paşve

 

 

Konferansa Ziman Kurd 1995

 

R a s t n i v s

Huseyin Kartal

  

1.    Destpk

2.    Poltka ziman

3.    Kurmanc

3.1  Rastnivsa bjeyan

3.2  Rastnivsa hevokan

3.3  Rastnivsa tp lkeran

3.4  Rastnivsa rziman

3.5  Niqteşan

4.    Hin tz li ser ziman Kurd

  

1. Destpk

Rastnivs[1](Orthographie) bingeheke girng e ji aliy rziman ji bo xwenivs xwepeyvn[2](Rhetorik). Elfb latn[3] ji bo ziman Kurd hem zaravan, ji elfbn din asantir e astengiyn w kmtir in. Ger em li rastnivsa hin zimanan binrin, em bibnin ku tp ziman giran dikin, l div tp wisa zelal bn neqandin ku ziman sivik bibe. Hin ziman hene (mna; n, Fars wd.)[4] gelek asan in, l ji aliy rastnivs neqandina tpan ew giran kirine. H zimanek tune ku mirov bikaribe li ser bingeha nivs sedsed rast bixwne. Ten hin ziman nivs rastnivsa xwe wisa zelal kirine ku mirov z fr dibe dikare bi asan bixwne. Mirov dikare bje ku rastnivsa ziman bi gelemper li ser 3 bingehan pk t: a. bi giran drok, b. tevlhev, c. bi giran fonolojk[5]. Rastnivsa Kurmanc dikeve nav yn fonolojk; spas ji Celadet Bedirxan re li ser bingeha tpn latn ziman gelek asan kiriye[6].

2. Poltka Ziman

Ziman, ne ten bi zaravn xwe re hin cudanivs nan dide. Her zarav di nav xwe de j, cuday nan dide[7]. Her ziman, zarav devokn her bik j, di nav xwe de, cuday dihewnin. Ev ji bo ziman reweke sirt e. Li ser rastnivs zelal pketina her girng, yektiya elfba ye. Pirhejmariya elfbn ziman Kurd astengeke giran e, li hember hevtgtina gel Kurd di nav xwe de li aliyek, li aliy din j, sedema pvenen jihevdrketina zaravan e[8]. areserkirina v rew li p hem tit ye. Ger em nikaribin berhemn[9] hevdu bixwnin, em nikaribin hevdu p ve bibin, raman pketina civaka xwe bnin c.

Pvebirina rastnivs bi yektiya tpan, pwst bi yekt tevlhevkirina ziman nayne p. Yektiya ziman li ser bingeha zaravn Kurd derenca duyemn, syemn e. Zarav Kurd y ku p[10] ketibe j, ji ber ku bi tpn Ereb t nivsandin, asteng pirsgirkn li piya yektiya ziman bi zelal an me dide. Tpn Ereb ji aliy Kurdn Bakr, Bara Bik Sovyeta ber nikarin bn xwendin. Tpn Latn bn wergirtin, ji bo Kurdn ku bi tpn Ereb hnbne j, zehmet nade p; ew ji xwe piran bi frbna zimann biyan mna Ingiliz, Frans wd. tpn Latn dikarin bixwnin binivsin[11].

Pit rastnivs di zaravek de, ber bi zelaliy bie, mirov dikare zaravan, ber bi zimanek yekgirt bimene. Di vir de, pirsa poltka ziman i be, xwe dixe p av. Poltka ziman ji aliy zimanzanist her tim asankirina ziman e. Ziman iqas asan zelal be, ramananna ziman, hevtgtin j, ewqas ba pk t. Pvena raman, pketina nsan ztir t c. Perwerde bingeheke girng, di nifn civak de digre. Mirov bikaribe ramana xwe asan bne ziman, ztir digje, civak ztir fr dibe and bi bingehn ciy xwe digre.

3. Kurmanc

Rastnivsa ziman Kurd zarav Kurmanc[12] roj bi roj ber bi rnitineke bingehn ve die. Gava mirov cudanivsn nivskar, rojname kovaran dide berhev; bik newekhev,[13] l pketin[14] j, tn dtin. Zimanek neketibe dibistanan[15] di ser hin nifan de derbas nebbe ziman and siyas zelalbn yekbna w li anegora v rastiy dereng dikeve.

Kjan zarave dibe bila bibe ku em bnin ber av li anegora pketina zimann dewlet l binrin, pir kmas diyar in. L em ziman Kurd i zarava be j, bidin ber hev, bi hin zimann ne dewlet ya j, yn ne ferm, nemaze gelek yn ferm dewlet j[16], em pketineke mezin di zaravn kurd de bibnin.

Ziman, bi jiyan ve, girday ye. Tkiliya ziman heta ku bi jiyan ve girday be, ew ziman dikare bij. Rewa pketina ziman kurd bi hem zaravan, dewlemend ber bi av dixe, ev j, deyndar hz daxwaza gel Kurd bi jiyan ve ye[17].

