paşve

 

 

Kurteawirek liser ziman

Evdila Dirj

            

Mijara her berfireh kr ziman e, di nav tgnn zanistiy de. Heke liser v mijar bi rbazn zanistiy vekoln nebin, em d nikaribin, giring bandora w ya liser jiyana mirov ron zelal bikin. Bi nirxandinn siyas yn teng,  yan j bi end gotinn dehbare mna; ziman gelek girng e, pswst e her kes bi ziman xwe y dayk bipeyve, ziman me hebna me ye. wd.. d em kerixne. Gotineke hsan, iqas rast di ch de be, heke pdiviy w bi ch neyin, hezar car j bn dubarekirin, b feyde ye. Ji her aliy ve lkoln encamn w yn zanisat liser ziman bikare pş li ber nirxandinn sivik bigre me ji gotinn dubere biparze.      

Lkoln nirxandinn zanist, r li ber geşbn pşketina zimn vedike. L bixwe pşketin geşbn nayine nikare w li dij asmlasyon biparze. Ziman, jibo ku bibe ziman netewey, pdiv bi dewlet, saz, dibistan dezgeh hene. Ev mijareke bi ser xwe taybet e pdiv ye di aroveyeke din de b vekoln.

Ziman wek gotin, tgn naverok di qonaxa neolotka n ya mirovahiy de derketiye hol. Yan di dema ku mirovah ji nrvaniy derbas dema andiniy bye, p re ziman j wek pdiviya her girng, şikil girtiye derketiye hol. Ji mirovah zimn di qonax yan j mjyeke diyar de vedtiye bhtir, ziman di nav jiyana mirovahiy pş wek grub paş wek civak de hd hd geşbye derketiye hol. Meriv nikare peyva zimn bi tiştn mna agir, teker, meden, nivs wd.. re bide ber hev. Agir, teker, meden, nivs wd.. di qonaxn drok yn dyar de ji aliyn kesn diyar ve dikarin bn vedtin. L ziman nay vedtin. Ew wek tgn naverok ji jiyana mirovahiy nay veqetandin, bi hebna mirovahiy re tnd girday ye. Ziman; berhem hilberna mirovahiy ya hevbeş e.  Bi gotineke hsan ziman; taybetmendiyeke mirov a bingehn e, ku w ji zindiyn din vediqetne. Li vir pirsa tkiliya di navbera ziman raman de i ye? di ch de ye. Ev pirseke rast mantiq ye. Tkiliya di navbera ziman raman de tkiliyeke xwezay ye. Ziman raman bingeha jiyana mirovahiy ne. Ev bingeh mirov ji zindiyn din cda dike. Pnaseke wiha raman j hiltne nava xwe naverokeke kr berfireh pşber me dike.

Pirseke mna; ziman li pş e, yan raman? ne rast mantiq ye. Ev dişibe bmantiqiya gelo mirşk ji hk derketiye, yan hk ji mirşk? L dsa j mirovah hezaran salan bi pirsn wiha ser xwe şandine. ima? Jiber ku xwediy zanabneke tr nebn.

Mijareke girng li vir derdikeve pş ku ev wiha ye: Ziman raman dema ku bi hev re geş dibin bi pş dikevin, bi xwe re daneheveke ber bi av a zann j derdixin hol. Ev dişibe dirav ku di panqey de kom dibe paş dewlemendiyek derdixe hol. Ziman tgneke piral kr e, ku meriv nikare bi end gotinan binasne.

Ew di nav pvajoyeke berdewam a geşbn guhern de hebnek e, byerek e, ku bi mirov re tkildar e. Pnasnn mna ziman aleta hev fhmkirin ye, aleta ragihandin danzann ye, dikarin bn dayn. Ev pnasn hem rast in, l km in. Yan j heke ziman nebaya, gelo jiyana grub civak d hebya? Ev pirs j rast e, l pirseke sist e, jibo bersiveke tr. Lewre di navbera gelek ajalan de j, pergaln mna hev fhmkirin, ragihandin danzann hene. Mnak; ivk, mozehingiv, mas (bitaybet delfn balna) welhasil mezin bik hem ajal bi rya deng, awaz tevger sstemeke teng qeris ya tgihştin ragihandin dikin. Wek t zann ham ajal b ziman wek grub komn bik dijn. Mnak; meymn, fl, mozehingiv, mor wd.. Heta ji vana mozehingiv mor hem bi awayek grub kom dijn hem j di navbera wan de karparvekirineke şahana heye. Ev karparvekirinin bitaybet pir pşket ye di navbera mozehingivan de. Dsa lkolnn zanistiy destnşan dikin, ku di hinek ajalan de hisn wek; tirs, şabn, bi pank ketin hene.

Em meriv j carnan bi rya dengek, gotinek heta bi awirek pir caran j em derfetn her berfireh n zimn bi kar tnin bi hev re dipeyvin, hevdu serwext dikin, didin zann radigihnin. Ango livir hev serwextkirin, dazann ragihandin, tr nake jibo danasna tgna ziman.

Ber ku ez end gotin liser ziman vebjim, d di ch de be, ku v meteloka kurd ya jrn bi br bnim:

Dernakeve ji male

 Hem ciwan e, hem kal e

 Geh şr e, geh mertal e

 Hem neyar e, hem heval e

 Geh şirn e, geh tahl e

 Hem rast ye, hem xeyal e

Baş e, wek wisa ye i ye ziman? Ziman tgneke nepen bihz e; mna xwezaya mirov fireh, kr tije ye bi raz siran. Ku hz razn w ro j ji gelek aliyan ve nehatiye şirovekirin. Mna ku krah razn ramana mirov nehatibe şirovekirin. Wek wiha ye, ziman; bi raman re hevdu temam dikin hebn dewlemendiya xwezaya mirovahiy ne.

