pave

 

Konferansa Ziman Kurd 2000

 

Rziman Pirsgirkn Rziman

Huseyin Kartal

  

Rziman

Rziman skleta (hest) ziman e. Zimanek xurist ku b rziman be tune. Her ziman xwediy rziman e. Taybetmendiyn her rziman cda ne. Ji ber v yek her ziman hinek j, li gor rziman xwe di malbata zimanan de c digre.

Drok heta niha zimanek b rziman shan me nedaye; ger di v war de carcaran hin da derketibin hol j, b bingeh in. Ji hla rziman ve zimann xurist hem mna hev xurt in yan jar in. Zimanek ji yek din bilind nizmtir nne. Ten li gor pshketinn rojane dibe ku zimanek xwe n nekiribe di hin warn n de psh ve nechbe. Wek din ferq di nav zimanan de tune. Her ziman chand ziman pshket y sharistaniy ye; qelsiya rziman ji aliya rewsha rojane ne qelsiya chand yan j chanda ziman e.

Di bin ronahiya wekheviya zimanan de mirov dikare li ser rziman kurd raweste hin aliyn w yn astengane bne ber chav. Ziman kurd (bi gish zaravan) ji aliy rziman zimanek pshket ye. Di formn xwe yn arkak de j, gish taybetiyn rziman shan dide. Hin beshn rziman kurd di roja me de j, ger li ser b rawestandin, w b dtin ku berepashiya hezar salan heta dema arkak dixe psh chavn me. Ev xurtiya ziman kurd fade dike.

Mna jiyana mirovah chanda jiyan ziman bi taybet j rziman ne statk (rawesta) e. Hertim xwe n dike li gor jiyana chanda gel sharistaniy xwe psh ve dibe. Li ser v bingeh gava mirov li rziman kurd (ziman bi gisht j) binre, dibne ku hin pirsgirkn xwenkirin bne asteng li psh rziman. Rziman b pshvechna chand yan wje, ziman civak bi tena ser xwe, nikare xwe n bike. Ev faktor gish div bi hev re bi psh bikevin. Rziman her pshket rziman her kmrziman e.

Div rziman xwe asan bike ji formn xwe yn arkak rizgar bibe. Formn arkak ji bo lkolna li ser pshketbna ejdadan, ji bo zanist zanebna droka ziman girng in l ji bo bikaranna rojane li ber pshvechn asteng in. Parastina rziman li ser bingeha arkak ten xizmeta pshketina rojane psheroj be pwst e, wek din bar e. Rziman nikare mna avadan xweshiya welat ya arkak b parastin. Hskif, Nemrd wd. pwst e di formn xwe yn arkak de bn parastin. Maneya wan arkakbn arkakmana wan e. L ziman tam berovaj, bi mane ye ger formn xwe yn arkak berde, psh ve biche bersiva jiyana rojane bide.

Bi hin mnakan em dikarin pirsgirk hinek vekin: Beshn rziman (mna yn ziman in l charchove tengtir e):

 

a. Alfabe

b. Rastnivs

c. Struktur (avah)

d. Lker

e. Tgnn n(jen) (asmlasyona wan)

f. cudahiya bilvkirin ji nivs

g. tgshtina rziman

h. xebat ji bo psheroj

a. Alfabe

Pircriya alfabey ziman ji hev cda dike, parchebn dixe nav gel w ziman. Div ji bo psheroj li ser alfabeyek b rawestandin: tpn ereb yan latn.

Di nav her alfabey bi xwe de j, pirsgirk hene l ne giran in. Pirsgirka tpan heye, pwst e bi zanistiya lkolnan b chareserkirin. Alfabeya latn xwediy psheroj ye, ez ten li ser w rawestim. Li ser alfabeya kirl rawestan ji xwe ne pwst e, ji ber ku di bikarann de ne xwedmane ye. Alfabeya ereb ji bo zimann ran xwediy astengiyn giran e, ji bo kurd bi taybet dijwar e. Pirsgirkn alfabeya kurd tpn ereb gelek zde ne. Ev mijareke din e.