Her iqas kmas nezelal, di zaravn me yn din de hene j, em xwe li ser zarav Kurmanc[18] kr bikin. Hv ew e ku, di peroj de, li ser hem zaravan bi giran hrbn lkoln pk b. Ziman Kurd zarav Kurmanc, di nav xwe de, ji aliy rastnivs zelal an nade. Sedema v yek ne ziman bi xwe ye, l ew kesn and ziman diafrnin, bi xwe ne[19]. Gava em bixwazin ber bi zelaliy biin, yekbna ziman, bi kmas di nav zaravan de, ber bi p bixin, hin berbihevhatin pwst dixuy. Ziman jiyan e, jiyan dimee. Em bixwazin nexwazin bi v me ziman xwe zelal dike. Girng ew e, ku em r li ber zelalbn h btir vekin[20]. Peketina ziman bi and pketina teknk ve girday ye. Rola rewenbr xwe li v der an dide. Rewenbr, di be xwe de kr bixebite, kar xwe ba pk bne, and firetir dibe, xwe bi bjeyn njen dixemilne. Nivskar beriya herkes ji xwe re wezfe bibnin, dikarin bi nivsna Kurd ziman fire bikin, p ve bibin. Ziman ne ten bi xebatn zimanzanist p ve die, piran bi xebatn jiyana and p ve die.

Di zarav Kurmanc de, rastnivs bi du away xwe dide p me: 1) Away Celadet Bedirxan, 2) Awayn din.

1) Away Bedirxan ji aliy gelek Kurdan pk t. Mirov dikare bi hin pniyazn li gora pvena dem, Bedirxan mna bingeh bigre. Eger Bedirxan ji bo zarav kurmanc bingeh b girtin, nzkbn zelal ber bi w be, pa j, Kurmanc zaravn din dikarin ber bi yekbnek biherikin.

2) Away din: Ew kesn ku ne bi away Bedirxan dinivsin j, di nav xwe de, ne yek in; bi gelek cureyan be dibin, l bi bingehn, ji aliy rastnivs ve, di bin tesra elfba ereb kiril[21] de, mane. Di navbera wan hemyan de, bi Bedirxan re, cuday mna ku di nav wan de, bi xwe heye, ne mezin e. Cuday ne ten ji aliy tp rastnivs e, l ji aliy rziman e j. Her iqas ew cuda binivsin dsa j, di bin tesra Bedirxan de ne. Tesra Bedirxan xwe ne ten ji aliy tp, l ji aliy rziman j, an dide.

Rastnivs, di hem zimanan de, pirsgirkeke her mezin e. Ji ber ku rastnivs ne ten rastnivsa bje ye. Ji bil bje rastnivsa tp, lker, hevok, bi her away rziman, niqtean wd j, pwst e zelal bibe.

Kurmanc, di drok de, ciyek taybet digire. Li ser bingeha devoka cizra Botan gelek esern bi nirx hatine nivsandin. Pit er chan y yekemn, Kurmanc hd hd li ser bingeheke xurt rnit: Ji aliyek ziman ferm y kraliya Berzenc b, ji aliy din j, kovar rojname bi v zarav dihatin nivsandin. Rojnama Kurdistan ku di sala 1898 an de, li Kahr dest bi weana xwe kir, bi zarav Kurmanc devoka Botan b. Dema pvena njen, mirov dikare bje bi Celadet Bedirxan dest p dike. Di dema er chan y yekemn de, Bedirxan dest bi kirina elfbayek Kurd, tp Latn kirib. Elfba, ji 31 tpan pk hatib. Pit ku kovara Hawar bi tpn Latn bingeha xwe xurt kir, hin kovar, rojname nivskarn din j, bi v elfbay nivsn. Bi v away Bedirxan b bingeh ji bo ziman Kurd zarav Kurmanc[22]. L ji aliy din j, zarav Kurmanc li Sovyet, bingeha xwe li ser elfb Latn Kirl li gora devoka Kurdn Ermenstan ava kir. Pit orea Oktobr, di sala 1928 an de bi elfba Latn rojnameya Riya Teze der. Pit er chan y duyemn ev elfba bi elfb Kirl hate guhertin. Sebep asanbna ap dihate andan[23]. 

3.1 Rastnivsa Bjeyan

Li ser rastnivsa bjeyan z bi z zelal nabe, ji ber ku gelek crbecrnivs ne ji abn, l ji devokan t. Devok, bjeyan li anegora xwe bi lv dikin[24]. L hin gotin hene ku mirov dikare bigjne zelaliy[25].

Bje, di Kurmanc de, dikarin cuda bn nivsandin, l mane nay guhertin. Kurd zimanek nerm e, deng w mna muzk ye; ji ber v yek j, tp dubare nayn nivsandin. Tpn dubare[26] ziman diidne, ev j, nermiya Kurd dikne[27]. Bjeyn dubaretp, bi piran biyan ne[28]. Pir caran bjeyn biyan j, di Kurd de, xwe nerm dikin tp dubarebna xwe winda dike. L hin devok bje hik bi lv dikin. Di peyv de hik b ziman j, div di nivsandin de xwe nerm bike, bi yek tp bikeve nivs. Hin kes pirr[29] bi du rr bi lv dikin. Ger mirov bixwaze pir(eh) ji pirr cuda bike, div ew ji mana hevok derkeve, ne ji zde kmkirina tpan. Zde kmkirin li gora dil xwe mirov nikare bike; wisa be, ne ten gotinek, gelek gotinn din j, div bn guhertin[30].