Em belk bikarin kesek/ h nepeyive, yan zimn h bi kar neyne ten birame, pir km hs bikin, l heta nepeyive em d nikaribin bizanin, ka ew i dirame. Yan j  em ji kesek/ ku b raman bipeyve ti teştek fhm nekin, ji bil end gotinn ku tn zann.  Li vir pdiv ye em gotina Arsto ya navdar: Diramim, nexwe ez heme. wiha sererast bikin: Diramim dipeyivim, nexwe ez mirov im.

Ziman awa derket hol?

Mirovah di destpk de hewl daye bi dengan ramann xwe bi lv bike. Bi saya dengan tiştan bi hev dane zann. Em dikarin v destpk wek qonaxa dengan j bi nav bikin. Ev di droka mirovahiy de qonaxa her dirj e. Ber ku ziman geş bibe derkeve hol mirov bi rya dengan bi hev re tkildar bne. Ev qonax di nav xwe de dabeş s demn peresan dibe: Deng, kte peyv. Ber ku ziman biperese, mirovah bi mlyonan sal di nav v qonax de bihoriye. Ev qonaxa her dirj e di droka mirovahiy de. Di van deman de; yan ber pişt heyama kevir mirovan ji b ziman b ramaniy xwasma ji b zann gelek tirsiyane şiyane. Bi alkariya deng kteyan heta ku hev fhm kirine, pir sern hev pelixandine, avn hev derxistine hev kuştine.

Avahiya hucreyn mej tln deng yn mirov, di pleyeke geştirn cda ye ji zindiyn din. Jiber v sedem meriv kariye dengan bne cem hev ji dengan kteyan bafirne. Bi v away mirov me end mlyon sal jiya ye. Paş hd hd kteyan aniye cem hev ji kit, cot pir kteyan, peyvan afirandiye. Deng iqas ber bi kte kte j ber bi peyv ve peresiye, meriv hev baştir tghandine, ragihandin hsan bye.

Li dawiya jiyana şikeft, meriv d kariye end peyvan bne cem hev bi v away pş li ber zimn vekiriye. meriv axiviye. Axiviye afirandiye. Bi axaftin re bi end peyvan di war bilvkirina mebest ramann xwe de j, bi ser ketiye. Di v dema şikeft de ku em j re dikarin bjin dema daw ya nrvaniy j, bi pisporiya axaftin re, his pisporiya huner and ku ev pispor his ten di xwezaya mirov de hene, xwe li dwarn şikeftan mna crbecr wne fgrn tişt ajalan biriqandiye. Mirovah dema ku ji qonaxa nrvaniy derbas qonaxa andiniy dibe, (ku ji v dem re neoltka z j t gotin) d dikare hevokn kurt hsan ji aliy watey ve saz bike. Tgna ziman di v dem de derdikeve hol.

Ji dema neolotk heta ro ku ev pvajoyeke 10 - 15 hezar sal e, bi zimn re hem alakiyn mirovahiy mna hilbern, afirandin, keşif kirin taybetmendiyn w mna zann, pispor, huner, and wd.. j, geşbye dibe. Ziman bye kaniya peresan, geşbn pşvena van hemyan ghandiye radeya royn.

Mirovah di rewşa royn de j hev dukje. Heta ji dema berya neolotk xirabtir qira hev tne. Hev kuştina ber ji b zimaniy, ya royn j jiber şaş bikaranna w ye. Heke ziman ten jibo berjewendiyn şexs yan j dewlet b bikarann, bguman ew bibe ekek ji ekn atom kmyev erjengtir. Dsa gotineke pşiyn kurdan ku dibje; Ziman mirov bela ser mirov e. rast encamn hilşner n şaş bikaranna zimn tne bra mihrov.

Em dikarin peresana zimn ji deng heta hevok bi pramda jrn nşan bidin:                   

deng;     

                A                

Q

W

X  

kteyn du deng;  

av ax bi     

gotin;  

li  di c i  

kteyn s deng;

k   fir   hat   mal   ser    sar  dar 

gotinn du kte

kevir   hesin   xan   mas   mor   meriv  zarok 

gotinn pir kte

kevir reş   diya min  biray te  meriv baş   masiy sp

hevokn du gotin;

roj derket     kevir şikest       k difire      zarok hat       ez m                                                        

hevok    hevokn pir gotin;

                D I    D E S T P K     D E    D  E  N  G    H  E  B !

Wek li pramta jorn j t dtin, ji deng heta hevok pvajoyeke bi end mlyon salan a droka mirovahiy heye. qonaxn deng, kte gotin hn ne pvajoyeke tam a zimn e. Ev qonax dikevin nav pvajoya tgihştin ragihandin. Pvajoya ziman j, ncax birzkirina peyvan a di nav hevok de, yan bi hevoksaziy dest p kiriye.

