand. Nihe j gelek girt hene aqbeta wan ne diyar e. Xelk Kurd, li ar nikar Kurdistan li meydann diasporay, bi van xem, kul keseran herweha abna fermyet wergirtina Kurdistana Bar ya di makqanna demkurt ya Iraqa Federal da, pwazya Newroz kir. L ji reaksiyonn dij herdu rian prozya fermbna statuya Kurdistana Bar, kiv b ku, xelk d timam giranahya xwe bide ser prozyn Newroz, ku hza xwe nan yar neyaran bide. Newrozn Kurdistana Bakur di atmosfera hilbijartinan da bne aksyonn poltk. Tin li Diyarbekir milyonek xelk komb Newroz kire meydana daxwaz xwastekn netewey. Ji Hekar Wan bigirin heta Qers, Batman heta Urfay li diasporay j li Mersn, Enqere Stanbol, Izmr nzk du milyon nvan kes di meydanan da hem Newroz proz kirin, hem daxwaza berdana serok PKK Ocalan hem girtyn poltk kirin, hem rin Hewlr Qamiloy protesto kirin hem j pitevanya fermbna Kurdistana Bar kirin. Li Kurdistana Bar, ji ber rin li Hewlr, derketina get seyrana teng hate girtin, l li bajr gundn d, Newroz bi co heyecaneke bilind ya netewey hate proz kirin. Prozyn li Rojhilata Kurdistan j, di ser da li Mahabad, Urmye bajrn d bi boahyeke mezin hate proz kirin. Kurdn Sryey j, digel hem avtirsandinn rejima Sryey j, hem Newroz proz kirin, hem j rin dewleta Sryey protesto kirin. Li diasporay j, li Ewrpa, Amerka cihn d j, Newroz wek demonstrasyoneke poltk hate proz kirin. Xwastekn Kurdan bi rvebiryn welatn l ra hatin gihandin. Li arnikar Kurdistan dervey welat di prozyn Newroz da, xelk Kurd bi tevah li ser pya b bi aktv gelek dnamk xwez daxwazn xwe bi dengek bilind gotin.  

Di van prozyn Newroz da, li seranser Kurdistan, titek gelek vekir derkete meydan ku ji bo hem dewletn kolonyalst, bo Ewrpay bi taybet j bo Amerkay b mesajeke xurt, anj em wisa hv bikin. Belm, ya her giring, di ser da Amerka, ku "projeya rojhilatanavn ya mezin" daye dest p kirin, heta ku digel timam Kurdan, li hem pareyan, alyansek pknene, nikare v projeya xwe realze bike. Di nimneya Iraq da j hate dtin ku, lokomotfa demokratzasyona rojhilatanavn Kurd in. Mexdrn rojhilatanavn Kurd in. Demokras tin bi hz iyana "mexdran" tte ava kirin. Heke Amerka, Ewrpa hetta Isral, dixwazin ku rojhilatanavn bigihe tenah aramy, are kill, Kurd in. Heta ku enya demokrasy digel Kurdan nete danan, hem maf azadyn Kurdan nene dan garant kirin, heta ku dewleta Kurdistan li nveka v cografyaya bi are aloz, nete ava kirin, ne demokras, ne j tenah nate rojhilatanavn nave ji er belayan xilas nabe. Kurdan hem ew hz potansyel, hem j tecrube kapaste heye, ku lokomotfya demokratzasyona rojhilatanavn bikin. Kurdan eve hem di operasyona Iraq da, hem di mideh deh saln dareya xweser ya di navbeyna saln 92-2003 da li bar, hem j bi km kas j be di desthilatya ehridaryn Kurdistana Bakur da herweha di van prozyn Newroza 2004 da, ku bi milyonan xelk li ser pya b, ba nan da ku ew hazir demokratzekirina rojhilatanavn in. Adresa demokratzasyona rojhilatanavn kiv bye. Divt Amerka Ewrpa hisabn xwe li ser v realtey bikin ku hem ya rast ev e, hem j li gorey berjewendyn wan bi xwe j tit ku divt bikin ew e. "Projeya rojhilatanavn ya mezin", rojhilatanavn demokras asayi ewleh dibjin? Bersiv, are kill Kurd in!