Di Kurd de li ser rastnivsa bje[31]kaosek heye. Ev kaos hem ji nivskaran hem j, ji zdebna devok zaravan t. Her yek ji me li hermek, bi zaravek yan j, bi devokek mezin dibe. Mirov carek bi devokek hn bibe, xweguhertin[32] zor e. 

3.2 Rastnivsa Hevokan

Hevoksaz, di bin tesra hin zimann biyan de maye. Carcaran gava hin kurd dipeyivin, mirov dibje qey ew ne kurd l zimanek biyan dipeyivin. Ger ev, ji andguhertina civakan bihata, w tu gotina me li hember tunebya; l rew ne wisa ye. Rew ew e, ku gelek kurd bi ziman xwe ba nizanin bi rzimann zimann din dipeyivin. Pir caran formn devok yn herm ji aliy nivskar zimanzanan pk t[33]. Mnak hevoka min kurek heye/min keek heye/min bira hene/min pere heye wd. Ev form devok e, ne pwst e ku mirov bixe nav nivs ziman bilind. Bi nivs: kurek min heye / keeke min heye/birayn min hene/per min heye wd.

Ji aliy daek padaek[34] (Pre- und Postposition) j, zelal pwst e. Hin nivskar[35] zimanzan bi hev re, hin j, cuda dinivsin. Hinek j, tevlhev in, hem cuda, hem bi hev re dinivsin[36]. Hevoksaz di ziman de, ciyek taybet digire. Hevok ba saz nebe, giyana ziman nede; raman j, zelal nay ziman. Hevoksaz bi xwepeyvn xwenivs j, girday ye. Xwepeyvn xwenivs(Rhetorik) ji bo tgitineke asan, raman frbna zelal pwst e. Hevoksaz, ne bi form ten girday ye, bi neqandina bje naveroka peyv j, ji nzk ve girday ye. Hevok iqas kin zelal be, lihevhat be, raman ewqas ji tgtin re vekir dibe. Di gelek zimanan de, xwepeyvn xwenivs mna beek zanist ciy xwe girtiye. Ji ber ku em h di destpka  zelalkirin de ne, em dikarin bingeheke xurt ava bikin.

 

3.3 Rastnivsa Tp Lkeran

Diyar zelal e ku 31 tpn latn yn ji aliy Bedirxan, bingeha wan ji bo ziman Kurd hatiye dann, i zarav dibe bila bibe tr dike. Ziman ten bi tpan nikare b bi lvkirin. Tp ten ji bo alkariy ne[37]. Deng (Phonetik) mna mirov bixwaze bi tpan nay ziman, div mirov ziman guhdar kiribe daku mirov ba t bigje. Em bi v away li ziman fonetka ziman Kurd binrin, em bibnin, bibsin ku deng tp gelek mna hev in, l ne yek tit in. 31[38] tpn latn ji bo hem zaravn Kurd gelek ba tr dikin. Div mirov tpan km bike, l zde neke. Zdebna tpan ziman giran teng dike, frbna ziman zor dike.

Lkern kurd zarav kurmanc dikarin bi s away bn nivsandin: a- Lker mna lker, di kiandina deman de cuda tn nivsandin, eger hevedudan ji gotineke bi mane ji nav, ya j, drok pk hatibe[39]: ez kar dikim, ez hn ziman kurd dibim, em dest p dikin, ew dest j berdidin wd. b- Lker mna nav bi hev re tn nivsandin: destpkirina kar sib, karkirina te, serjkirina zarok jinan, serhildana gel, c- Lker, di demn pasv de, bi hev re tn nivsandin [40] l zde dibe. Mnak: av t vexwarin, ders hatiye belavkirin, gund hatiye valakirin

Lkern Kurmanc h tevlhev[41] dixuyn, ji ber ku ji gelek devokan pk tn. Di hin devokan de, lker mna hev nayn nivsandin, ji ber v j, cudanivs xwe dixe p. L ev reweke normal e. Bi zelalbna ziman w lker j ber bi yekbn ve biin. Lker gelek cuda ne, hem ji aliy naverok hem ji aliy hevoksaz (Syntax) hem j, ji aliy formzan (Morphologie). Wek din di nav xwe de bi gelek cur be dibin[42], l bi bingehn mirov dikare bike ar be: Lkern bingehn, (Vollverb) Lkern kawzatf (Kausativ), Lkern rew (Modalverb), Lkern alkar (Hilfsverb). Ew j, di nav xwe de be dibin, mna tper (Transitiv), tneper (Intransitiv), hevedudan (Kompositum), veqetand, (trennbar) neveqetand (nicht-trennbar) wd. Lkern hevedudan j, dsa bi gelek crey be dibin. Lkern daekn wan pktelker (Verbalpartikel) bin, pktn[43] wan p re tn nivsandin. Wek din di lkern hevedudan de daekn pkte ji nav, daek padaek wd. pk hatibin, hem cuda tn nivsandin.[44]

3.4 Rastnivsa Rziman

Rastnivsa rziman, rastnivsa hem ben ziman e. Li v der bi Rziman mebest bi giran formzan (Morphologie) ye. Rziman kurmanc heta deverek zelal bye. Dsa j, gelek nezelal t de hene. Ev nezelal pir caran ne di rziman de, l di kesan de ye.

