pave

 

Mirov kence

ROJAN HAZIM  

 

Mirov, wek hebnek civak hem proz e, hem j mexlqatek necis e! Timam droka mirov di navbeyna van herdu seran da ub hzikek die tt. Eve ji milek ve paradoksa mirov j nan dide. Mirov, wek bigiyan her biaqil, di tekamilya jyan da subjey sentral e bi v pozisyona xwe j armanc e. Ji ber v end ye ku, hertit ji bo mirov tte gotin. Ji destpka mirovahy heta evro, prosesa tekamilyet her pve ye di v proses da hem mirov bi xwe gihitye, hem j v mirov gihit xweza xwerist timam jyan j gihandye pve birye bi v aksyona bi zanah, jyan li xwe xwe kirye. Belm digel v kiryara xwe ya ba qenc, bi gotina her nerm, xirab j kirye. Ji destpk were, di bunyeya mirov da ev qenc xirab heye. Di dem prmtv y mirovahy da, ji bo domandina jyana xwe j be, beramaber xwezaya bigiyan, heywan nkaty, weheta xwe nandaye. Pit jyana kolektv pkhat j, li gorey ert hewcehyan, v weheta mirov dom kirye. Mirov, di organzekirina jyana xwe ya kesane da be, anj di ya hevray da be, li gorey berjewendyn kesane kolektv, hirs, nifz qudret telebya xwe herdem jnde hlaye. V ry mirov biv nev di nav xwe da iddet parastye. Mirov, li ber xwastek berjewendyn xwe dozaja iddet otortey car km, car j zde kirye. Ji xwe gava dem nayety destpkir, ev ry kirt y mirov y bi iddet, zdetir derketye meydan! Di dem kolety da, koledar wek na serdest, mistek mirov bn, belm li ser piranya xelk hejare feqr makneyeke wisa xedar ya zulm danan ku brnana w dem bi ser xwe kenceya her mezin e! Mirov feqr, di dest mirov zengn xwudan desthilat da mal b, dihate kirn firotin! Mirovn feqre belengaz ji bo zewqa koledaran di meydann gladyatoran da dibne xwereka r pilingan! Pit van kiryarn hovane, bi nav zulma koledary navdarya Neron Romay, dib etketa dijmirovy! Di dem feodalyet da zulm kencey bi rengek d dom kir. V car j feodalan, ji bo desthilata xwe ya zalimane, xelk piran kirin serfn xwe bi iddeteke organze sstemetak dareya xwe domandin. Ji xwe di w dem da, dezgehn dn diyanet bne referansa lah ji bo domandina zulma li ser xelk feqr. Mabedn dn atoyn feodalan bi hev ra zulmeke nedt nan ser xelk hejare piran. Li nav sawyan bi nav Xwud dn, dr qeeyan dareyeke zalimane pknan. Esasen hers dnn esman Msawt, sawt Muhemedt, hem di demn desthilata xwe bi xwe da, hem j digel desthilatn d yn poltk bi hev ra, zulmeke nedt bi ser mirov nan. Droka van dnan hem di nav xwe da, hem j digel mixalifn xwe da, hovtyeke b ser bin e! kenceya her mezin Rabnn cihyan ma bi ser sa bi xwe nenan... sa bi kenceyeke mezin ya bi fermana rabnan hate kutin. Xelk cih j, di dem feodalyet da, li rojava Ewrpay, li Fransa Ispanyay, di dadgehn engizisyon da hatin dadgeh kirin bi bdadyn mezin hatin sotin, bi kenceyn nedt hatin kutin. Ji xwe arenayn Romay dadgehn engizisyon, semboln zulm ne di droka mirovahy da. Engztoran wek goryn xwe pit kenceyn mezin dadgeh dikirin wisa digotin; yn ku nesuin, b sc in ev biryara xwe ya nemirov di nav agir da test dikirin gor diavtin nav gurya agir. Helbet