Tp div neyn zdekirin, chareser di nav alfabeya hey de bn dtin. Zdekirina tpan, girankirina rziman bi xwe re tne. Chareser di nav alfabey de t maneya kmkirina tpan j, mnak: dvla tpa "" sh, "" ch du tpn alfabey km dikin. Di zanistiya alfabey de girng e ku xz nchik yan li ser tpan bin yan j li bin tpan bin. Ger hem li ser hem j li bin tpan xz nchik bn dann, wneya rastnivs tevlhev dibe. Ji dervay chend mnkn alfabeyn mna zimann frans, tirk kurd, alfabeyn zimann din piran sernichik yan j binxzik in. Hin kes li ser "k" nerm "k" str ser xwe dshnin. Pirsgirk ne ten "k" ye (mnak: ker-heywan / ker-kes (kher) guhgiran), herwiha tpn "t, r, " wd. din j hene. Cahereser di nav tpan de dikare wisa be ku ew tpn bi lerz bi "h" bn bilvkirin, mna: "th, kh, rh, h" l ji ber ku gotinn wisa ne zde ne, mirov dikare mna awarte bipejirne dest nede wan. Dubare nivsandina tpan bi hev re li muska ziman kurd nay; gava du tpn wekhev bn cem hev, div yek ji wan bikeve, ney nivsandin.

Ji ber ku em li ser bingeha zanistiya rziman nalivin ji xwe ziman xwe re gelek pirsgirkn sn derdixin; li v der dixwazim behsa tpa "i" bikim. Hinek dixwazin "i" b pint binivsin hinek bi pint. Ev yek ne alfabey ne j rziman xirab dike, pirs herchiqas bbe poltk j, div zimanzan v yek mna estetk binirxnin. Li ser v tp bi salan gngsh ne kar zanistiya lkolneran e.

Di nivsandina peyvn biyan de j, gelek pirsgirk hene, ne bingehn in; mna gotinn latn yn bi tpa "k" pircaran bi tpa "q" tn nivsandin. Div bingeha tpn biyan mna xwe bimnin l bi awaz rziman kurd bn bilvkirin. (Poltka, komte, kadro, kaptalzm, demokras, burokras, autokras, kamyon, kompter, kop, Klinton wd.)

b. Rastnivs

Rastnivs bingeha ziman e. Rast ney nivsandin, rast nay bilvkirin mirov rast fr nabe. Ne ten peyv herwiha gish beshn rziman div rast bn nivsandin. Mirov dikare rast binivse, chewt bixwne l cewt binivse nikare rast bixwne. Ji ber v yek pwstiya rastnivs ji pwstiya rastxwendin girngtir e.

Ji bo rzimanek rast b nivsandin, pwst e konsenseke (lihevhatin) civak ji aliy nivsandin hebe. Div mirov zanibe chi, chawa binivse. Zanist nikarin ten xwe bifikirin bibjin ku ew rast dinivsin, bes e. Heta rastnivs bi awayek yekpar nebe bingeha ziman nekeve civaka znd ten di rfn zanistan de bimne, nikare bigje maneya xwe ya bingehn. Her dewlet netew ne bsebeb e ku milyaran ji bo v yek serf dikin milyonan seferber dikin. Ji aliy rziman bi taybet ziman lihevhatina civak tunebe, ew civak nz hev nabe, ji hev dr dikeve dibe biyaniy hev.

Di v xebat de ten zanist zanngeh tr nakin, div gish beshn civak bi taybet j, saziyn netew mna TV, radyo, rojname, kovar, weshanxane, nsttt, akadem, komele, part, dibistan wd. bi hev re bixebitin. Saziyeke taybet dikare serpereshtiya hemyan bike. Di v saziy de ne ten pispor, ji her beshn civak kes dikarin alkariya xebat bikin.

Ji ber ku rastnivs beshek ji ziman rojane ye, pwst bi kar xebatn guhernn rojane heye. Giraniya fakulteyeke ziman bi hevxebata gelek saziyan dikare v yek chareser bike.