Rastnivsa form di/bi/ji...re/de/ve be. Div lkera bn cuda b nivsandin[45].Eyn tp h dubare nebe, ne di kempirandin (Komparativ) de, ne di bilindkirin (Superlativ) de, ne j, di formek din de. Pasv[46]div tim bi kiandina lkera hatin b nivsandin. Bi devk mirov dikare wer(n) j, bi kar bne, le ne bi nivs. Zelal tir li ciy xwe rdin, ger tpa h[47] ku di devoka Botan, gelek bjeyan de heye, ney nivsandin. Li tpan aret zde nebin, yn hene bes in. Gava mirov Kurd njen dike, li ser bingeha giyana ziman Kurd, rziman etmolojiya ziman bike.

Tewandina navn nr[48] ne pwst e. Wek t zann, gava di navn nr de a e hebe, di tewang de dibe (hin devok: ). L mirov dikare b tewang j, bi lv bike ne a e.

Hem formn pevgirk (Kopula) cnavn padan (enkl. PersPron.) ger ne bi lkeran bin, cda tn nivsandin. Di kiandina lkeran de hem pa pekn rziman bi lkeran re tn nivsandin, i rziman, i pevgirk (Kopula) di hem deman de bi lker ve t nivsandin[49].  

3.5 Niqtean

Di niqtean[50] de, tit girng dabir (,) e; ji aliy pir kesan dabir rast nay bikarann. Pniyaza min ew e, ku dabir (,) her tim pit j pk b. Mnak: ez j, tm / hun j, diin. Pit j her tim bnek t dan, dabir hebe xwandin zelaltir dibe. Pir caran p pa: ji/di/bi...de/re/ve dabir pk b, jihevxistina hevok asantir dibe. Pit pa ku / dabir pk ney tir e.

(;) Niqtedabir; gava hevok naqede naverokeke n li pey b, t xebitandin. Iaretn ku li ser gotin hejmaran bilind dibin, wan ji hev diqetnin, di ziman kurd de, ne pwst in[51]. Serenav bi tpn mezin dest p dikin. Bjeyn navn taybet, mna navn pirtk, kovar, rojname, nivsn pankartan wd. bi tpn mezin dest p dikin nayn tewandin[52].

4. Hin tz li ser Ziman Kurd

1. Bi i away dibe bibe, nivsandina ziman Kurd, hem zaravan, pketina civaka Kurd bi xwe re tne. Mirov dikare bibje ku hem Pirtk, kovar, rojname nivskarn bi Kurd dinivsin, berjewendiyeke mezin digjnin civak. Bi v girday, ger nzkbn bi kmay di war yekbna rastnivs de bi c b, xurtbn pven zde dibin.

2. Dubarekirina tpan, ziman ji aliy aheng ve teng dike, diidne. Hevoksaz div li ser bingeha xwepeyvn xwenivs (Rhetork) rastnivs (Orthographie) pk b.

3. Tpn latn ji bo hem zaravn Kurd bingeh in.

4. Ji aliy niqtean formn rziman lkolneke kolektf, xebateke saziman-akademk pwst e. Rastnivs, ji aliy naverok ne ten kar kesan e, kar saziyan e. Kes saz bi hevxebateke rast dikarin ji bin bar derkevin.

5. Kesn li ser beek ziman bi taybet dixebitin, agahdariyn wan ji hev hebe ber bi saziyeke netew ya ziman bimein, ji bo nzkbna yektiya ziman pir ba dibe.

6. Zanist, metod displna xebat e. B hrkoln lkolneke bingehn afirandina berhemn zanist ne mumkun e. Kesn li ser eyn be dixebitin dikarin di nav xwe de, li ser bingeha xebata zanist tkil deynin alkariy bidin hev. Di pwendiya zanist de ez, ya min ciy xwe dide em, ya me kolektvzm. Bi v away rastiya yektiya and ziman derdikeve p serkeftin asan dibe.

7. Rewssenbr, ji bo pvena netew, ne ten bi kar xwe fdekar dikin, ger pwstiya pven t de hebe, ramana xwe j, da nav kolektvzm de dihelnin. Fdekariya kesayet, nefsbik civak radike ser xwe, bi p ve dibe. Rewa ramanparastin ji aliy kar zanist pir caran ne p, pa ve ji civak dr dixe. Zanyar mezin ew e ku mirov ne ten kmasiyn kesn din, l yn xwe j, hem bibne hem j, bi xwe til dane ser kmasiyn xwe.  