wan j ba dizan ku ew mirov bisc anj bsc j be d her bisue! Gava gory wan di nav w agir gur da disot dib girk rejy, wan eraba xwe diziqmand! Di dnn esman da metod diskalfyekirina mixalifan km zde diube hev. Di hers dnan da j mixalif kafir e! Ji kafirbn mezintir sc nne cizay kafirbn j, pit kenceyn nedt, ca an bi sotin, an xeniqandina bi hilawstin, anj serjkirin weyn d, kutin e. Di islamyet da j, her ji dewr destpk pve, kence zulim metod islahkirin b! Cizay dij islamyet derketin ji xwe ykser kutin b ev hovtye evro j dom dike. Hind Msawt sawt ne, di prosesa evolusyona mirovahy da guhorn dtine. Bi taybet sawty, pit dewr engizisyona re reformasyon borand lberalze b! Msawt j, pit tfana dem engizisyon komkujya dewr Nazzm ya li ser Cihya, avabna dewleta Isral pkevtina ekonomk, sosyal poltk ya xelk Cih, relatven ji hz qudreta rabnzm ya kintey (snagog), piek j be dr ket! -Ger v gav hukmeta Isral dsa ve reya xwe ya siyonst ge kirye bdadyeke mezin bi ser xelk Filistn tne, l ev dijberye bi rengek poltk tte domandin herend Muhemed Msawyn fanatk ji herdu alyan ve dixwazin er Filstnyan Isral bikin er dnan j, belm dsa ve ji aly Cihyan ve motf dn anku Msawty ne gelek li p e! Belm, Muhemedty, ne teorken, nej pratken u reformasyon neborandin ew ortodoksya xwe domand, ku evro ev fanatzma islam di maksmm derecey da ye. Fermana islamyet j Kafir li kder bne dtin, divt bne girtin bne kutin b! Di dem destpk da, li gorey fermana islamyet j, divt dest pyn scdaran ep rast bne j kirin, avn wan bne derxistin! Ev weheta dnperestn islam evro j bperwa dom dike. Ma i kence ji recma li ser jinan mezintir e gelo! Bi nav dn diyanet kence kutinn btixb hatin kirin hj j tne kirin. Di sala 1993 da li Swas, di Otlek da 38 ronakbrn Kurd Tirk ji aly dnperestn islam ve sax sax hatin sotin! Ev kiryara wan ji ya sotinn dewr engizisyon kmtir neb. Di w dem navn da bdadya engizisyona sawyan, ya eret Muhemedyan, di zulm kencey da dr mizgeft gihandibn hev. Bi nav islamyet x maman, bi nav Isawty j qeeyan, agir li ser ser xelk bguneh dibarandin! Huqq mekanzmayn dewlet di dest wan feodal tranan da, bibne toka mirin di sty xelk feqre hejar da. Weheta bi nav dn diyanet evro j tte kirin, ji w bawer kultura nemirov ttin. Di nav van hers dnn esman da, v gav bi fundamentalzma her xurt dijwar, radkalzma islam ser ji hemyan standye! Evro di nav Muhemedty da, engizisyoneke n tte dtin. Kevneperestn islamyan li Afganistan iddet teroreke hind btixb bikarnan ku adeta jyan li timam xelk kirin jahr mirin. Jin neku xsr kir, bi timam kire di nav trik re tar da di nav ar dwarn mal da zndan kir. Gava jin avn xwe nan dan, kirine nav tilsek di meydana bajr anj gund da, di alek da bi beran recm kirin bi ezyet kenceyeke zalimane kutin. Li bahra pitir ya welatn islam da maf jinan qet nne, di ser da j, heq huqq mrn ku li gorey eret islam nej j, tte binp kirin. Li Erebistana Sid, Sdan, Njerya, Iran end dewletn d yn Islam, ldana bi gopal, qem qay, evro j rtn e!