Mnak di ziman kurd de peyva derya tiştek, hebneke berbiav bi nav dike tne bra mirov. Bi saya v peyv ku ji pnc deng; d - e - r - y - a   ji d kteyan; der - ya pk hatiye, em ava ku jiyan dide chan ji 3/2 chan derya ye fhm dikin. Dema ku deng kteyn deryay li pey hev rz dibin wek peyvek (snyalek) digihje guhn me, em dr yan j nzk w bin, jiber ku em di derbar v hebn de xwed agh ne, hema teybetmendiyn w wek reng, fireh, kurah wd... tdigihjin. Ev peyv jibo kesek/ ku kurd nizane re b wate ye. Jiber ku ev tişt ev hebn di zimann din de bi crbecr deng, kte peyvan, yan j nzk hev hatiye binavkirin. Wek; bi ngiliz sea, bi alman Meer, bi ereb behir wd..

Heke em pş paş qertafn mna;   a     an   n   ek   eke  ek,  daekn mna   li  bi  di   ji    de   ve   re   wd... li peyva deryay zde bikin, d wateyn din l bar bibin.

Mnak:

derya(y)a

derya(y)

derya(y)an

derya(y)n

derya(y)ek

derya(y)eke

li derya(y)a

di derya(y) de

bi derya(y) re

ji derya(y) ve

wd...

Vca ev peyv bi van qertaf daekan re peyvn din j (wek; navdr, rengdr, lker wd..) bigre ji peyv ber bi axiftin ve tevgerek dest p dike. Wate bi hevoksaziy re ji hev cda, kr fireh dibe. Pş li ber ramaneke b snor vedibe.

Mnak;                         

deryaya bakr

li ser deryay

keştiyn li ser deryay

ji deryayan

deryayn raz

meriv deryayek       

deryayeke kr b bin        

reng li deryaya bakr

masiyn di deryay de

Xweza bi deryay re hejiya.

Erd ji deryay ve naxye.

Ew ji wan deryayan hatin.

Bi tofan re hişiyar bn, deryayn raz.. 

wd...

Bi rzkirina peyvan re hevokn hsan saz dibin herwiha tevgereke bilez dest p dike di pvajoya axaftin de. Bi krbna raman re hevokn alkar zde dibin di avaftin de bi v away ziman digje cewhwra xwe ya xweşik qayşok.

Mnak:

Pişt tofan derya aram b, bi arambna deryay re

mzna chan xwe careke din saz kir jiyan ji erd bijiq.

Li vir li gor krahiya raman zanabna me pvajoya hza zimn a b snor dest p dike. Wek di van mnakan de j t dtin, axaftin bi hevokn hsan dest p kiriye, bi hilbern lzdekirina hevokn alkar re, ziman guhern tevgereke berdewam qezen kiriye. Ziman bi malbat grubn dewlemend ji hev cda nivş bi nivş xwe ghandiye roja royn. Ew ro j bi geşbn guhern re diherike pşeroj.  N. Chomsky pvajoya royn a zimn wek pvajoya  ziman hilbern bi nav dike.

Zarokek ku n ji dayk dibe pişt şeş mehan reaksiyonn xwe bi kteyn wek;  bi   xi    xe    bi lv dike wek pşiyn xwe yn bi deh hezar salan.  Pişt van kteyan zarok bi gotinn    day     mama     bavo    kaka  wd..  kes tiştan ji hev cda dike. Bi jiy birveyn re gencneya peyv a zarok bi lez berfireh dibe. Di nava demeke kin a 6 - 7 salan de zarok dikare bi hsan ziman d bipeyve.   

ima? Lewre zarok ezmn daneheva ziman a bi deh hezar salan  di malbat civaka xwe de hazir dibne. Wek perey komkir amade y di panqey de ku meriv dikişne xerc dike. Zarok yan j ciwan di pvajoya dibistan de zimann neteweyn din j di nav 4 - 5 salan de hn dibe. Carnan s - ar ziman bi hev re. Hem tişt amade ye. Dibistan, pirtk, materyaln xwendin, mamoste, rbazn perwerdey, her tişt heye amade ye. Pirsgirk ten yna nav pvajoya hnbn ye. Xwendekar dikare ligor pleya tgihştina xwe heft zimanan hn bibe, di nav pvajoya dibistan de. Pvajoya hnbna ziman biyan, jibo kesn ku di nav civakn din de keysa jiyan dibnin, bileztir hsantir e.

Ji aliyn avkaniyn zanist ve hebna 6500 crbecr ziman ku nv wan ji ber sedemn cda ji hol rabye, li chan hatiye destnşankirin. Ji yek dengiy 6500 crbecr ziman! Ev encameke şahane ya hevpariya mirovahiy ye. 6500 ziman, di heman dem de ewqas raman bawer ye j.  

Pirtka proz ncl a xiristiyaniy dibje: Di destpk de peyv heb. Heku di destpk de deng heb. Pişt deng kte, ncax pişt ktey peyv(gotin) heb.. Droka zimn j pişt peyv dest p dike, digihje roja royn ji vir j  diherike pşeroje. Hema mna tevger, pşven mzna gerdn. Tevger pşvena gerdn di nav ziman raman mirov de j heye. Jixwe jiber v yek ye, ku mirov her tim di nav liv, tevger lgern de ye.  Ev taybetmend hştiye ku mirov bye endameke bijare ya xwezay. helbet w ji zindiyn din j cda kiriye.

Mirov awa jibo i şikil da dengan?