  

avkan

BALI, A. (1992), Rzimana Kurdi, Trke Aiklamali Krte Dilbilgisi, Istanbul.

BEDIRXAN (1986) Celadet, LESCOT, Kurdische Grammatik (Kurmanc-Dialekt), Bonn.

BEDIRXAN (1994) Celadet, Bingeha Gramera Kurdmanc, Stockholm.

BEDIRXAN (1971) Kamran, Desotpka Xwendin-Rzana Zman Kurd (Pereyn Bijarte), Paris.

BIK, Selim, (Xebatn neapkir)

DUDEN (1963) Das Herkunftswrterbuch (Eine Etymologie der deutschen Sprache), Mannheim.

HAJO (1982) Zaradached, Indo-Iranische Sprachstudien (Innaugural-Diertation), Berlin.

IZOLI (1987) D., Ferheng (Kurd-Tirk, Tirk-Kurd), Den Haag.

KARTAL (1991) Hseyin, Das Kurdische Verbum, Eine Kontrastive Darstellung mit dem Iranischen, Berlin (unverl. Arbeit).

KARTAL (1992) Hseyin, Navn Kurd, Kurdische Namen, OsnabrcKURDO (1981) Qanat, Ziman Kurdi Frankfurt/M

KURDO (1990) Qanat, Gramera Zman Kurdi, Kurmanci-Sorani, Stockholm.

LEXIKON (1988) Sprachwienschaftlicher Termini, Leipzig (2.unvernderte Auflage, Hrsg: Rudi Conrad).

LFFLER (1990) Heinrich, Probleme der Dialektologie-Eine Einfhrung, Darmstadt (3. durchgesehene und bibliographisch erweiterte Auflage).

MATRAS (1989) Yaron, Probleme der Sprachstandardisierung-Am Beispiel der Orthographie  des Kurdischen (Magisterarbeit), Hamburg.

NEBEZ (1975) Jemal, Die Schriftsprache der Kurden, in: Acta Iranica Leiden (Monumentum H.S.NYBERG).

NEBEZ (1976) Jemal, Zman Yekgirty Kurd, Amberg.

SAGNIC (1991) F. Huseyn, Hmana Rziman Kurdi, Istanbul.

SAGNIC (1991) F. Huseyn, Periya hewisina zman kurdi, Istanbul.

SEMO, Ereb, Dimdim 1983-Stockholm, Jiyana Bextewar 1990-Stockholm, Sivan Kurd 1990-Kln.

TORI (1990) Rziman, Leuven.

UZUN, Mehmed, Tu 1984-Stockholm, Siya Evn 1992-Istanbul, Rojek ji Rojn Evdal Zeynik 1992-Istanbul, Destpka Edebiyata Kurd 1992-Ankara, Hz Bedewiya Pns 1993-Stockholm.

WENDT (1987) F.Heinz, Sprachen-Fischer Lexikon, Frankfurt/M.

WURZEL (1992) Petra, Kurdisch in 15 Lektionen, Kln.

ZILAN, Reo, Reformek Pwst e (di: BERGEH 1-6, 1989-1991).

 

 


[1](Orthographie; latn: orthographia, yunan: orqograjia, mana gotin: orthos rast / maf, graphus nivs / nivsn) Duden-Das Herkunftswrterbuch, Mannheim 1963, r.485 / Etymologisches Wrterbuch des Deutschen, Band 3, 1989 Berlin, r.1211)

[2]Binre: LEXIKON Sprachwissenschaftlicher Termini, (Hrsg. von Conrad, Rudi) Leipzig 1988 (2.unver. Aufl.), r. 199.

[3]Elfba Latn fonolojk e; deng nivs hevd dixemilnin.

[4]Ingiliz j, bi tpn latni t nivsandin, l ji ber ku awanivsn xwe yn drok bernedaye, drok ye. Fonoloj drok di nav xwe de dihewne, ji ber v yek j, mirov dikare bje tevlhev e. 

[5]WENDT: 1987, r. 206-211. / b. Phonologie: LEXIKON Sprachwissenschaftlicher Termini, (Hrsg. von Conrad, Rudi) Leipzig 1988 (2.unver. Aufl.), r.178-179.

[6]BEDIRXAN tpn Latn bingeh girtiye, l bi zdekirina hin aretan tp li anegora fonolojiya ziman guhertiye. Tpn zdekir ev in: , , , , . Pir zimann din j, gava tpn latn girtine, li anegora ziman xwe guhertine, hin ziman, ji dvla ku niik  (` ) bixine bn, xistine ser tpan: , c wd.

[7]LFFLER 1990, r.2-6

[8]Pirsgirkn ku ro derketina piya ziman Kurd, pircure ne. Ew ne bi ten bi nivsna bi tpn latn, l bel bi pirsn tvel yn zimannasiy ve girday ne. Pirsgirken ku bi nivsna latn ve girday ne, di nivsna kurd ya bi tpn ereb de nahne p. Ji ber ku bi latn nivsn, mirov mecbr hin qadeyn bi hev re yan j ne bi hev re nivsandin dike. L, ji ber ku alfabeya ereb ne alfabeyeke fonetk e ew xwed pkhatineke movik ye, qadeyeke w ya bi hev re yan j ne bi hev re nivsandin tune ye. Ew ji aliy bikaranna nandekan (interpunktion) ve j, wek zimann din, ne xwed qade tecrubeyn kevneop rnit ye. ZILAN 1989, (Bergeh 1) r. 85.