Di v dawy da j, kevneperestn islam yn Iraq, dsa bi nav dn diyanet, goya bi armanca berxwedana dij Amerkyan tolhildan, kiryarn wehetane pknan. Mirovek Amerk, li ber kameray, bi ndayn islam, bi xencer ser j kirin ev kiryara xwe ya hovane di nternet da belav j kirin. u tarf zaha van kiryaran nate kirin! Ev hovt bi israr zanah tte domandin j.

Neoengizisyon

Pit dewr desthilata dr atoyn feodal tranan, burjuwaz j ev tradisyon mratey qirj kirt y dijmirov domand. Burjuwaz bi nav azadyan, daw li desthilata dr atoy na, l pit demek kurt, wan j ew metod kirin yn desthilata xwe. Burjuwazy ciwan, hind ku sermaye frhand, nepix, desthilata xwe bi dar zor tehkm kir. Gava kaptalzm gihitye merheleya emperyalzm, kela zulm zordary j mezin kirib. Kolonyalzma feodaly end iddet, talan zordar bi kar na, kolonyalzma kaptalst emperyalst j, li gorey hz, qudret iyana xwe, mengeney iddet, kence zor, di maksmm derecey da bi kar na bi v metod desthilata xwe qam kir. Engizisyon, ji sedsala 12an, ku wek dadgeh dezgehn lpirsna bi kence kutin, girday dr pkhatib, heta dmahka sedsala 18an wezfeya xwe ya mirovhran domand. L bel, gava mekanzmayn engizisyon hatine belav kirin, cih wan vala nema mekanzmayn engizisyona n ew rola nebixr bym, gihandine evro. Bi nav na brjwaz, dewleta kaptalst emperyalst, partyn ku berjewendyn baskn cuda yn brjwaz diparastin, hukmet kirin bi v desthilat metodn her dijmirov bikarnan. Bi rya mekanzmayn pols leker, her reng mixalif hatin bindest kirin, bi nav parastina dewlet rejim, makneya kence zulm hate xebitandin. Mezinn chana emperyalst, di ser da Amerka, Fransa Ingilstan, di welatn dagrkir da, rejimn ku timam mafn mirov azad tirpan kir nane ser kar, anj ykser bi xwe ew rol wezfeyn dijmirov nane cih. Fransay li Vetnam, pa j li Cezayr kence zulmn ecba dinyay li ser xelk wan welatan kirin. Amerkyan pit Fransyan li Vetnam dezgehn kence kutin danan bi kar nan. Bi taybet rikehn piling aletn her navdar! yn kence kutin bn. Bi hizaran azadxwazn Vetnam di wan rikehn piling da hatin seqet kirin, hatin kutin. Ingilzan li Hindistan kence ezyetn ku mirovan biqerisne, bi ser xelk Hind nan. Mratxwera mparatorya Osman, dewleta Tirkyey, her ji destpka damezrandina komara xwe ya n pve, sstemek hind bdad li ser ser xelk Kurd dana ku, iddet, kence, girtin kutin bne metodn rtna jyan. Dewleta Tirkyey, rejimeke ewqas zalim dijmirov ava kir ku bhna mixalifn ji qewm xwe j ik kir! Ji destpk heta evro j dar job li ser ser stuy sosyalstn xwe j km nekirye. i di dewr sivl, i di demn leker da, -ger li Tirkyey dem hergav y leker ye-, di ser da Kurd ep sosyalstn Tirk kmanyn d, ji dezgehn skencey, ji girtin, ji mirin, ji kutin xilas nebne. Bi sedan Kurd oregern Tirk bi xwe, di hucreyn kencey da hatine seqet kirin, kutin. Bi sedan Kurd mixalifn Tirk bi xwe hatine hilawstin. Dewleta Tirkyey, kence iddet wek poltka dewlet gelek sstematk bi kar tne. Ji ber v poltka wan e ku, li nav organzasyonn navdewlet tte rexne kirin. Belm ma xema wan e! Qet xema dewleta Tirkyey nne misqalek ji wan metodn xwe yn dijmirov j nate xwar her roj her seet, kence iddet, li nav cade kolanan, li nav zndanan, li hucreyn mirin yn li nav avahyn pols da bi kar tne!..

Bilaistisna hem dewletan, rejiman, bi nav parastina paeroja xwe, kence zulmn btixb bemsal li ser ser xelkan bi kar nan. Berpirsiyar biryardrn engizisyona kevin, anku dr qeeyan, bi nav Xwud dn diyanet  hem mixalifn xwe bi kafir scdar kirin sotin! Pit ku desthilata poltk gihite dest dewleta brjwaz, bi reng ryn n, bi metodn dijwartir, eyn kence kutin dom kir. Di engizisyona klask da Dr xwudan desthilat b, belm di Neoengizisyon da dewlet rejimn poltk  yn goya modern, bne xwudan desthilat bi nav na serdest, dewlet organn girday, wek alet mekanzmayn iddet, kence mirovhran bi kar nan. Dewlet rejima n j, kence iddet ji bo parastina desthilata xwe kire metal, kire hem alet parastina xwe hem j avtirsandina xelk piran!

Pit orea oktober ya 1917, li Rusyay sosyalzm hate damezrandin. Dewleta Sovyet ava b. Sosyalzm xewna hem azadxwaz bindestan b ku jyaneke behetane demokrasyeke kamilane pkbne. Belm, pa her w dewleta sosyalst j, bi nav parastina sosyalzm, burokrasyeke engir ykdengyeke tirsbar pkna hem mixalifn rejim adeta tirpan kirin. kence zulm, iddet b metod dengbirna mixalifn poltk. Bi nav sosyalzm partya Bolevk, hem di nav xwe da, hem j di nav timam welat da, ser mixalifan adeta bir! V model rsar burokratk y sovyet, leke na ser rejima her mirov paqij, sosyalzm! V kirty evro bi nav sosyalzm n j didomne, ku ew j ne layiq nav sosyalzm ne. Belm sosyalzma demokratk rken dsa ve xewn xiyala azadxwaz, atxwaz demokrasxwazan e... kence, iddet metodn zalimane, bne rtna rejim dewletn hem kaptalst-emperyalst, hem j dewletn "reel sosyalst"! i kaptalst, i sosyalst, part kesn xwudan desthilat, di bin nav mazeretn parastina welat, netewe dewlet rejim kence iddeta her dijwar bi kar nan xwastin desthilatn xwe bi van metodn dijmirov biparzin bidomnin.