Em dsa vegerin ser meriv şikevt: Di w dem de ku ziman hn pk nehatib, fgrn crbecr ajalan, wneyn tr kevirn hilkir ku dişibiyan kr, liser dwarn şikevt hatibn xzkirin. Mirov wan wneyan ne jibo ramana huner, l berevac jiber ku kte gotin tr nedikirin, xz kiribn, daku bi rya wan wneyan ji hev re hin tiştan bibjin hev serwext bikin. Wek di van wneyn şikevtan ku pir caran di pirtkn drok de tn dtin, mijar piran liser nirvaniy ne. Wneyek gakoviy, yan j pezkoviy li cem w fgr mirovek; bi v mirov xwestiye bibje: Diim nr.  yan j Li nr me.  Wney gakoviyek ku bi tr hatiye kuştin, dikare wateya; li nr bi ser ketim bide. Yan j wneyn şr, fl bzon ku li derdorn wan fgrn merivn dirjkir hatine xzkirin, dikare wateya; meriv ji aliy ajal ve hat kuştin bide. meriv dikare mnakan l zde bike.

Meriv w dem bi van wne fgran hem bingeha alfabeya royn daniye hem j b hemd xwe yekemn ezmnn hunera wne pk aniye. 

Ev ezmna mirov sift bye di nav pvajoy de. Bi geşbna zimn re kte gotin bi crbecr sembolan liser pareyn kl keviran, bi bizmaran hatine nvsandin bi v away ew nvsn bizmar, ku em dinasin derketine hol. Ev şoreşa yekemn şahane, ango kişfkirina nivs wek em dizanin, 5000 sal BZ. ji aliy Smeran ve li Mezopotamyay pk hatiye. Ev salan di heman dem de dawiya pvajoya neolotk destpka pvajoya damazirandina bajarn bik in. Bi kişifkirina nivs re bingehn şaristaniya royn a geşkir dewlemend hatiye avtin. Kişifkirina nivs, yekemn şaristan, cdabn ji hev veqetna zimn, pişt saln 5000 BZ. bye sedema peydabna crbecr şaristaniyan wek; Hindistan - n, Misir, nka - Aztek.. Nivsn bizmar yn ji hev cda yan j nzk hev, di van şaristaniyan de hatine bikarann. Pvajoya ziman, pişt peydabna şaristaniyan di nav geşbn pşdeneke wisa de ye ku nay zaptreptkirin. Bi ziman axaftin re, ziman nivsk j bilez geş dibe.

Ji van şaristaniyn navbor, gelek avkan bermay xwe ghandine roja royn. Bi nvsn bizmar re, her deng, kte yan j gotinek bi sembol yan j tpek hatiye nşandan. Bi v pvajoy re yekemn alfabeyn mirovahiy yek yek derdikevin hol. Alfabeyn her kevn dsa li Mezopotamyay hatine destnşankirin, mna; smer (demn daw), asr, med, pers, aram, bran wd... Pişt van alfabeyan li Afrkay alfabeyn misr, li Asyay yn n hnd derketine hol.  Pişt van pvajoyan end hezar sal şn ve li Ewropay alfabeya grek (ya kevn) paş roma - latn derketine hol. Alfabeyn her herm bi semboln nzk hev hatine xzkirin hinek dişibin hev. Mnak nzkiya tpn alfabeyn aram - br - ereb, nzkiya n - japon, yan j grek - latn  wd.. Ligor cdabna dengan li parzemnan, cdabna tpan j derketine hol, Mnak tpn  latn A  B  C  wd... bi erb n bi sembol tpn ji hev gelek cda hatine nivsandin. Bi sembol tpan şikildayna dengan gişt bi geşbna zimn re tkildar e. Tp alfabe ji pdiviya mirov a pşdabirina jiyana civak ji daku bikare raman xwe ztir hsantir bibje derye. Derna alfabey encamek e ji geşbna ziman axaftin. Bi gotineke din tp alfabe awaya geşby ya zimn e.

Ziman, alfabe nivs destpk bingeha hem zanistiyan in. Ziman dayika hem zanistiyan e.  Ew neba matematk, felsefe, bijşk, fizk, kmya, sosyoloj, genetk, drok wd... d derneketibana hol. Dayka zanistiy; ziman e.  Zanstiya ziman biqas ku em nikaribin texmn bikin, xwediy taybetiyn kr e heta bi nepeniyan tije ye.  Ziman; axaftina raman, giyan, hest, liv, tevger, reaksyon heta xewnn me ye. Zimn em in. Ziman mirov e.

ima pdiv bi ziman heye?

Jiber ku b ziman nabe. Em merivek ku biten ser xwe li gravek xal dij, bnin bra xwe. Yan j roka zarok hind ku ew li daristann Hindistan winda bb pişt and salan dema ku hate dtin, ten dikarib dengn gr meymnan derbixe. Meriv li girava xal, heke rast kesek/ din neye, di nav grubeke meriv de nej, yan j wek Robenson Creuse seyek w j tinebe, d i bibe? Bi htmala her xirab d dn bibe. Ew d hd hd taybetiyn xwe yn mirovahy winda bike bimre bie! Jibo zindiyek awa ku di nava eşd xwe de divtiya w/w ya jiyan hebe, jibo meriv bhtr divt ye, ku di nava eşd gruba xwe de bij. Ev divt yasa mzna xwezay ye.

Wek li jor j min dest nşan kirib, tln deng hucreyn mej yn mirov ji zndiyn din geştir cdatir e. Mirov ku xwediy v taybetmendiy ye, di nava pvajoya deng - ziman - raman de kariye jiyaneke civak ya pir cda taybet bafirne. Ev hza afirner a mirov, xwe wek pdiviya ziman raman deraniye hol. Biqas mzna hza afirandin, geşkirin pşdabirin a mirov, heza w ya ziman raman j zde bye. Berevaciya v j, rast e.  

