pave

 

Ji eploga pirtka Paeroj  

 

ROJAN HAZIM

   

Dem dawy anj deadline

Di jargona apemen bi taybet j rojnamegery da, dem tixb her dawy y teslmkirina nivsaran bi term deadline tte fade kirin. Heke mirov motomot tercume bike, tte manaya mirina x, anj dmahka x. Axir sanye anj deqqeya anj tixb dmahk ye. Heke nivsar her direng di v tixb da nete dan, hing ap nabe. Vca mixabin, ne keys, ne j imkanan dest neda ku pirtk di dem hatye vebir da derkeve. apa v pirtk ji xwe direng mab, ku kanna 2002 ji bo ap hatib amade kirin, l di bihara 2003 da kete dora ap. Di v mideh da helbet dem nerawesta! Roj bi dv roj ve adeta dem wek hla Ava Z herik! Di v lez beza dem da helbet gelek byer qewimn, gelek guhurn pkhatin bi taybet li cografyaya ku Kurdistan l, serbinyn mezin rdan.

Bihara ev sale adeta b mizgnya xr bo xelk me. Tam di dem Newroz da, Amerka Ingilzan, lambeya kesk ya prosesa hilweandina rejima Seddam Huseyn, hilkir d Iraq b polgona ekn n yn Amerka Ingilzan. Bizava netewey ya Kurdn bar j gelek aktv di nav v koalisyona ant Seddam da cih girt. Kurdistana Bar ji bo hzn Amerkay b meydana lojstk. Axir operasyon di s haftyan da bi daw hat rejima Seddam hate hilweandin hem ji bo Kurdan, hem j ji bo xelkn d yn Iraq demek n destpkir. Di v hercmerc da dor hate apa pirtk, ku ev deme ji bo me tixb dmahk anj deadline b. Lewma tam di v dem apa pirtk da, me xwast hj sanyeya deadline destpnekir, ji v direngmayn stifade bikin bi kurt j be li ser ketina Seddam hilwena rejima w ya hov, ku hem li navey, hem j li timam dinyay, qewimneke mezin b herweha ji aly me Kurda ve j mana giringyeke xweser heb, his br bawerya xwe ya demildest, di germahya byeran da binivsin li pirtk zde bikin v byer qewimna drok ya li Iraq Kurdistana Bar pkhat bi kurt j be not bikin.

Helbet berpitn v qewimn hene, belm di aroveya v nivsar da dem keys nne ku em dakevin krahya byer, tkil, dek dolabn dplomasy, plan, proje, stratej taktkn mmar muhendisn v er, ku awa ert adeta gihandin, hz dewletn dij er awa enterne zole kirin plan di ser xwe da bi i reng pratze kirin! Li ber derketina pirtk me xwast bi analiz komentareke kurt, reaksiyona xwe ya destpk, ya her py li beramber v byer encam, ku di jyana xelk me da guhurnn jyan pknan, kiv bikin. iku bi rast j ev deme adeta, li pareyek j be, ji bo xelk Kurd pirsa Kurdistan ber bi xr ve herik.

Niha prosesa avabna dewleta Kurdistan li parey bar, gihite qonaxeke n ber bi saxlemy ve biziv. Operasyona nvemay ya li Iraq ya Amerka Ingilzan ya pit dagrya Kuweyt, li sala 1990-91, pit 12 salan bi bay birsk destpkir her bi v heway j timam b. Wek ku dihate hv kirin, rejima Seddam Huseyn kete nveka taht armanc bombe, fze roketn Amerka Ingilzan ber xwe dan enya Seddam. Helbet di v er da gelek xelk bguneh, xelk sivl j telifn. Belm qet nebe jy rejima mirovxwer ya Seddam, neku kurt b, ji bin ve qut b! Hind jy v rejima hov dirj maba, werarn ku bi hza dnamkn navn hilwee nedihate dtin. Dnamkn derve dmahka v rejima xwnxwar na her seet her roj kutina xelk sivl ya bi dest v rejim, hate sekinandin. Hema dtina goristann veart derxistina bi hizaran kutyan bi ser xwe, daw nana rejima Seddam end heq derxist. Anku ew kar bi ber w zerar ziyana demdirj ket. Ji xwe di mideh s heftyan da, ku eve di hilweandina rejimeke dktetoryal ya wek rejima Seddam da rekorek e, operasyon xilas b koalisyona ant Seddam ya ku di pengya Amerkay da pkhat, serkevtina xwe di neh Nsan da bi vegirtina Bexday beyan kir. Ew makneya mirin kutin ya Seddam, ku ji bil Kurdan u kes derdor bi hv nebn, di s heftyan da hilweiya. Rejima Seddam, ber destpka er, bi hem gef gurn xwe j, wek pilingek ji karton, hate periandin, dirandin bi ser wan da hate werandin.