Li ser ry dinyay, mixabin ku evro dewlet nnin ku ca an fizk, anj pskolojk, kence iddet bi kar nenin! Li welatn Ewrpay, ku xwe ampyonn demokras, maf azadyan dibnin, iddet kence relatven fizk bi zdeh ve pskolojk tte kirin. Li Amerkay iddet kence rojenvro, li cade kolanan tte kirin. Pols bi taybet reikan bi boks joban her li ser ryan dikujin. Di hefsn Amerkay da kence sstematk wek spora roj! tte kirin. Terora pols li Amerkay di dereceya her bilind da ye. Li welatn chana syemn ji xwe desthilata poltk bi iddet, teror kencey li ser kar e. Li wan welatan dadgehkirin nne! Rejim ya pols leker ye. Can mirov li wan welatan, di nav du lvn pols an lekeran da ye. Li welatn Ereban dewletn d y Islam, k dikare lva jor li ya jr bide! Li wan welatan jyana xelk sade bi timam di nav kencey da dibore.

Paradoksa azadxwazan

Di gelek welat dewletan da, part rxistinn opozisyon, ji hukmet rejimn xwudan desthilat, teror, kence iddeteke her mezin dibnin, tne girtin, tne kutin. Belm gava ew bi xwe tne ser kar, dibin xwudan desthilat, wan rojn re tar ji br dikin, gotinn demokras azady li pa xwe dihlin vca ew li ser ser mixalifn xwe dest bi iddet kencey dikin. Eve paradokseke kr e! Eve dubilmoralyeke mezin e! Part rxistinn ku ji bo armancn mirov, bo azady, bo demokrasy, bo rizgarya xelkek bindest tkon didin, di nav xwe da j mixabin li van bihayn mezin xwudan dernakevin. Gelek part organzasyonn opozisyn, yn ku dij rejimeke fazan, rejimeke kevneperest, hukmeteke ant demokratk, dewleteke kolonyalst er dikin, tkoneke xurt didin, hn dibnin di nav xwe da milmek demokrasy bi kar nanin, cih nadin azadya di nav xwe da, sstemek dengbir otorter di nav xwe da bi kar tnin, r nadin dengn mixalif di nav xwe da. Hetta, klkn desthilatdar, kes grbn ku cuda raman dikin, an bi iddet kenceya fizk berteref dikin, dikujin, anj bi teroreke pskolojk timamyen bdeng dikin. Bi sedan nimne part rxistinn ku dij rejimn zalim tkon didin hene ku di nav xwe da eyn tit zalimane pktnin. Hema em dr nein, gelek part rxistinn Kurd bi xwe hene ku di nav xwe da, derece dozaj ji hev ferq j bike, iddet keneceyn fizk pskolojk bi kar nan hj j tnin. Rxistinn Kurd hene ku mixalifn di nav xwe da kutine dikujin j. Rxistinn Kurd hene ku mixalifn xwe fizken nekujin j, pskolojken terorze dikin. Partyn Kurd hene ku wek beramber hevdu er dikirin, kenceyn her mezin li girtyn hevdu dikirin. Part rxistinn Kurd hene ku kadroyn xwe yn lder, ji ber br baweryn cuda, digirtin, pemanname p didan mza kirin. Part rxistinn Kurd evro j, di nav xwe da iddet kenceyn pskolojk, carna j fizk bi kar tnin. Di nav part rxistinn Kurdan da, demokras azadya br raman, gelek akera vekir, bi nav parastina ykitya rxistin, bi nav disipln otorteya rxistin, tte binp kirin. Kes grbn ji klka rvebir cuda raman dikin, bi iddet kenceya pskolojk tne enterne kirin. Part rxistinn Kurd, digel ku mexdrn rejimn kolonyalst, ant demokratk, fazan totalter in, goya bo demokras azad hem normn mirov tkon didin, belm mixabin ku di nav pramd organzasyonn xwe da, ant demokratzmeke kr, despotzmeke btixb bi kar tnin. Ev rewa organzasyonn Kurd paradoks dubilmoralyeke mezin nan dide, ku eve herwisa zemn iddet kencey pktne.