Anketa peydakirina potansyela hza xelk Kurd, Newroz in Newroz, ji aly xelk Kurd ve, wek hersal, evsale j, bi ruheke oreger tkoer hate proz kirin.

 

Tbn - I

21 Adar, herweha roja dij nijadperesty ya navnetewey ye. 21 Adara 1960, li bajr Sharpeville li Afrka Bar, di dem rejima apartheid da, rekan ji bo mafn xwe demonstrasyoneke atyane kirin. Polsn rejima rasst, bi slehan ri reikan kirin 69 kes kutin. V terora rejima apartheid ya Afrka Bar, infialeke mezin peyda kir di meydana navnetewey da. Protestoyn mezin pkhatin. UN [Rxistina Ykitya Neteweyan] j, li sala 1966 bi biryareke ferm, roja 21 Adar, wek roja dij nijadperesty ya navnetewey qebl lan kir. Ji hing were, her sal 21 Adar, nijadperest tte protesto kirin kutyn reik tne brnan. Eve, digel Newroz rasthatineke balk e. Di ser da dewleta Tirkyey dewletn d yn dagrker, Iran Srye, poltkn xwe yn ant Kurd ant Kurdistan di aroveya nijadperesty da didomnin. Xelk me ber hizaran salan dij zulm zordary tkon daye di 21 Adar da, dawya desthilata Dehaq, ku sembol zulm ye, naye ew roj bo xwe kirye cejna azady wek rojeke n, nav Newroz l kirye. Mana naveroka Newroz biryara UN ya dij nijadperesty hevdu timam dike. Xelk Afrka Bar, bi tkona xwe ya salan evro gihitya xwezya xwe. Xelk Kurd, hj j li van s dewletan, Tirkye, Iran Sryey, diskrmnasyoneke mezin dibne. Xelk Kurd, her 21 Adar, ji bil prozya cejna netewey, Newroz, zor zulma van dewletn kolonyalst nijadperest j protesto dike. Xelk Kurd, her 21 Adar, digel prozya cejna Newroz, divt dij nijadperestya navnetewey j tkon bide ku ji xwe nijadperestya her mezin xelk me bi xwe dibne.

ROJAN HAZIM

Adar 2004

***

Tbn - II

Ev teksta li jr, li ser daxwaza spker rvebir Radyoya Kurd ya Tehran, Kerem Cemd, ji bo radyoy hate hinartin di du programn radyoy da hatye xwandin.

Newroz 2004

Gava meha adar hat, heyecaneke mezin t Kurda dibe. Ji ber ku adar meha Newroz ye Newroz hem cejna netewey, hem j mizgnya xr bra demsala bihar ye. Newroz ji bo Kurdan di ser da bye sembola huvyeta Kurdayety. Kurd bi prozyn Newroz hem v huvyeta xwe fade dikin, hem xwastek daxwazn xwe bi dengek bilind pk dikin ya her giring j hebna xwe, bi hem heyyn xwe yn netewey, bi cil bergn xwe, bi xwarin vexwarinn xwe, bi stran govendn xwe bi ykdeng nan hem alem didin. Ji ser adar pve bizavn pknana prozbahyn Newroz dest p dikin heta dawya adar ev ah dom dikin. Kurd sal carek, di Newroz da hem hz iyana xwe dikin yk, agir azady vdxin pkve bi dengek gur dibjin; em Kurd in, em hene, em dixwazin li ser axa xwe, li welat xwe Kurdistan serbixwe, azad bextewar digel crann xwe j di nav atyeke dadyar da bijn. Bila Newroza me, li me hem der cranan timam mirovahy proz be!