[9]Li bar Kurdistan berhemn gelek hja li ser ziman, drok, wje wd. hatine afirandin, l piran Kurd ji wan bpar in, ji ber ku bi tpn Ereb ne. Em nikarin ji Kurdan daxwaza frbna tpn Ereb bikin, ji ber v yek j, pwst bi wergerandina hin berhemn hja bi tpn Latn heye.

[10]NEBEZ 1975, r.108

[11]NEBEZ  1975,  r.120

[12]Kurdn Kurdstana Trky (welatn Diyarbekr, Mrdin, Hekariy, Btlis, M, Wan, Erzerm, Dogubeyazed, Erzincan, Xarpt), kurdn Kurdstana Iran (l nehiyn Xorasan, rojava gola Urmiy), kurdn Kurdstana Iraq (welatn Mosul, Akr, Zaxo, Amadi, Dehok iyayn Sncar), Kurdn Kurdstana Sriy (nehiyn Qamliy, Efrin, Hesi iyay Kurd), Kurdn Sovetistan dipeyivn b kurmanci; kurdn zaza ji tevi zazaki qsmek b kurmanci ji dzann dipeyivn. (KURDO: 1990, r. 8)

[13]Hin kes li gora devoka xwe ya herm ziman dinerxnin. Eger mirov ne li gora konsepta devokn wan bilive, kurdiya pk t, ji bin de a dibnin. Ziman bi i devok be bila bibe, ne a e. Mirov nikare cudayiya devok mna nerast, a an bide. Kesn li ser ziman bawer berep dixin, piran bi xwe ne zimanzan in, ji ber v yek j, nirxandin rexnegirtina wan ne bi pispor zanistiya metodan e. Hin nivskar hene, bi salan ser xwe bi ziman andine, l ne mna pisporn, ku bi metodk li ser ziman xebat kirine, mna kesn xebat ji kmbna zimanzanan mna hob girtine ser xwe. Ev rew li ser pketina nivskarn ziman kurd tesreke negatf kiriye dike j.

[14]Lkolnvann Kurd yn ku bi metodn zanist dixebitin km in. Bi taybet di zimanzanist de berhemn n piran ducarkirina kar ber ne. Her du birayn BEDIRXAN (bi giran Celadet) bingeha ziman Kurd danne, ger mirov bixwaze li ser ziman bixebite, div berhemn njentir, pkettir bide. Di saln daw de hin xebatn pket hene, l tr nakin, mna: HAJO 1982, r.152-294, Xebatn Mamoste NEBEZ, hin nivsn R. ZILAN, rojnama WELAT wd. Div em li v der nav Ferhenga ZOL 1987 j, bnin ziman ku ji aliy firebna ziman de xizmeteke giranbiha ye. 

[15]Ji dervay zarav Soran, Kurd li ser bingeheke rast nebye zimanek dibistan. Perebn bindestiya Kurdistan r li ber pvena gel ziman bi hem zaravan girtiye.

[16]Ziman Tirk, zimanek ferm dewlet ye, l gava mirov bi Kurd dide ber hev qels kmasiyn w yn tgtin ji yn kurd zdetir in. Ev rew ji bo gelek zimann din j, mna yn Kafkaz, Efrk wd. derbas dibe. Zimann Kafkaz ji aliy gelkm teknk, yn Efrk j, mna Kurd ji ber kolonyalzm ji pketineke xurtir bi pa ve mane.  

[17]Gel jiyan gelek nzk hev in, bi hev re girday ne. Gel Kurd jiyan bi xwe ye. Xurtbna and ziman li aliyek, l daxwaza jiyan pketin ji aliy gel ve, ziman heta roja me daye jnkirin.

[18]Rastiyeke jiyana Kurd heye, ew j, ev e ku dem bi dem hin zaravn Kurd ji yn din pdetir dikevin (NEBEZ1975, r. 108-120): Ev j, bi tkon ve girday ye. Rewa dema t de y, ziman Kurd zarav Kurmanc p dixe. Pwst ji aliy zanst, pvebirina hem zaravn Kurd heye. Div em li ser hem zaravn xwe bi and lkoln bisekinin, binirxnin, p ve bibin. Min li v der giran daye ser Kurmanc l ev nay w man ku ez li ser zaravn din nasekinim. Pirsgirk li v der kmbna dem ye. Wek din li ser hem zaravan xebat bi eyn giraniy pwst e.