Bi kurtas hzn afirandin, ziman, raman, hilbern, geşkirin pşdabirin, di nava hev de bi hev re geş dibin ev taybetmend ten jibo mirov derbasbar in. Dsa ev taybet divtiyn hebna eşd mirov in. Jiber v yek ziman ji pdiviyeyke bhtir, divtiyeke j... Em kliyek bifikirin, ku merivek yan j civatek van taybetiyn xwe winda kiribe. Gelo d rewşeke awa derkeve hol? Msoger e, ku ne mirov yan j civatek, d eşdeke zindiy din derkeve pşber me.

Jiyana civak iqas geşbye ji hev cda bye, ewqas j parvekirina kar a di navbera mirovan de zde bye. Pşe ji hev veqetiyane, rxistin saziyn civak mna eşret, mrnişn, qiralt, demokras, dewlet, şirketn navnetewey, kartl wd.. Bi hezar awayan derketine hol, ku em li vir nikarin bijimrin. Aliyn hest estetk n mirov kr bne ev yek xwe di herma hunern şwekariy de bi awayn wne, muzk, peyker wek din nşan dane. Ev rxistin, saz, huner zanistiyn ku navn wan li jor born, her yek zimanek wan taybet j bye. Hem tişt hermn ku bi mirov re tkildar e, pdiviyn wan n bi ziman re msoger jneger e. Bi aliy civakiya jneger a mirov re, aliyek w y ferd j heye. Meriv hem endamek civak ye hem j di nav civak de ferdek azad e. Jiber v yek j, ziman, raman pisporiyeke cda taybet a mirov heye. Di derbar muzk de dikare tkil, hewes hindik be j zanabnek mirov hebe. L her mirov ne muzkvan e. Her muzkvan nikare heman notay di heman xweşikiy de lxe. hn bi hezaran mnakn wiha...    

Her meriv ku bi heman ziman d dipeyve, raman pisporiyeke axaftina w/w  ya cda heye. Her zanist, her pşe di nav heman netewey de, heman ziman bi kar bbin j, her yek ji wan zimanek w/w ya taybet heye. Heke liser mijara Bihar  em malxebatek bidin xwendekarn heman pol, ev xwendekarine bi heman ziman bipeyvin j, ew d bersivn pir ji hev cda bidin.  Raman, hest reaksiyonn du birayn ji heman malbat ne mna hev in, heriqas bi heman ziman d bipeyvin j, bikaranna gotinan n di nav axaftin de ji hev cda cda ne.

Li vir d ne nepixe heke em bjin li chan iqas kes hebe, ewqas j ziman heye! Ziman kaniyeke b bin b snor e. Pdiviya zimn ji v kaniy diz. Kurtasiya gotin, ziman raman motora jiyana takekes civakiy ye. Pşvena mirovah civak hz enerjiya xwe ji v motor werdigre.

Girngiya zimn i ye? 

Pdiv, di heman dem de girng ye j. Heke pdiviya me bi tiştek, bi hebniyeke nebe, ew tişt, ew hebn d jibo me ne girng be. Hewa, av roj jibo zndiyan jiber ku pdiviyn jneger in, girng in. Ev s tişt li planetn din wek; Mars, Wens, Urans, jiber ku zind nnin, ne pdiv ne. Girngiya hewa, av roj li van planetan tineye. Girngiya zimn j, hinek dişibe v mnak. Ziman jibo jiyana mirovahiy jiber ku pdiviyeke jneger e, girng e, di heman giraniy de girngiyeke jneger e. Jibo jiyana geşby ya royn, em deyndar ziman pvajoyn w ne. Me bi kurt van pvajoyan li jor bi lv kiribn. 

Gelo ziman nebaya meriv dikarib xwe bighanda jiyana civak ya royn? Na! Bi saya ziman meriv raman, hest, zanabn ezmnn xwe nivş bi nivş dewr hev kirine. Heke hz girngiya ziman nebaya, zenistiyn navbor d derneketana hol. Bhtir, ziman nebaya dibistan, sstemn perwerdey, dewlet, zagon, huner iqas saz partiyn ku hene d nebana. Dsa ziman nebaya, me y awa ş, evn, hv daxwazn xwe bigota? Bi muzk, wne, helbes hunern şwekariy? Ev jixwe ziman bi xwe ne. Hem j awayn her geşkir, zirav, kr, estetk xweşik yn zimn in. Jibo girngiya zimn hn baştir b fhmkirin, d tr bike ku awirek b dayn liser geşbnn bi lez yn teknk yn royn. Pergaln telemnkasyon yn geşkir, nternet, tlefonn dest, peyk, xebatn fezay wd.. wd.. hem encamn geşbna raman zimn e. Jibo ku em kesek/ jiber sedemek nikaribe bipeyve xwe fade bike; fhm bikin, em pir caran pirsek wiha j dikin: i b, ziman te hat girdan?  Bi v pirs em dixwezin ji w/ kes re bjin; heke tu nepeyv, ez nikaribim te fhm bikim alkariya te bikim. Ziman nebe, tkil j nabe. Heke tkil nebe elementn din j, (raman, tgihştin, alak - praktk, encam wd..) nikarin biqewimin. Li vir j girng b gengeş li hol ye. Dema em behsa girngiya ziman dikin, di heman dem de girngiya raman j bi lv dibe. Ziman raman yekneyek ye ku hev du temam dike. Ev rast ten taybetiyeke genetk ya mirovahiy ye.

ima ziman ji hev cda bne?