Teor pratk

Wek hertit, dij kence iddet j, di meydana navnetewey da gelek peyman belge hatine nivsn mza kirin ku r li iddet kencey bte birn. Belm mixabin ku ew dewletn ku pengya van norm, peyman belgeyan kir, her di ser da ew bi xwe girday wan nemane.  Teorken tekstn gelek perfekt yn parastina mafn mirov, azad dady hatine formle kirin. L di pratk da, bi klometreyan ji wan norman dr hatye rawestan! Pit er chan y duyemn, xelkan gelek ezyet, iddet kence, jenosd derbeder dtin. Di w atmosfer da, Rxistina Ykitya Neteweyan-UN, Beyannameya Mafn Mirov ya Unversal, 10 Kanna 1948 qebl kir ew belge b peyman ji bo hem dewletn ku endamn UN ne. Li ser kence iddet end madde gelek vekir hatine formle kirin. Bo nimne; di maddey syemn da: Herkes maf jyan azadya kesane ewlehy heye. tte gotin. Di maddey pncemn da: Li ser u kes kence kiryarn zalimane, dijmirov heysyet kandin nikarin bne kirin ciza nikare bte dan.  Di maddey eemn da: Li k der dibe bila bibe, maf herkes heye ku li ber qann wek kes bte nas kirin. Di maddey nehemn da j: u kes keyfyen nikare bte girtin, hefs kirin miext kirin.

Di bin v belgey da mzaya Amerkay ya temet bejna xwe heye! Di bin v belgey da mzaya dewleta Tirkyey heye!

Di bin v belgey da mzaya, di ser da Ingilstan hem dewletn Ewrpay heye. Belm di pratk da heku mzaya yk ji wan j di bin v belgey da nne!

Belgeya UN tra nake, Konseya Ewrpay j li ser mafn mirov protokolek fermyen qebl kir. Di w protokol da j wisa tte gotin:

Peyman protokoln pvek van mafan garant dikin;

- maf kes y jyan, azad ewlehy

- di karbarn huqq cizay da maf dadgehkirina dadyar

i hatine qedexe kirin?

- kence muameleya dijmirov bikkirin ciza

- cizay mirin

Li chan du organzasyonn mezin, UN EU (Ykitya Ewrpay), du belge, protokol peymanan amade dikin, ku naveroka wan hevdu timam dike, ku r li ber bdady, neheqy, kence iddet bibirin, l di pratk da mana nakin! Ji ber ku ew dewletn ku ev belge amadekir j bahra pitir welat dewletn rojavay ne, l di ser da ew li ser soz biryarn xwe nasekinin. Welat dewletn ku ji aly azad maf demokrasy ve relatven gihit pkevt ev welat dewletn rojavay ne. Heke ew li ser gotinn xwe nemnin, ji xwe welat dewletn pakevt, pavemay anj bi gotina belav chana syemn qet bi van belgeyan ve xwe girday nabnin. Ma xema wan e! Ji xwe u derdek wan bi azad, mafn mirov demokrasy ve nne! Ew ji rejimn xwe yn despot, totalter, fazan ant demokratk gelek raz ne! Xelkn wan welatan j hatine xesandin di meydanan da pesn meth serokn xwe yn kencekar didin!  Belge, protokol peymann li ser mafn mirov, azad demokrasy, mixabin ku di pratlk da qet pareyek j nakin! i kes bin, i organzasyon bin, i dewlet bin, ji hegamonya otortey hez dikin gava ew hza sihr! j bi dest xistin, gelek bperwa dibin ryn xwe yn zalimane nan didin! Mirov, ev mexlqat necis, gava berjewend hatin p, av l tar dibin, bi hirs, kn nefreteke mezin ri hevcins xwe dike, iddet kenceyeke nedt bi kar tne, xwe li ser mirov d, mirov belengaz, mirov lawaz, mirov hejar feqr, mirov mexdr domne dike.  kence iddet di prosesa jyana mirovahy da, ji aly desthilatdaran ve bye tradsiyonek, bye kulturek! Her kes her organzasyon her rejim, her dewlet ji bo garantkirina qedera xwe iddet kencey bo xwe maf qebl dikin, bi v metod xwe, egoyn xwe tetmn dikin, hegemonyaya xwe qam dikin!. Ev nexweya rh bye kronk t mexdran j bye! kence iddet ji bo mexdran j bye are!. Di nav mirovn zor l kir, yn bindest by da j iddet bye rtn! Di nav mirovn mexdr da, bi taybet mr j di nav mala xwe da li ser mirova d li ser jin iddet hetta kencey bi kar tne. Ger i ji na serdest, i ji na bindest, bi tevah mr, mirova d, jin, mal xwe qebl dike heq ldan di xwe da dibne! Zanabn anj nezanbna mr, gelek ferq nake di bi kar nana iddet kenceya li ser jin da. Nezan, hem ji cehaleta xwe, hem j bi berzekirina wijdana xwe iddet wek karek pdiv li ser jin bi kar tne. Belm, zana j, -stisna tne-, zanatya xwe ji br ve dikin! w tradisyona kirt ya ldan iddeta li ser jin didomnin zanahy leke dikin! Axir bi git xwudan desthilat bn, mentaltey hz otortey dibin kana br bawerya iddet kencey. Pratka li arnikar chan tte dtin j mixabin belm ev kirtye ye!