[19]Di Kurdan de, saz pey kesan tn. Kes xwe ji saz girngtir dibnin dixin p saziyan. Ev rew rast e ji bindestiy t, l bingeha xwe dide erparastin xwespartina er. Bindest pelixandina netewa Kurd, aliyek ji ern xwe bi xwe, ji aliy din j, dijmin kesayet li ba kurdan bik htiye; nehtiye ku kesayetiyn netew yn mezin zde derkevn xweparastin pit saz dezgehn netew bi c bidin girtin. Ji dvla saz hebnn netew, hebn otorteya eran kesn eran xwe dane p. Kesek ser xwe bi titek andibe, li ser xebitbe, xebata xwe - rast e bi asan pk nehatiye - xistiye rewa parastineke teng. Xwe ji rexnan re vekir nehtiye, girtiye. Berbihevn sazdanna netew, di nav otorte ya kesane de winda bye. Pir caran, ew kesn ku xwe otorte hesibandine ya j, hatine hesibandin, bi xwe j, ne pispor kar ku kirine, bne.

[20]Hin zimanzan xwe pispor dibnin naxwazin ji gotinn xwe dakevin jr. Gava mirov wan rexne dike, xwe ji mirov dr dixin nzk kar xurtkirina berbiheviy nayn. Bi avakirina saziyn netew, pwst bi guhertina pozsyonn exs heye. Pozsyonn exs ba in, ger amade bin xwe di nav yn netew de bihelnin. 

[21]Tesra elfb Ereb xwe di kmkirina tpan de, ya Kirl j, xwe di zdekirina tpan de, an dide. (Binre: SAGNI I-1991 / II-1991, KURDO 1981 / 1990).

[22]MATRAS 1989, r. 4 -5

[23]KURDO 1981, r. 146 / MATRAS 1989, r. 6 / BALI 1992, r. 28

[24]Mnak.....(jn / jiyan, iya / ya). Eger tpn pit tpa y bn, dibin i, xwe tenik dikin. Mnak: jn / jiyan, c / ciy min-cih min, Kurd / Kurdiya Botan wd. Ger tpa veqetand b nivsandin, dikare mna xwe bimne: ev gund ye, tu rw y (b. BEDIRXAN 1986, 1994).

[25]Di ziman Kurd de, i zarav be j, bi drok ten tpn st sp bi hev re tn nivsandin. Wek din hem bjeyn din i digrin nav xwe. Mnak: zman / ziman, jmar / jimar, gran / giran, brn / birn wd. Hin nivskar zimanzan tevlhev dinivsin, piran guh nadin rastnivsa gotinn wisa. Hinek j, (b. SAGNI 1991) tpa i ya di pkteya gotinan de, h nanivsin. Sedemn nivsandina wisa ji bil tesra Ereb, ji min re ne diyar e. Bjeyn bi st sp dikarin di pktey de tpa i nehewnin, ev form ji aliy droka etmoloj rast e. Mnak: spas, spar(tin), stn, stan(din),strk, stn, stran, stir wd. Li gora min mirov dikare tpa i bixe nav tpn st sp j, daku ji aliy form di rastnivs de zelal btir b c. 

[26]Mnak: pir/pirr, ker/kerr, xurtir/xurttir.

[27]Zarave, bi taybet devok, li gelek ciyan mna ziman kesn nezan, ziman gundiyan hatiye dtin ronakbr nexwastine xwe nzk devokan bikin. Baweriyeke rewenbriya hin welatan li ser devok zarave ew bye ku kesn gund ziman hik tnin ziman. Rastiyeke sirt j, di v war de xwe dide p ku ferq di navbera axaftina gundn iyayn bilind detan de heye. Rewa jiyan tesr li ser ziman j, dike. (LFFLER 1990, r.37-39.)

[28]Mnak: fiil / fl, saat / saet, cidd / cd wd.

[29]b. Rojnama WELAT, kovara NDEM wd.

[30]Mnak: here / herre!, pirtk / pirrtk, pav / pav, yekte / yekkte, tt / kk / rr, / ll wd.(BEDIRXAN 1994, r.22). R. ZILAN pwst dibne ku tp dubare bibin, piran j, di kempirandin de. Ew tir mna formanseke bi ser xwe dibne kmkirina w qebl nake. Di v war de dixwaze BEDIRXAN rast bike, l bi baweriya min rziman Kurd ne ji aliy fonetk, ne j morfoloj heq nade ZILAN. Binre: ZILAN 1989-I-, r. 86-87.

[31]Ji aliy rastnivs de, div her pereyeke daekn ku ji yek btir peyvan pk dihn, cih bi tena ser xwe bne nivsandin. Ji ber ku her pereyek j xwed mane naverokek ye peyvn serbixwe ne. Ji lewre; ji bo, ji ber, ji rex, ji nik, ji bin, ji hev, ber bi, li ba, li ser, li bin, li hev di gel (ZILAN 1989-II-, r. 75). Ev bjeyn han gelekn din dikarin bi hev re bn nivsandin: nemr / serjin / fmker  / binavkir / berbihev / bbask / bbext / bindest / hevber / hevreng / ducar / dubar / tukes / tutit / herkes / hevbend / hevbe / hevpar / pirkes / hertit lewre / daku / binav / bnav wd. H gelek bjeyn din hene, ew j, dikarin bi v metod bn nivsandin. Mana wan cuda ew bi ser xwe bin j, ger bje mna nav be, bi hev re t nivsandin: Zehmetk, nivskar, karker, cotkar, prejin, kalemr, dilxwn, cgerxwn, dilperit, ahmaran, guhdar,  balk .... Ji bo etmolojiya nav bjeyan binre: KARTAL 1992, r. 59-126.