Taybetiyeke pir cda ya mirov ji zindiyn din heye, ku dikare li her der chan bij adapte bibe.  Jiber ku meriv hertim di nava lgernek de ye dixweze jiyan hn hsan, biwate xwşiktir bike, li hem parzemnn chan belav bye.

Mirov bi tra xwe chan keşif kiriye vca wek t zann ber xwe daye planetn din dest bi serwena rwtiyeke din kiriye.

Mirov bi zanat bi xwesteka xwe zimn wek grub ji hev veneqetandiye. Berevac taybetiyn lgern belavbyna mirov, bi xwe re ji hev veqetn cdabna zimn j deraniye hol.  Wek t zann mirov bi zimann ji hev cda li her parzemn welat dipeyve. Eşr netewe ligor ziman ku bi kar tnin, tn binavkirin. Ber li her welat parzemn zimann qeble eşran hebn, ku piraniya wan zimanan nzk hev bn.  Mna zimann qeble eşrn Afrka, Amerka Awstralyay. (ro piraniya wan ji hol rabbin j, ew ziman hebn.) Bi geşbn pşdana jiyana civak re, qeble eşr ghane hev wek netewe ji hev veqetiyan derketin hol. Gelek neteweyn ku ziman wan xism hev in, ji heman malbat ne, wek t zann ziman wan bi navn cda tn nasn. Mna kurd - faris - afgan, alman - ngiliz - frens, n - tbet wd.. Ji kesn ku bi van zimanan dipeyvin re; kurd - faris - afgan, alman - ngilz - frensiz, n - tbet ji welatn wan re j; Kurdistan, Afganistan, Almanya, ngilstan, Frensa, n, Tbet wd.. wd. t gotin. Li vir her kes welat ligor ziman xwe hatiye binavkirin. Zimann li ser chan ne ligor navn xwe, l ji aliy awe naverok ve ji hev veqetiya ne, li gor pleya xismatiy ji hev cda bne.

Zimanzanist, ji aliy away ve zimn li ser s beşan vediqetne:

A) Zimann tewangbar

B) Zimann pwenddar (pevgirday)

C) Zimann sade

Helbet her beş j di nav xwe de bi end şaxan ji hev vediqete. Em d li vir ten li ser beşan rawestin.

A) Zimann tewangbar: Tpn dengdr n lkern v beş, di  dema kişandina lker, di demn bor de diguhere dengek din digre.  Mnak; alman lkera trinken, (kurd: vexwarin) di rewşa dema boriya tdey de pşqertafa ge  hiltne dengdra i diguhere dibe u: getrungen (vexwar), di rewşa d. boriya dudar de pşqertafa ge dikeve dengdra i diguhere dibe a: trank (vexwariye) wd.. Zimann tewangbar, zimann zayend ne. Peyv ligora m, nr yan j netariy ditewe. Di hevokn kurd de heke lker dema bor gerneguhz be; cnavkn xwer, gerguhz be; cnavkn tewand digre. Mnak:                  Ez m.                  Min kevir avt.       wd..

Dsa di kurd de peyv veqetandek bigre navdr lkeran ligor zayend ditewne.

Mnak:                  Pirtka Zn                    odeya razan   wd...

Zayend di hin zimann v beş de bi artkelan hatine destnşankirin. Di alman de zayenda m;  die,  zayenda nr; der  zayenda netar; das  e.

Mnak:                  die Mutter                      d

                           der Vater                       bav

                           das Kind                        zarok      wd...

Di zimann tewangbar de hn gelek taybetiyn wek, yan j nzk hev hene. Malbata zimann ndo - Ewrop  malbata zimann Sam di v bş de ch digrin.

B) Zimann pwenddar (pevgirday): Dengdr naguherin. Di kişandina lkeran de j rewşa cnavkan naguhere. Zayend di v beş de tineye. Peyv bi hev re tn girdan. Malbata Ural - Altay di nav v beş de ye.

C) Zimann sade: Zimann v beş qertafan nagrin natewin. Heke gotinek ji hev cda b kirpandin, d wateyn ji hev pir cda bide. Mnaka her balkş n ye di v beş de. Bi n gotina

wo şiye  (nivsandin) h neguhere   ji hev cda b kirpandin, dikare hem demn lker bikşne, mna; dinivsim, nivsand, binivsim  wd.. Di alfabeya n de teybetiyek heye, ku her tp, her şikil ne deng l gotin nşan dide.

Zimann ku ji aliy awa naverok ve (rziman, deng hevoksaz) mna yan j nzk hev in, ji heman malbat ne xisim in.

Li vir em ji aliy dengsaziy ve mnakeke bik bidin:

kurd         faris         alman       ngiliz

bira          birader       Bruder       brother        

wd..