Amerka Iraq

Ji ser meha Gulan were, kence di aroveya Iraq Amerkay da gelek aktel b. Pit ku resmn kencey yn li girtxaneya eb xureyb ya li Bexday, li apemenya chan belav bn, infaleke mezin peyda b di wijdana mirovahy da! Yn ku kence kir j mirov bn, yn ku wijdana wan jan day j! Di byern wisa da gelek kes hene dibjin ku, yn ku kencey dikin ne mirov in, heywan in! Eve reaksyoneke gelek ravk sivik e! Mirov, bi v away, bi nezann j be, hevcins xwe diparze!. Mirov bi v durtya xwe, bi v sc xwe y gemar necisya xwe, heywann bguneh b dev ziman bik dikin, heqaret li wan dikin! Helbet ev gotine tebhek e, l di bin w da mentalteyek j veartye! Mirov, bi firotina v kirtya xwe, necisya hevcins xwe dipeine. Hal ew e ku, mirov divt durust be v necisya hevcins xwe bibne, akera bike, gunehkar bike, rre ermizar bike! V dubilmoralya mirov, di v pirsa kenceya Amerkyan ya li Iraq j, xwe da der!

Bae Amerk boi n Iraq i kirin? By ku em ji aroveya mijara spesfk ya kencey derkevin, argumentn xuyay em bjin.  Amerka, ji bo berjewendyn xwe yn poltk, ekonomk leker Iraq. Di her nek da armancn sereke xm hene, yn ravk kamuflaj hene. Armanca sereke ya Amerkay wek bi git tte gotin, berjewend ne! Ev armancn sereke bi git bne zann j, bi dengek bilind nane gotin. Belm, armancn tal, yn kamuflaj bi dengek bilind tne gotin, reklamasyoneke mezin tte kirin li ser wan argumentn dereceya duy. Dewletn ub Amerkay, wek seferek plan dikin, helbet xwudan tecrube ne, argumentn balk, yn ku gelek cazib terefdaran zde bike peyda dikin wan flae dikin. Di ser da argumentn li ser ekn kmyay biyolojk yn di dest rejima Seddam da, ji bo sefer razkirina chan tra dikir. Digel van propagandayan, Amerkay di sefera Iraq da, berjewendyn xwe yn git di bin ambalaja demokras maf azadyan da j gelek ba veartin. Gotinn demokras, maf azady baleke mezin ka, terefdarn bo mezin peyda bn. Di v der da, terefdarn van propaganda sloganan, ji dil bn. Ji ber ku Iraq di bin postaln rejimeke ecb xedar, fast transt da dinal. ekn kmyay j hebn ku di 1988 da li Helepey li ser Kurdan bi kar nabn ji pnc hizaran zdetir Kurd kutibn. Bo di ser da hem Kurdan hindek Ereb hindek kmanyn d demokras, maf azad armanc bn, xwez xwastekn bingehn bn, hetta ji nan av lezntir bn. L ji bo Amerkay demokras, maf azad ne armanc bn, ji bo berjewendyn poltk, ekonomk leker alet bn. Digel v nyeta Amerkay j, bi taybet Kurdan, ku di nav Iraq da opozisyona her xurt organze Kurd bn, pitevanyeke xurt, mezin organze dan Amerkay. Ji ber ku, nyeta wan i dibe bila bibe, ku dihate zann, hatina Amerkay ya Iraq rast b, ku daw li rejimeke hind zalim ya Beas Seddam nan ku, ew hem dnamkn hza derve neban, rejima Seddam, Kurd tne, bi hza belav btaqet ya navxwey ya Ereb, bi salan j nedihate hilweandin. Eve rastyek e! Ereb, ne opozisyoneke gelek organze bn. Yn ku relatven organze j, gelek aiq demokras, maf azadyan nebn. Bo wan j ya her giring, ketina rejima Seddam b, ku ew j tin bi hatina Amerkay dib. Lewma piranya iyan ya bireke Tirkmenan derd demokrasy neb. Ji xwe bahra pitir ya Erebn sun Seddamst bn ew di ser da dij Amerkay bn. Di v xal da, armanca piranya iyan ya hindek Tirkmenan dikete ser hev. Pit ku Amerkay timam Iraq vegirt, di deh yazdeh mehn py da iyn ist, ku piran ne, deng xwe nekirin. Tin Erebn sun yn Seddamst hevalbendn El-Qadey ri Amerkyan kirin. Amerkay her ji destpka vegirtin pve, sstem mekanzmayeke gelek dijwar ant demokratk ya lpirsn dana. By vewejartin, xelkek bo girtin. Di v proses da ji ber rin Seddamst El-Qadey gelek kut j dan. Di w atmosfer pskolojy da girtxane kirin dezgehn kence iddet, kirin kencexane!. Bisporn Pentagon CIAy hem metodn dijmirov li ser girtyan bi kar nan. Ev metodn Amerkay ne cih ecb ay bn. Ji ber ku Amerka hem di nav welat xwe da, hem j di welatn ku ber dagrkir da, kence iddet gelek sstematk bi kar tnan. Lewma ew kenceya li girtxaneya eb xureyb da j ne munferd b, gelek bi zanah plankir b. Pa derkete meydan ku lekern Ingilzan yn dewletn d yn hevkar j, kence iddet sstematk bi kar nane. Amerkay kence iddet, ji bo asayi ewlehya xwe, ji bo xurtkirina otorteya xwe wek metodn lpirsn wergirtina agahyan bi kar naye. Hzn