Hilweandina rejima Seddam, pelixandina dezgeh makneya w ya mirovhran, bi hevkarya bizava netewey ya Kurdn bar, gihite armanca xwe. Gelo ma i ji v byer mezintir bi manatir b bo xelk Kurd herweha gel Ereb kmanyn d yn Iraq hetta hem mirovahy. Hem rejima Seddam hate hilweandin, hem aparata birandina xelk Kurd hate belav kirin, hem j fgr sereke y v rejima xwnxwar, Seddam Huseyn dezgeh w y kutin talan, ji bin ve hate rakirin. Ma i bjin, bi gotineke ronk, qet nebe bi xra berjewendyn emperyalzma Amerka Ingilistan pitevanya Kurdn bar, xelk xesand y Ereb j rizgar azad b, ku wan nediwran v yk di xewna xwe da j bibnin!! Helbet xelkn d yn kman j!

Azadya li ser paralela 36an niha dakete bin paralel azad gihite ser tixbn rast yn Kurdistan. Xewn xiyala Kurdan, bajr proz Kerkk kete dest xwudann xwe yn hizaran sal. Alaya Kurdistan 10 Nsan li esman Kerkk hate pldan. Ma i ji v prabn proztir b. Parey bar y Kurdistan, ku parey her nzk b bo azad rizgarkirin, ji bin zor zulma dijminek har hov bi timam hate standin. Kerkk, Xaniqn Msil j di nav da, Kurdistana Bar gihite ya dil xwe. d ev cografyaya xelk Kurd, welat wan, Kurdistan li pareyek j be gihite ronahy. Nexe li ser pareyn d!

Helbet ev byera mezin, rizgarbna Kurdistana Bar, ca di nav tixbn ferm yn Iraq da be, anj keysek bte p konjonktur balansa poltk ya chan dest bide serxwebna xwe beyan bike, hatye qonaxeke wisa ku d pave vegern anj berzekirina v destkevt nabe. Berikn stranca li Kurdistana Bar km zde li cih xwe rnitine. Lewma ev prosese d her bo her pvetir bie. Pit ku rejima Seddam hate mat kirin, niha dor hatye binecihkirina destkevta Kurdistan, ku ertn navxwey dervey gelek gihit amade ne ji bo v kar v armanc. d divt avakirina n, pvebirina civat, xwekirina rew bilindkirina standarda jyana xelk, di ser rojev da be. Herweha demokratzasyona civat j armanceke sereke hetta lezn e j. Xelk Kurd pengn wan divt ders ji dmahka rejima Seddam, ji kandin hilweandina heykeln sar beton pozisyona Seddam bi xwe, werbigirin. Wan gelek ji rejimeke dijmirov antdemokratk kaye. Wan gelek ji dest dktetor dktetory kaye. Lewma divt di v prosesa avakirina dewleta Kurdistan da, desta ji demokratizasyon bernedin. Norm metodn demokrasy bi kar bnin, binecih bikin zemn v kultura demokrasy saxlem bikin ku antdemokratzm, dktetor tranzm di v ax da n nebe, bejn nede, dsa ve nebe bela ser xelk. Eve di dest xelk bi xwe da ye. Belm pengn xelk, anku lder rxistinn poltk j divt sstemek wisa avanekin ku r li Baaszmeke n veke. Divt xelk j di war sivlzasyon kontrolkirina desthilata poltk da aktv bin, xwe organze bikin hiyary ji dest bernedin ku hz kesn poltk, ji rya demokratzasyon derkevin, var bibin ber bi tranzm ve biin. ro di rew da hj j ltyek heye av derav hj zelal ron nebne. Rewa kaotk li nav Ereban dom dike. Li bajrn stratejk yn Kurdistan, wek Kerkk Msil j rew ne gelek tena aram e. Bi taybet dr nne ku dewleta Tirkyey ji ser Tirkmenan ve provakasyonek pkbne ku ew, ji vegirtina Kerkk ji teref Kurdan ve, gelek aciz neraz ne!! Belm ev herdu bajre, hetta Xaniqn j, ji ber ku z ketin dest rvebiryn Hewlr Silmany, ji bajr naveyn d yn Erebcih, bi anstir bn di demek kurt da hatin organze kirin asayi ewleh bi km kas kor leng j be, hate tess kirin.