[32]b. LFFLER 1990.

[33]b. WURZEL 1992, KURDO 1983 198, ZILAN 1989-I-, EMO 1983 / 1990-I,II-, (UZUN, ziman wjey ba pk tne, l dsa j, ji aliy rziman rastnivs gelek tevlhev kmasiyan dike, pir caran devok ciy kurdiya nivsk digre, b.: 1984, 1989, 1992-I,II-, 1993 wd.), Li ser nivskarn din div bi taybet b sekinandin. Ji ber ku di war rastnivs de, nivskar piran ne zelal in, tevlhev heye.

[34]Termn rziman ne zelal in, herkes bi awayek pk tne, ji ber v yek ji bo tgtin carna termn Latn pk tnim. Xebat li ser zelalkirina termn rziman heye, hev pvebirin e.

[35]LFFLER 1990, r. 12-13, di zimann din de j, ne ten di zaravan de, nivskar, bi ziman bilind j, pir caran  ne mna hev dinivsin

[36]di...re/de/ve, bi...ve/re, ji...de/re/ve. KURDO, SAGNI hin nivskar bi hev re / BEDIRXAN, HAJO, BALI, ZILAN, TORI, BIK gelekn din cda dinivsin l hinek ji dvla e, a dinivsin, di/bi/ji....ra/da/va.

[37]LFFLER 1990, r.72-95.

[38]KURDO 36 heta 38 tpan dihesibne. Ew hin aretan li ser tpan zde dike. Mirov tesra elfba kiril ji aliyek, ji aliy din j, tesra tpwergera (Transkription) ziman zanist dibne.

[39] KARTAL 1991.

[40]KURDO kurdn Sovyeta ber j, piran tpa di pasv de l zde dikin.

[41]Li ser form naveroka rastnivsa lkeran: n / hn / yn, xwendin / xwandin, xwestin / xwastin, peyivn / peyvn, born / bihurn, gtin / gihitin, westn / westiyan / westihan, biaftin / bikaftin, tin / tin / otin. Lker, ji aliy form naverok ve pircure ne. Ji aliy rastnivs mirov dikare giraniya xwe ber bi zelaliya awayek bibe, l yn ku naveroka wan cudamane ne, div mna xwe bimnin, Mnak: revn, reviyan, revihan, revandin . Lkern revn, reviyan, revihan yekmane ne, l revn mna reviyan di demn bihur de rast p nay; reviyan revihan dikarin c biguhrin, ji ber ku ji aliy mane yek in. Revandin manek cuda di naveroka xwe de dihewne, l ji eyn kok ye. Ji aliy formzan j, nzk lkern din e. 

[42]Ji bo agahdar li ser lkeran b. HAJO 1982, BEDIRXAN 1986, ZILAN 1989-1991(I-VI), KURDO 1981-1990 wd.

[43]Hin pktn rastn ev in: ve-, ra-, der-, da-, we-, hil- wd. binre: HAJO 1982, r. 82.

[44]Mnak: ez ..vedixwim, tu ..venaxw, / der veke, veneke / em radibin, hun rabn, / ew .. hildidin, we .. hilda / ew derketin, rojname derket...; min kar kir, tu kar dik / ew bar radike, hun bar li ker dikin / dijmin ser zu j dike / dersa Kurd dest p dike, em dest bi dersa xwe dikin / te lamb p xist / Kur Kuto li me dixe, em j l (bi)xin / em hn dibin / hun fr dibin wd.

[45]ez im / tu y / ew e/ em in / hun in / ew in / ker e / kur e...wd.

[46]ZILAN nav pasv daniye raweya negerok, 1990-V-

[47]Mnak: Bohtan, ahv, bihn, gihtin, hann/hnan, hajotin, havtin, kahn, histrk wd.

[48]bajar/bajr, nan/nn  wd.

[49]ez ketim / ketime / diketim / dikevim / bikevim /nakevim / biketama wd,  ez im / tu y / ew e / em in...

[50]BEDIRXAN, K. 1971 nandek r. 33

[51]Mnak: 1994 an de, ez ji Amed me, 21 meha 4 an, ez Azad Miho me. Binre: ZILAN 1990-V-.

[52]Minak: Bervan, Zelal, Ehmed Xan, Bij Serxwebna Kurdistan, Bij Tevgera Azad / Partiya Karkern Kurdistan (ne Partiya Karkern Kurdistan ) , Roja Welat (ne Roja Welt), Riya Azad (ne Riya Azadiy ), Deng Yekt (ne Deng Yektiy ), Kr Ehmed (ne Kur Ehmd / Ehmed ) wd.

 

ser