Div ev yek j b ziman ku di rastnivsa kurd de kmas shash ne zde ne; tevlheviya devokan v yek wisa dide xuyakirin. Ger her yek ji me ji devoka xwe hinek fdekar bike, em bibnin ku chareseriya v bsh hsan e.

c. Struktur (avah)

Rziman b avah (struktur) nabe. Her rziman xwediy avahiya xwe ye, taybetiyn avahiya w hene. Rziman avahiya ziman e, mna skleta mirov. Chawa sklet nebe mirov nikare xwediy struktur be, wisa j b rziman ziman nabe xwediy avahiy.

Avahiya kurd (li v der zarav Kurmanc) ji her away digje avahiya rzimann sharistan yn her njen. Formn avahiya rziman kurd mna li jor j hatib gotin, ne km in. Bersiva njendem didin. Ger hin asteng ji ber rabin dikare bersiva wjeya njen j bi krah bide. Li v der dixwazim v yek bnim ziman ku hin kes hene kmasiya xwe mna kmasiya ziman rziman kurd nshan didin, ev ne rast e. Dibjin flosof, poltka wd. bi kurd nabe! Bi kurd hertisht dibe l bi kurdiya kesan dibe ku hin tist nabin. Div mirov astengiyn rziman kurd astengiyn xwe yn kesane tevlihev neke.

Ji aliy avahiya xwe kurd hin formn arkak hn di xwe de dihewne. Hin zanist v yek mna dewlemendiya ziman dipejirnin l traf dikin ku frbna ziman dijwartir dike. Mna frans ngiliz, balksh e: Frans formn xwe yn arkak di avah rastnivs de dihewne v yek mna dewlemend dibne. Rziman frans ji hla frbn zor e. Ev yek ji bo ngiliz derbas nabe, ngiliz rziman xwe pir sivik kiriye. Di rastnivs de hn formn kraliyet bi kar tn l di rziman de form gelek km bne frbn asan bye. Ev tisht ji aliy rziman ji bo ziman fars chn j derbas dibe. Her du ziman j rziman asan kirine l rastnivs ji aliy alfabey gelek dijwar e. Mnaka rziman tirkiya Tirkiy j, balksh e: pisht komar rziman xistine formn zelal frbna rziman asan kirine. Ereb bi nivs xwedformn arkak e, asankirina rastnivs ziman dijwartir kiriye (ji bo biyaniyan) l rziman reformeke bingehn derbas nekiriye; ev j, ji dijwariya alfabey t, l avahiya rziman j, gelek astengiyn awarte di nav xwe de dihewne. Ev tisht ji bo zaravn kurd ku bi tpn ereb tn nivsandin, bi awayek cuda be j, hinek derbas dibe.

Avahiya rziman kurd ji aliy ristesaz, peyv, lker, zayend, bernav, rengdr(adj.), hoker(adv.), dachek(praep.) pashgn(suff.) rastnivsa wan xwediy pirsgirkan e. Mnak zelalnekirina bernavn kesn di Kurmanc de (du bernavn kesn hene: forma "ez" "min") dikare zelalkirina kishandina lkeran j bi xwe re bne. Ji ber ku lkern tper bi "min" lkern tneper bi "ez" tn kishandin. Ev ji bo gish demn bihurk derbas dibe. Di demn nihok de pirsgirka bernavan tune. Mirov dikare mnaka wan zaraveyan bi kar bne ku di bin nav soran de kom bne bernavn kesn bike yek; yan forma min bigre. Bi v away famkirina hem zaraveyan (kirmanc ne t de) nzktir hev dibe. (Mnak: dvla ez chm / min chm, ez ketim / min ketim wd.)