Amerkay ev kence iddet li Afganistan j bi kar nane ku ber ev kenceyn li eb xureyb derketine meydan, ji aly Human Rights Watch, Rxistina Lnrna Mafn Mirov ve, hatin defre kirin bala serokatya Amerkay hatye kan ku wan kiryaran rawestnin, l xema wan nebye ew byer peinne. Vca rvebirn Amerkay haj wan kence iddetan hebye, l pit ku perde hate xwar, d nikarn bipeinin. Lekern ku kence kir, akera gotin ku wan li gorey fermana serlekeran ev kence iddet bi kar nane ku rast j ew e. Jinlekereke ji wan kencekeran, Lyndie England wisa digot; muameleya xirab ya li ser xsran, wezfeya wan ya rtn b! Her w leker li ser hevalek xwe y kencekar j wisa digot; awi Ivan Frederick, avikn lambeyn elektrk, -ampl-, dikandin xsr li ser wan pareyn cam dixuikandin. Ew maddey fosfor y di nav wan caman da bi le xsran ve dima ew xsr dibirin hucreyn tar dihlan. Fosfor di wan hucreyn tar da dibiriq end xsr ji ber v rew dn bn... . Ji xwe di wan fotoyn belavby da weheta kencey bi her reng dihate dtin. Pit ku byer bi her away akeraby, berpirsiyar mecbr man bjin ku iddet kence sstematk hatye kirin. zaha w iddet kencey helbet nne ji xwe kes j nikare bike! Ji ber reaksyona mezin ya navnetewey wezr kar derve y Amerkay Colin Powel, dr ziman dplomatk akera wisa got: eve beref ye! Bush bdil xwe j be, lborn ji xelk Iraq xwast. Wezr parastin Rumsfeld berpirsiyarya van kirtyan wergirte ser xwe, l bedel wan kirtyan qet nebe ji aly etk moral ve neda, istifa nekir!  Van kenceyn lekern Amerkay kir, tin bi Iraq ve nemane. Li girtxaneya Guantanamo ya li girav Kubay, li baregeha Bagram ya Afganistan j lekern Amerk kenceyn nedt li xsran kirine. Kiryarn ebu xureyb hem kirtyn Amerkay derxistin meydan. Esasen gelek ba tte zann ku sicla Amerkay di van waran da hind hn bjin qirj e. Yn ku heta nihe akera nedibn, nan w manay ku nedibn. Evro br rehya git hiyartir bye. Teknolojya ragihandin hind pve ye ku d u kes nikare minareyn xwe kiras bike! Van byer reaksyonan titek poztv na meydan. kence bi nimne scdarn xwe ve akera bn, apemeny cih day, reaksyonn fireh pkhatin. Belm titek d y poztv pkhat  ku serok Amerkay bi vekir ji br rehya chan xelk Iraq lborn xwast herweha soz da ku d scdar bne ciza kirin herweha tazmnata parey bidine goryn kencey. Eyn tit ji aly serokwezr Brtanyay Blair ve j hate gotin. Di 19 Gulan da li Bexday, dadgeha taybet ji bo kencekaran hate danan formel j be, avgirdana br rehya chan ya humanter j be, bi mexseda sivikkirina reaksyonan j be, taktk peinna kirtyn mezintir j be, end lekern ku kence kir hatin dadgeh kirin ji nav wan lekerek Amerk y bi nav Jeremy Sivits, bi girtina salek hate ciza kirin, ku w j akera wisa digot; Istixbarata Leker ew didane zor ku kencey bikin, iku digotin ku kence bi kr tt, diaxivin! Ji gotina v leker scdar j xuya dibe ku kence bi zanah sstematk bi kar hatye!. Ev encama dadgehkirin cizakirin titek nan dide; heke deng dij kence, iddet hem neheqyan xurt derkeve, dibe hza lveker bi km kas j be scdarn berdest tne ciza kirin. Ev dadgehkirin cizakirinn lezn j tesra lvekery li ser kencekaran dike ku w kar nemirov nedimonn!  Ji xwe gelek girt j ji w kencexaneya bi nav Eb Xureyb hatin berdan ku eve j gaveke poztv b! Vca ev itiraf lbornn ku ji aly mezinn Amerka Ingilstan ve tne kirin giring in divt bik nen dtin. Wek helwesta rvebirn dewleta Tirkyey tte br ku awa xwe badidan ku gotinn kence iddet nenin ser lvn xwe bi israr leker polsn xwe diparastin hetta ew kenceker bi taltfkirina pare rtbeyan cisaret j didan! kence iddet evro j li Tirkyey gelek sstematk wek poltka ferm ya dewlet bi kar tt yk berpisiyarek dewlet newre ji ber tirsa pols lekeran deng xwe bike van kiryarn xwe yn qirjane itiraf bikin! Vca ji ber van nimneyan j be, helwesta serok rvebirn Amerlka Ingilstan divt relatven bihadar bte dtin! Tradisyona Amerkay ji k der hate k der! Eve serkevtina br rehya chan ya humanter e! L bel, ev itiraf lbornn serokan nabe garant ku leker pols careke d kencey nekin, iddet bi kar nenin. Esas garant, reaksyon hessasyeta br rehya chana humanter e. Divt chana humanter deng xwe bilindtir bike, hza xwe organzetir bike ku van kence iddetan qet nebe mnmalze bike!