Newroz, anku roja n, anj nroj, wek efsane, herend mal hem xelkn Iran j be, Kurd bi mana naveroka xwe ve, ji xelkn d yn Iran cudatir di Newroz digihe proz dike. Her di ser da Kurd Newroz wek cejna netewey ya xwe qebl dikin bi v manay proz dikin. Newroz, bi v mana naverok, ykem cejn e ku di seranser Kurdistan nav Kurdn diasporay da ykdil tte proz kirin. Ji ber hind, Newroz, di nav xelk Kurd da, ji reng adet zdetir, bi rengek poltk tkon tte proz kirin. Kurd Newroz wek cejna serhildan, berxwedan, tkona ji bo azady rizgarbna ji bin nr zulm zordary qebl dikin bi v rh proz dikin.

Aktorn efsaneya Newroz

Di nav xelkn Iran da gelek versiyonn mtolojya Newroz hene. Di ya Kurdan da, du aktor semboleke efsaney hene: Wek aktor, Dehaq Kawa wek sembol j Agir. Dehaq, temsla zulm zordary dike. Kawa, temsla tkona organze ya azady dike. Agir, ku di bawerya mstk ya Kurdan ya kevin da j proz e, di byera efsaneya Newroz da j temsla azadbn rizgarbn dike.

Li gorey v efsaney, ber 2616 sala Dehaq, wek hukumdar, zulmeke nedt li xelk dikir. (Anku NEWROZa evsale, herend dibe 2616 sal j, belm demn byern mtolojk efsanew sedased ne kiv ne j misoger in). Bi nav xelk zorlkir bindest j Kaway asinger rberya xelk kir, berxwedaneke mezin pkna di 21 Adar da ri seraya Dehaq kir bi mirc xwe, ew zalim zalima kut xelk ji w zulm rizgar azad kir. Xelk j ev azadbn rizgarbn, bi vxistina agirn gur proz kir. Ji w roj pve agir dibe sembola azadbn rizgarbna ji zulm 21 Adar j dibe roja azad rizgarya xelk Kurd. Ew roj li gorey demn sal destpka bihar ye j 21 Adar hem wek vejna demsala bihar, hem j roja serkevtin, azad rizgarya xelk Kurd, dibe cejna jneke n ya xelk Kurd xwezay. Vejna xwezay herweha vejna xelk Kurd ya n hevdu timam dikin bi hev ra Newroz pktnin.

Helbet pit rizgarbna w dem, ahya xelk Kurd mixabin dirj nake dem bindestyn n dest p dike. Dehaqn n derdikevin, zulm zordariya li ser Kurdan di nav dem salan da heta evro didome. L bel, xelk Kurd j di nav van saln dijwar da, Kawayn n ji nav xwe derdxe berxwedana xwe sist nake di her 21 Adar da v cejna xwe bi ruheke tkoer oreger bilind dike. Ev tkona xelk Kurd car tkdie, car serdikeve bi ketraban dom dike, l prozya Newroz qet nate rawestandin di her dem ertan da agir Newroz tte vxistin gur kirin. Li ser v efsaney, her cure edebyat tte ava kirin. Ji destana bigirin, heta helbest, stran, ano baskn d yn edebyat tne hnandin. Newroz hem wek efsane, hem j wek cejna netewey di hem kar xebatn helbestvan, hunermend nivskaran da cih girtye. Newroz bye ilhama jyana huner edebyata Kurd. Her di ser da flozof mezin Ehmed Xan di destana xwe ya mezin, Mem Zn da bi fireh behs Newroz kirye. eref Xan Bitls, di droknameya xwe, erefnamey da, bi dirj cih daye efsaneya Newroz. Evroke li ser Newroz bi sedan berhem hatine nivsn.