Tewang di kurd de rziman dadiqurtne. Tewang dikare b kmkirin, mnak ev yek di kurdiya jorn de zde rol nalze rziman belav nekiriye. Tewang heta ciyek nikare ji kok b rakirin l dikare b asankirin. Tewang, kishandin j dixe nav astengiyan. Tewang nr m diafirne, peyvan dirj dike. Faris v yek bi ezafeya "" chareser kirine, herwiha kurdiya jr j. Rziman zerar nedtiye, zelal bye. Tewang bernav bi awayek chareser bibin, pirsgirka hin formn arkak mna ergetv j, ji hol radibin. Di kurd de hin dem ji aliy Bedirxan yan j Lescot hatine dann, tu mane bi ser xwe fade nakin; mnak: Ji aliy mane ferq di navbera kondsyonal(hekn) konjunktv(bilan) de nay dtin l mna form li ser pishta rziman rawestiyane: [min ajotiba (kond.1), min ajotiba(konj. Plusq.perf.) / min bixwara (kond.II), min bixwara (konj. Imperf.). Nuansek hebe j bash nehatiye zelalkirin.

Wek din di kurt dirjahiya peyvan de lihevhatinek tune. Ev yek dikare gelek hsan b zelalkirin l w chawa bikeve bikaranna rojane pirsgirk derdixe hol. Hin kovar rojname (mnak: Azadiya Welat) kfa xwe ji dirjiya peyv tnin. Dixwazin her peyv chend e chend y di xwe de bihewne: dvla zarav/zarave, netew/netewe dinivsin, wek din: rojnama min / rojnameya min, dinya germ /dinyaya germ. Bi v yek tercha xwe danne ser dirjkirin. B shik ev yek nikare bi rast chewt b pvandin, terch e.

d. Lker

Hin lkern kurd xwediy cot (dublet) sisot (triblet) in. Cot lkeran ten di demn bihurk de bi kar tn. Sisotn wan ji cudahiya devokan tn. Mnaka her balksh lkera "bn/byn/biwn" e. Lkera bn ne ten lker e, lkera alkar e j. L alkariya w pircre ye, ji ber v yek j, di rastnivsa rziman de bingeh e. Lkera bn di ciy xwe de bi kar ney, rastnivsa rziman gelek km dibe. Bn keng, chawa, li kuder vediqete, pirsgirkeke giran ya rziman kurd ye: li ser bn bi taybet rawestan pwst e.

Lkern cot div bn zelalkirin. Her asan mirov formn kurt bigire bi yek away be.

Lker bi bingehn dibin du besh: tper tneper. Beshn din pisht v beshkirin ne. Hin away lkeran ev in: dankir(kausativ), alkar, hevgn(kompositum), Radr(infinitiv)  rawe/rewsh(modal). Dawiya lkeran ten tpa "n" e. Li gor koka xwe lker di dema nihok de dikarin bn beshkirin. L ev beshkirin li ser dawtp tishtek nabje (di v war de gelek kes dikevin detayn nepwst).

Li ser lkeran zelal heye, belavkirin frkirina wan pwst e. Ten hin zehmetiyn kishandin derdikevin psh, ev j dikare b chareserkirn. Wek din tishtn mna nerast dixuyn, piran ji devokan tn; di v der de j kesn ziman bi kar tnin bikaranna devoka xwe terch dikin.

e. Tgnn n(jen) (asmlasyona wan)

Di rziman de pshketin div li gor dem be. B tgnn n(jen) asmlasyona wan di ziman de pshketin nab e. Mirov nikare li ser bingeha zimann biyan tgnan biafirne yan j, ji xwe tgn peyvan biafirne. Afirandina tgn peyvan li ser bingeha rziman giyana jiyana kurdan be bi mane ye. Wek din ziman kurd xwediy w dewlemendiy ye ku li ser bingeha droka xwe, xwe xurt bike. Afirandina tgn peyvan pisporiya giyana rziman kurd dixwaze. Ev kar bi giran kar pejirandina kolektv e bi saziyn netew pk t. Tgnn n(jen) ji bo ziman kurd hem zaravan herma pirsgirkan e. R li ber v yek dikare b girtin, wek din di dema n de mirov nikare chan fam bike p re bimeshe. Gereke kr di nav zaravn kurd de ji bo nventera gencneya peyv tgnan pwst e. 

f. Cudahiya bilvkirin ji nivs

Her rziman xwediy du zimanan e: ziman nivsk ziman axaftin. Armanc ew e ku ziman axaftin bigihje mistewa ziman nivsk. Ev bi pshketina perwerdeya gisht chanda gelemper ve girday ye. Mirov chiqas psh ve bichin ziman axaftin ewqas xwe digijne mistewa y nivsk. Ji aliyek div ziman ferbna rziman psh ve bikeve, ji aliy din j mistewa chand bi gelemper. Hem hev temam dikin.