L bel dsa ve, ev nezelal kaosa kmby j, divt ztirn dem bte rakirin rew bte saf, zelal ron kirin. Helbet pit hilweandina makneya mirandin ya Seddam Baaszma il sal, avakirineke n ya bi her away, d dem bigire. Belm kurtkirina v dem j di dest mirovn me bi xwe da ye. Her di ser da, divt ev duserya poltk ya hukumetn Kurdistan ztirn dem ji hal bte rakirin rvebiryeke ykgirt bte dann. Di ertn ro da ajotina v duser lokalzm, di kar xebata saxlemkirina destkevtn Kurdistan da, d zeafeke mezin peyda bike herweha pozisyona xelk Kurd j d di ekuasyona poltka Iraq da j zef bhz bike. Ji ber ku bizava xelk Kurd di aroveya firehe Iraq da ji xelkn d bi avantajtir e. Qet nebe eve nzk yazdeh sal e ku Kurd li ser pikeke cografyaya xwe, hy xwe darekirin bne, jar lawaz j be, hindek ertn rvebirya xelk civat pknane. Li mil d, bizava poltk ya Kurd, armanca xwe mezintir kirye dixwazin ku di rvebirya merkez ya Iraq da j xwudan hz biryar bin. Digel xwez xwasteka xelk Kurd, hema ji ber v armanc j, rvebirn Kurd divt di ser da xwe bikin yk ku, giran, rz siyaneteke wan di nav xelkn d yn Iraq da j hebe. Rvebirn poltk yn Kurd, heta ku dergeh mala xwe serber nekin, hz dengek ykgirt y netewey pknenin, nikarin ji bo Ereb kmanyn d, anku ji bo timam Iraq bibin nimne roleke giring xwudan biryar hz, bidomnin. d xelk Kurd li bar hatye qonaxeke wisa ku tehemmula vekkana b hes b mana ya du partyn mezin, PDK YNK nate kirin. Lewma, ev herdu partyn desthilatdar j, di roja ro da, divt mezin raman bikin li gorey v serkevtin gavan biavjin poltkayn netewey bi kar bnin.  Ne tin xelk Kurd y li bar, herwisa Kurdn pareyn d j, ji timam rvebirn poltk bi taybet j, ji PDK YNK hv dikin ku li gorey giran senga berpirsiyarya v serkevtina xelk Kurd bibizivin. Em hev bikin ku di rojn p da proses ber bi xweiy ve bie.  

 

Aktuelya nivsaran

Wek nivsar bi baldar bne xwandin, d bte dtin ku ev encama proz ya xelk me ya li bar, hj ber er hatye texmn kirin werarn v serkevtin bi akeray hatine analiz komentar kirin. Ji ber yarya 1 Nsana 2002, wek me bi sernivsa Kurdistan b dewlet nivsarek amade kir, ev hizir brn li ser xwastek xwezyn xelk Kurd, bi zimanek novel dihate rave kirin. ro ew xewn xiyal li bar bye rast. Hem j di meha nsan da, ku salek ji ser w nivsara me ra derbaz bib. Anku ser nsana 2002 me digot Kurdistan b dewlet! Hema bjin ser nsana 2003 j, xelk Kurdistan li parey bar bi rast keys fermkirina dewleta xwe bi dest ve na! Ger xm w hj li pit er Kuweyt, li Gulana 1992 hatib avtin. Pit 12 salan, li ser meha nsan ev xwezye dib rast.