Newroz di timam jyana Kurdan da bye sembola azady. Xelkn d yn Iran wek cejneke adet folklork proz dikin, belm Kurd w wek cejneke poltk ya tkona azad rizgary proz dikin. Ji ber v yk ye ku di Kurdistan da, rejimn dagrker prozyn Newroz qedexe kirine, wek bizaveke mezin ya poltk dtine di her 21 Adar da teroreke nedt li ser xelk Kurd grandine. Rejimn dagrker di her 21 Adar da vxistina agir, derketina get seyrana qedexe kirye. Gelek tkoern Kurd ji ber prozyn Newroz hatine girtin, hetta hatine kutin. Ji ber hind ji bo Kurdan Newroz xwe nandaneke netewey ye. Ji rojhilat bigirin heta rojavay, ji bakur bigirin heta bara Kurdistan dervey welat, di prozyn cejna netewey ya Newroz da, ykitya xelk Kurd j pktt. Kurd bi hem hz taqeta xwe ve bi heyecaneke mezin her 21 Adar xwe amadey v prozya drok dikin u asteng wan ji prozya v cejna netewey sar nakin. Kurd meydanan bi sedhizaran, tij dikin gaz hawara xwe ya azady bilind dikin. Ji 1992 were li pareyek azad y Kurdistan, li Kurdistana Bar, bi ahyeke mezin, di nav azady da tte proz kirin. Li pareyn d j, milyonan Kurd dadikevin kue kolana, meydana, mrg mena agir azady vdxin strana Newroz bi dengek bilind xurt dibjin.

Newroza 2004 j d bi haziryn rengareng li seranser Kurdistan dervey welat bte proz kirin. Deng strana azady ya Newroz hj ji nihe ve li gund bajr, iya, zozan detn Kurdistan dengvedide. Agir gur y Newroza proz hj ji nihe ve hatye vxistin. Bi nav hem xelk Kurdistan, li bakur Diyarbekir (Amed), li bar Hewlr, li rojhilat Mahabad, li bararojava j Qamiloy meydann xwe hazir prozya v cejna netewey, Newroz, kirine. Ji nav van bajran, Hewlr hem ji ber terora 1 sibata evsale birndar e, hem j yk ji serbajrn azadkir y Kurdistan ye. tte hv kirin ku pareyn d yn Kurdistan j azad rizgar bin Newroz li timam Kurdistan, di nav azady da bi ahyeke mezin bte proz kirin.

Newroz bila li xelk Kurd proz be.

**

Newroz di Mem Zna Ehmed Xan da [*]

Ehmed Xan di Mem Zn, bira 11 12an da wisa dibje:

Destana beyana Newroza sultan tesmye mewsim suru adiman bi mersm qedme Kurdistan ku wan digotin sersal ed dikirin bi eyd wsal

Bira 11an

hindek di msal Zn zer ne

hin ubh Mem di miter ne

...

Danay muemmer khensal

Ev reng he go ji bo me ehwal

Go: Adet py zemanan

Ev b li hem cih mekanan:

Wext we ku ehsuwar Xawer

Tehwl-i dikir di mah Azer

Yan ku dihate birc Sersal

Qet kes nedima di mesken mal

Blcumle dine der ji malan

Hetta digihite pr kalan

Roja ku dibye eyda Newroz

Tazm-i ji bo dem dilefroz

Sehra emen dikirne mesken

Beyda demen dikirne gulen

 

Bira 12an

Bi derketina ehryan e bi det ji bo seyrana sersal get

Dewra felek ji bext feyroz

Dsan ku numa ji n ve Newroz

Mebn li w adet mubarek

ehr sipahyan bi carek

Bajr kelat xan berdan

Tebh bi nijdyan cerdan

Sef sef dine kh detan

Ref ref dixune seyr getan

Hindek bi peyay ne baxan

Hindek bi suwar ne raxan

Sewdakir eq bn di bazar

Hem bayi husn hem xerdar

Sersal bakir ruwalan

Sedsal-w ciwan pr kalan

Sersal- li resm rah mahd

Gran di cih meqam mehmd

 

* [Mem Zn, Ehmed Xan, amadekarya M. Emn Bozarslan]

 

ROJAN HAZIM

05 Adar 2004

 

                                            ser