Zelaliya ku ji zana saziyn ziman t xwestin div ev be: nivseke chawa, alfabeyeke chawa, xwendineke chawa!

g. tgshtina rziman

Ji bo tgshtina rziman asantir bibe, pwst bi tgshtina girngiya ziman heye. Pirs ne ten tgshtina gel e, tgshtina zimanzanan bi xwe ye. Rziman nikare statk b girtin; pwst bi gavn n hene. Mirov nikare ten bi pesndana Bedirxan rziman psh ve bibe. Chawa mirov bi pesndana Ehmed Xan nabe shar, bi pesndana Celadet Bedirxan j nabe zimanzan rziman psh ve nabe. L ev yek w heq nade mirov ku Bedirxan ji bir bike. Div li ser bingeha xebatn ber pshvechn bn hol.

Pshvebirina rziman ziman kurd di maneya xebata Bedirxan de ye l div em di rziman de Bedirxan pir li pash bihlin, w bibuhrin; wek din rziman nache psh. Rzgirtina Bedirxan xurtkirin peshxistina ziman e. Di v war de xebatn n pwst in. Em dikarin xebatn Bedirxan/Bedirxan, Qanat Kurdo, Kemal Badilli, Feq Hseyin Sagni, Tor, Resho Zlan wd. hjatir bikin ger xebatn psvetir derxin hol. Ne pwst e em li dij xebatn wan rawestin, aliy wan psh bigrin li ser bingeha ku wan daniye xaniy rziman ava bikin. Xebatn wan hinek zelalkirin derxistina nventer ye; li ser w div hertisht bash b avakirin.

h. xebat ji bo psheroj

Hviya min ew e ku pirsgirka rziman sivik ney girtin. Ev xebat ne ya rojek yan konferansek e. Ev xebata saziyan e w dr dirj bidomne. Bi kf daxwaz bi zor nay c. Mirov div bichk dest p bike bimeshe. Konferans ciy hevdtin hevfamkirin ne. Konferans dikarin bibin destpka hin bingehan. Div konferans ji bo destpka bingeha xebat ziman kurd ji bo avakirina saziyeke cid bibe wesle.

Dema hevfamkirina kurdan ji aliy hevxebat hatiye. Xebatn pshey ne xebatn ramann poltk dolojk in. L her xebat pal dide ser dolojiyek; mna ku xebata ziman rziman xwe pal dide ser ramana netew. Poltka rziman ew e ku netewa kurd asantir fr bibe.

Li ser v bingeh ne pwst e em rziman li gor dil xwe pk bnin l dil xwe li gor avahiya ziman fr bikin. Dibe ku ramana me li ser rziman ji hev cuda bin l rziman nikare xwe li gor her raman biguhirne. Bingeha rziman r dide ku em raman xwe li ser avahiya w pir nzk hev bikin. Gengshiyn kr li ser bingeha lkoln lgernn kr pwst in. Konferans di v war de ciy pshkshkirina hilbernan e. Pwst e zimanzan platforma konferansan ji bo projeyn xwe yn n bi kar bnin.

Em nikarin konferansn b encam j bicivnin, civandina v konferans dikare ji bo avakirina fakulte, akadem yan j bi chi nav dibe ne girng e, saziyeke ziman ya pshey. Qeder pshvebirina karn pshey ji aliyn hrkolna eltan chdibe. Div di war ziman rziman de eltkomn me yan bijartegrupn me j hebin.

ser