Zimanzan, zimann chan li heft malbatan (gruban) vediqetne:

I)    Malbata Zimann ndo- Ewrop

II)    Malbata Zimann Sam

III)    Malbata Zimann n

IV)    Malbata Zimann Amerkaya Latn

V)    Malbata Zimann Bantu

VI)    Malbata Zimann Ural - Altay

VII)    Malbata Zimann Rojhilat Asya Awustralyay

I) MALBATA ZIMANN NDO - EWROP

1. Beşa ran                  2. Beşa Hnd                 3. Beşa Germen

şax kurd                      şax hind                        şax alman

şax farsiya kevn            şax bengal                     şax ngiliz

şax farisiya n               şax bhar                       şax sve

şax afgan                    şax pencab                   şax norvec

şax belc                    şax urdy                       şax denmark

                                    şax asam                        şax flemen

                                  şax seylan                      şax breton

                                  şax keşmr                       şax rcey

                                  şax sindiy                       şax sland

4. Beşa Latn-Romen      5. Beşa Slav                    6. Beşa Baltik

şax latn                       şax rus                         şax leton

şax frens                      şax ukran                      şax ltvan

şax tal                        şax leh                                       

şax span                      şax ek                      7. Beşa Grek

şax katalon                    şax slovak                     şax grek

şax portekz                   şax xirvat                  8. Beşa Arnawud

şax romen                      şax sirb                          şax arnawud

                                     şax bulgar                  9. Beşa Bask

                                     şax mekedon                 şax bask

                                      şax boşnak

II) MALBATA ZIMANN SAM

Ji ar beşn sereke pk t:                                 

1. beşa ereb

2. beşa akad

3. beşa asur - suryan

 4. beşa br

III) MALBATA ZIMANN N

Ji s beşn sereke pk t:                                 

1. beşa n

2. beşa tbet

3. beşa japon

IV) MALBATA ZIMANN AMERKAYA LATN

Hem zimann qeble eşrn ermesorikn kevn di nav v malbat de ne. Ev ziman ro ji hol rabne, spanyol ngiliz li şna wan t bikarann.

V) MALBATA ZIMANN  BANT

Hem zimann qeble eşrn ku li navend başr Afrkay dijn, di v beş de ch digrin. Piraniya van zimanan j hd hd ji hol radibe.

VI) MALBATA ZIMANN URAL - ALTAY

1. Beşa Ural                                               

şax  fn                                                         

şax macar 

şax permey                                                     

2. Beşa Altay

şax moxul

şax manr

şax tirk  

şax azer

VII) MALBATA ZIMANN ROJHILAT ASYA AWUSTRALYAY

Zimann girava Endonezya gravn rojhilat Asyay zimann qeble eşrn Awustralyay di v beş de ch digrin. Praniya van zimanan j, ro ji hol rabne chn xwe dane ziman ngiliz. 

Zimanek gişt hebaya, d baştir nebaya? Heke heba, d encamn awa bida?

Ji aliy pratk ve bel. Zimanek gişt heba belk d baştir ba. Qenebe karn jihev wergerandina zimanan nedibn. Dsa meriv jibo hnbna zimanek n, yan j jibo ji zimanek wergera zimanek din dem xerc nedikir. Ji aliy pratk ve hem merivn li ser ry erd d ztir hev fhm bikirana. Ger ji van aliyan de b nirxandin, meriv dikare bje: Zimanek gişt heba d baştir ba.

Jixwe ev ziman gişt, ro bi pşvena zanist teknk re pk hatiye j. Wek ngiliz. Jiber ku zanist, teknk sinay her zde bi v ziman pk t, ngiliz ro her zde berfireh t bikarann li chan. Merivek ji Japonyay heta yek ji Afrkay li hem parzemnan kesn ku ngiliz dizanin, dikarin bi hsan bi hev re bipeyvin hev fhm bikin. Ev rewş bi qas ngiliz berfireh nebe j, jibo spanyol frens j derbas bar e. Bil v berfirehbn bandorbna zimanek bi tnd xwe dispre poltikaya mhtinger dagirkeriy. Bi qas firehbna snorn mhtingeriya ngilztan, yan j yn spanya frensay, zimann ngilz, spanyol frens, ewqas ber fireh bn.  Yan her dewleta mhtinger biqas snorn dagirkirina xwe karne snorn zimann xwe j berfireh belav bikin.

Bi alkariya teknka komputer ku ro gelek pşda ye, zimann sereke dikarin gelek bi hsan ji hev wergerin. Nivseke bi ngiliz ku li kompter bar bibe, dikare di heman dem de wergere frens almaniy j, hem zde dem j nagre. L bi awayeke elektronk. Li kompter i nivs, bi i ziman hatibe barkirin, ew nivs di nav qalibn diyar de bi awayeke fhmbar werdigere zimanek din. Helbet ev ten zimanek wergerand ye. Yan li vir krah berfirehiya raman axaftin nne. Ev werger, pisporiya mejiy mirov e, ku bi kompter dide kirin. Jiber v yek j, zimanek elektronk e. Mna makneyn elektronk n deng n din. 

Hin avantajn bikaranna zimanek gişt hene, jibo ku meriv bikaribe zanabnan bi hev biguherne by ku zde dem winda bike, ji pşvenn teknk sd werbigre. L heman avantaj di war deng raman afirandin de nnin. Mnak; kurdek/ ku ziman w/w y d kurd ye, pir baş bikaribe bi ngiliz, alman yan j frens bipeyve, heta ku tkiliyn xwe bi temam ji malbat civata xwe neqetne, w nikaribe xwe bi van zimanan mna ngilz, alman yan j frensizek fade bike. Dsa w nikaribe hemen dengan bi heman tonn wan zimanan derxwe. Di cheke peyv de w xwe bide dest. Ev rewş jibo ngilz, alman frensizek ku bi kurd dizane j, wisa ye. Mnak; jibo kurdek derxistina tonn dengn alman;  w (fao), j (yot), x (iks) d dijwar be. Herwiha jibo almanek j derxistina tonn dengn kurd mna; w (we)   x (xe)   j (je) d dijwar be wd... Heke yek/e biyan van dengn kurd derbixe j, helbet w ne di xwezaya tonn dengn kurd de bin.