Herend statya v avabn, li gorey prosedra Rxistina Ykitya Neteweyan UN- ferm nebe j, ji aly me Kurdan ve hem ferm, hem j mer ye ji xwe de facto j avabye. Herwisa Amerka Ingilzan digel Kurdan opozisyona Ereb ya ber rejima Seddam, Iraqeke federal deklare kiribin j, ev hazirbna Kurda, r imkan dide ku sstemek konfederal bte xwastin hetta danan li Iraq. Ger di ertn evro da hem konjonktura navn, hem j ya derve, ji bo lankirina dewleta serbixwe ya Kurdistan hazir gihitye, belm xuya ye ku rvebirya poltk ya Kurd xwe amade nabne! Belm qet nebe ev xwasteka heq rast, divt di nav Kurdan da bte riberiz kirin. Heke di nav aroveya Iraq da li arey tte geryan, hing ya rast, li na federaly, gaveke pvetir saxlemtir anku sstemek konfederal divt bte xwastin organzekirin ku bi pkhatineke v reng, dareya Kurdistan hem li nav Iraq, hem j di meydana navnetewey da, d fermyeteke desthilatdartir wergire, ku eve di ser sedsala 21an da, d bte manaya destpka prosesa avakirina dewleteke serbixwe ya Kurdistan. Ku berpirsiyarn Amerkay yn li Iraq bi xwe j digotin ku ev pven, pratk ceribandina demokrasy ya li Kurdistan, d bibe nimneyeke her ba ji bo timam Iraq. Gava mirov ber xwe dide kaos berbelavya xelk opozisyona Ereb li Iraq, rastya v tesbt j xwe dyar dike!

Wek di nivsaran da j tte dtin, her ji ser were, me titek bi dengek bilind digot ku parey her nzk y azadbn rizgarbn, Kurdistana Bar e her bi i away, sstem, model rejim be bila bibe, divt li bar dewletek ava bibe herweha divt hem Kurd pitevanya armanceke wisa bikin. Niha heta dereceyek xelk me li bar gihitye v qonax. Ji bo binecihbn saxlemkirina v proses divt pitevan bte domandin. Belm rvebirn bar j divt v proses v dem bi ba bi kar bnin. Dem, bi poltka pratkn a, teng bvzyon berze nekin. Desthilata poltk ya bar, divt ji v al ve bte kontrol kirin hza rexney ya poztv, ji ser ser wan nete km dr kirin.

Ji bil v byera mezin ya li bar, li bakur j gelek byer kiryarn ba, neba rdan. Her di ser da prozyn Newroza sal j balk bn. Xelk xuya ye ku li v bihay xwe y qedm xwudan derdikeve cejna xwe bi giyanek netewey proz dike. Belm li mil d j fiara antdemokratk ya dewleta Tirkyey her bo her zde dijwartir b. Di war poltk, ziman kultur da, digel ku Ykitya Ewrpay (YE), di aroveya namzetya Tirkyey da, gewrya wan idand j, l dewleta Tirkyey dsa ve bi ya xwe kir krtern Ankaray li ser krtern YE, ku bi nav Krtern Kopenhage navdar in, ferz kir di van waran da gavn hewce neavtin. end rotn xapnok kirin, belm di pratk da poltka xwe ya klask domand. Bizava xwandevann li dibistan zanngehan bloke kir, cizayn giran li ser ser wan barandin. HADEP girt. Doza girtin li ser DEHAP vekir. Mengeney li ser stuy bi git opozisyona xelk Kurd diidne. Hj j r demokles li ser ser bizava demokratk ya xelk Kurd dihejne. Digel van byeran hemyan j, bizava netewey demokratk ya xelk Kurd, gelek dnamk dom dike.