i fizken, i pskolojken, kence, iddet, her reng ldan, sc in! Li ser aktelbna kenceyn li Bexday ku ji aly lekern Amerk ve hatine kirin, divt mexdrn rejima Beas Seddam, ku roj bst ar seet di nav kencey da bn, akera bjine Amerkay; bae, mala te ava, we em ji nav kenceya rejima Seddam rizgar kirin, belm eve heq nade we ku vca hn kencey li me bikin!. Bel, titek akera ye ku Amerka ji ber berjewendyn xwe Iraq dagr kir, daw li rejima Seddam na ku li rojhilatanavn tranzam her xedar hov b, Seddam girt. Belm digel van hem qencyn wan, heq wan nne ku ew kencey bikin. Behane hcetn kencey nabin! Ma d i l bt, kenceya Amerkyan, li ber ya Seddam nabe ldan j gotin, bi yk gotin ehmeq ye!. kence, kence ye!.. K, bi i armanc end derece kencey bike, scdar e divt bte rre ermizar kirin!. Mazereta van kiryarn kirt nne! Her ji nveka mal pve, li nav tevay civat, li welat dewlet, her i kes, grb, hz, organzasyon, hukmet dewlet dij v sc beramber hebn proz, mirov dernekevin, ertn kence iddet ji hal ranekin, gelek vekir zelal li beramber v wehet ranewestin, scdar in, irkn sc in. K li k kencey bike, iddet bi kar bne, ldan bike metod, scdar e divt nete ef kirin, di aroveya normn demokratk da bi dadyar bte dadgeh kirin ciza kirin!

ROJAN HAZIM

Gulan 2004

 

 ser