Hebna zimanek gişt w rola raman j teng sivik bike. Ji aliy raman ve d dezavantajeke mezin giran derbixe hol. Kurdek dikare hest ramann xwe her baş bi ziman xwe ya d bi lv bike. Almanek bi alman, ngilizek bi ngilz, frensizek bi frens  wd.. Nivs, roman xwesma helbestn ku ji zimanek werdigerin zimanek din, ji wate, raman, naverok xwesma ji ja xwe pir tişt winda dikin. Romana romannivsek yan j helbesta helbestvanek kurd, ji aliy wergereke/ pir baş ve wergere zimaneke din, dsa j w negihje j kurahiya ramana kurd. Em wek mnak van helbestn jrn ji Dwana Melay Cizir wergernin zimanek din, gelo w iqas wate ja xwe ya kurd bide?                           

Muxbeeyn meyfiroş, her seher tn sema

Badexuran noş noş, mane li dor cema

Can dil min ew e, horweşa min ew e

Padişah min ew e, ez li der w geda

Yar ku d em geda, dest bi dest me da

Em bi semay birin, reqs sema j we ma

Bade me noş ji dest, me ji xwe mame mest

Dilop bi derya giha, derya bi wek xwe ma ...

Hem ziman berhemn mirovahiy ne, dewlemendiya jiyana civakiy ne. Heln windabneke ji zimann chan, ez dişibnim strkek ku ji ezmn bikeve, yan j gulek di baxeyeke rengn de biilmise. Ezmanek ku strk l nebiriqin, yan j tektk birisin, d tengaviy bide bhna me teng bike. L ezmanek ku strk l bibiriqin, d heyecan bide meraqa me hişyar bike. Hez hisn ku em ji baxeyek t de hezar gul vedibin ji y ku t de ten guln bi reng zer vedibin, hiltnin ji hev gelek cda ne.

Em dikarin li vir encameke wiha dernin: Zimanek gişt heke zimanek din nehelne ji hol raneke bi feyde ye, heta jiber ku bi berfireh t bikarann pwst e j. L ev ziman gişt heke bi zor yan j bi hkariya xwe zimann din hd hd asmle bike ji hol rake, d encamn sdwer nede. Jiber ku bi jiholrabna zimn re, cdahiya raman, kesayet dewlemendiya axaftin j d ji hol rabe. Axaftina bi zimanek, d bişibe hem kesn ku kinc ji heman reng li xwe kiribin. Ev j w wneyeke mat derxne pş ber me.

Zimann cikavn ku dewlet yektiya xwe ya netewey saz kirine, heta ku dewleta wan nehilşe yektiya wan pare nebe, ziman wan j, (zimann din hn bibin j) nahele ji hol ranabe.

Li jor me gotib ku li chan 6500 ziman hene nv wan ro ji hol rabne.

Zimann ku ji hol rabne, yn civatn ku nekarne dewlet saz bikin, yan j saz kirine, l nekarne biparzin bn.

Hn end sal ber ngilz zimanek ewqas berfieh neb.  ngilzan pişt spanyoliyan ku parzemna Amerkay dagir kirin li pey damezirandina Dewletn Yekgirt yn  Amerka, ziman ngilz ji Afrkay heta Hindistan ji wir j heta Awusturalyay belav berfireh b. Beriya Biscmark yektiyeke rast durust a ziman tine b li Almanyay. Bi Bisckmark re pkhatina yektiya netewey li Almanyay  ziman alman j hilda nav ewleyiy. Bi pşketina dewleta Almanyay re, ziman alman j b zimanek bihz. Heman tişt meriv dikare jibo taliya di dema Garibald de re j bibje.

Ango bi kurtas zimanek gişt pejir li chan hebe j, miletn ku perwerdeya kultura xwe bi ziman d bikin, raman hisn xwe bi ziman xwe bi lv bikin ji van j girngtir, ew milet ku yektiya xwe pk bne, dewleta xwe damezirne bikaribe van nirxn xwe biparze, d ziman wan j her tim bij.  

Evdila Dirj

Berlin / 2006

avkan

Sarwat, Al, Themen aus der kurdischen Wortbildung, wasann nsttta Kurd ji bo Lkoln Zanist, Berlin, 1997 Em ziman xwe binasin, Enstuya Kurd, Stenbol, 2001

Chomsky, Noam, Aspects of the Theory of Syntax, Cambridge, 1965, Massachusetts (wergera alman), Suhrkamp Verlag

Gkberg, Macid, Degisen dnya degisen dil, agdas Yayinlari, Subat 1980, Istanbul

Heike, Georg, Sprachliche Kommunikation und linguistiche Analyse, Heidelberg, 1969

Aksan, Dogan, Her ynyle dil, Ana cizgileriyle dil bilim, Trk Dil Kurumu Yayinlari, 1987, Ankara

Ungeheuer, Gerold, Sprache und Kommunikation, Hamburg 1972

Baskan, zcan, Yabanci - dil gretimi, ilkeler ve czmler,

Istanbul, 1969

Akarsu, Bedia, Wilhelm von  Humboldt ta Dil- Kltr Baglantisi,

Istanbul, 1955

2006

ser