Ev guhurn pkhatinn di mideh van pnc-e mehan da rday, ji aly naverok mesajan ve aktuel tazehya nivsaran j nan didin. Nivsar herweha ahidn wan byer rdanan in yn ku dem l hatine nivsn. Ji v al ve j pirtk dibe eyneya dem ku nivsar l hatine nivsn. Belm ya her giring, perspektf baweryeke bi git demdirj fade dikin. Heke nivsaran ji v pencerey ve irskek dan prosesa ronahya bizava netewey ya xelk Kurd, hing qelem gihitye armanca xwe.

Bi hvya ku qelem br ramann serbest azad serbixwe li ser axa Kurdistan j bejn bidin, km nebin, her zde bin ge ronahy bidin ser xelk Kurd.  

 

ROJAN HAZIM - Nsan 2003

 

***

Noteke n:

Koalisyona netewey

Titn ku hatine nivsn km zde rast derketine di pratke da. Prosesa bar hj j dom dike. Tit n balk, Kurda di konseya Iraq da cih xwe girtin. Kurd di v konsey da ji hejmara xwe ya artmetk gelek zedetir xwudan soz in. Wezareta kar derve ya Iraq di dest Kurdan da ye. Eve helbet avantajeke mezin dide Kurdan. Belm dsa ve di cephey Kurdan da kmas zeafa dusery dom dike. Digel ku ji irya 2002an were end caran ji aly M. Barzan C. Talaban ve ykkirina parlamento hukumet hatibe deklare kirin komte komisyon hatibin hilbijartin j, l di pratk da gav nehatine avtin. Di formaltey da parlamento bye yk, belm eve encam naguhure di pratk da duser dom dike kumanda dsa ve li Selaheddn Silmany ye, ku ji xwe du hukumet j li cih xwe ye. Hetta wek Kurdsat (ser bi YNK ve ye) Kurdistan Tv (ser bi PDK ve ye), behs karbarn hukumet dar dikin, ji hukumet wezrn mil xwe, heku byne yk, wek hukumeta Kurdistan behs dikin, ku eve bi ser xwe nana dusery ye. Xemsar sistya di v war da bi israr tte domandin mixabin ku hem opozisyona van partyan, hem j organzasyonn d yn sivl xelk bi xwe j, bdeng dimnin fiar nabine ser PDK YNK. Eve belk hetta xuya ye, ji nazikya rew derdikeve. Anku xelk opozisyon di v dem nazik da naxwazin heway poltk y nav welat biidnin xwe bdeng dihlin. Eve ji milek ve bi berpirsiyar rabne, l bel, di realteya poltk armanc berjewendyn netewey da helwesteke ne rast e. Opozisyona hukumetn PDK YNK herweha organzasyonn d yn sivl hem xelk, divt li hember otorteya poltk ya Kurdistan bi metodn demokratk atyane muxalefeteke xurt bikin diyalogeke encamgir pkbnin ku di war poltk dar da rvebiryeke demokratk ykvuct pk bt. Partyn desthilatdar, anku PDK YNK j divt digel, bik mezin, hem elementn netewey diyalog danin hza wan j tev v proses bikin. Pirsa yk parlamento, yk hukumet divt ztirn dem bte zelal kirin. Sstem Kurdistan an li ser federaly bte ava kirin, anj sstem sentraly (ne sentralst!) bte organize kirin. Di hilbijartina her sstem da j, hukumeteke sentral hewce ye ev hukumeta sentral j, qet nebe di v dem born da li ser model koalisyona netewey divt bte danan fonksiyonel kirin. Pkhatineke bi v reng hem di nav konseya Iraq da, hem beramber Amerkay, hem j di bizava r li ber girtina destdirjyn Tirkye dewletn d yn cran da, d dest Kurdan xurttir bike siyaneta xelk me li meydana navnetewey bilind bike. Belm ya her giring, d daxwaz hewcehya xelk Kurd bne cih. Lewma ev lezyete divt nete padan.  

 

ROJAN HAZIM - lon 2003

ser