paşve

 

Axivtina vekirin ya Şraya Ziman Perwerdeya Kurd 5-6 Teşrn-Mijdar [November] 2009, Bruksel

ROJAN HAZIM 

Beşdar mhvann hja yn Şraya Ziman Perwerdeya Kurd. Hn hem bi xr hatine v kombna bihadar paye bilind. Ez gelek şa bextewar im ku li ser nav Komisyona Ziman Perwerdey ya KNKy dwana şray, axivtina vekirin dikim. Ewil car e ku Şraya Ziman Perwerdeya Kurd tte kom kirin. Xizmeta pknana v kar pdiv bihadar b qismet Komisyona Ziman Perwerdey ya KNKy em wek komisyona ziman perwerdey ya KNKy herweha wek Kongreya Netewey ya Kurdistan gelek dilşa ne ku kar daxwazeke giring ya netewey hate organze kirin. Di pknana v xebat da hevkar desteka Komteya Ziman ya KCK CDKy, Insttuya Kurd ya Bruksel, Ensttuya Kurd li Elmanya, Insttuya Kurd ya Stockholm, Ensttuya Kurd ya Stanbol TZP Kurd heye em spas wan dikin. Herweha desteka medyaya Kurd, bi taybet di her ser da Roj Tv, Newroz Tv, Azadya Welat, Ajansa ANF, Radyoya Deng Mezopotamya, Ozgur Politika b em spaseke germ li wan j dikin.

Helbet em spas Parlementa Bruksel ya Flaman, serok parlementern wan j dikin ku salona xwe ji bo v xebat amade kirin dane xizmet. Bi taybet parlementer Matthias Diependaele ji destpk were hevkaryeke aktv kir spas w dikin.

Dsa em spas hem akademker, zimanzan, nivskar ronakbrn Kurd dikin ku ji başr heta bakur, ji rojhilat heta rojavaya Kurdistan ji meydann cuda yn diasporaya Kurd hatin bi zanyar bisporya xwe hz dane şraya ziman perwerdeya Kurd. Spas ji bo mhvann me j ku bi hatina xwe siyanet dayne v xebat.

Beşdar mhvann hja yn şray,

Em d du roja li ser rewş, pirs pirsgirkn ziman Kurd perwerdeya Kurd rawestin. Gotineke klask e l em dsa ve dubare bikin. Wek hercar em hem j dizanin ku problem hewcehyn ziman perwerdeya Kurd bi kombnn yk an du roja areser nabin tte gotin. L rastyek j heye ku destpk bi axivtin, gotbj riberiza hewceh pirsgirkan dibe. areser pişt axivtin, gotbj riberizn zanyar tne peyda kirin pratk li ser v tte di r birin. Lewma ber hertişt zemn axivtin, gotbj riberiz divt bte amade kirin. Platformn zanyar cihn afirandin gihandina br hiziran in. Bi v perspektv me amadekarya Şraya Ziman Perwerdeya Kurd kir ku bibe platformeke zanyar bi r metodn zanyar hewceh, pirs pirsgirkn ziman Kurd perwerdeya Kurd bi berfireh bne axivtin, gotbj riberizeke berwer bte kirin ku encameke bikr derkeve meydan ku di pratka jyan da bi kar bnin. Zana bisporn ro hazir em bawer dikin ku ev şiyan kapasteye heye d ji v şray encameke gelek bikr derkeve meydan.

Her di ser da ji alfabey bigirin heta gramer rastnivsn problemn ku divt bne areser kirin hene li pşya me. Herwisa amadekarya perwerdeya gişt ya bi Kurd j li pşya zanayn Kurd e ku r metodn zanyar bne tesbt kirin ku nifşn n bi metod teknkn n bi pedagojyeke modern, demokratk humanter bne gihandin.

Bi v armanc Komisyona Ziman Perwerdey ya KNKy di kombna xwe ya 4 Nisana 2009 da biryar da ku li payza sal [2009], Şraya Ziman Perwerdeya Kurd bte kom kirin. Ev biryare, ji rewş realteya ku ziman perwerdeya Kurd tda derket. Heke em di aroveya gişt da v pirs vekolin, tabloyeke wisa derdikeve pşya me ku eve herwisa konsepta Şraya Ziman Perwerdeya Kurd j fade dike.

  1. Statuya poltk ya Kurdistan ya kolonyal, tesra negatv li ser hebna ziman dike:

    1. zarava devokan ji hev dr dike

    2. cudahya alfabey krtir dike

    3. her reng asmlasyon bi leztir txe

  1. Kurd bi xwe li beramber ziman xwe xemsar in, zimann dewletn serdest yn Kurdistan, ji dereceya hewcehy zdetir bi kar tnin, giringy nadine bi kar nana ziman xwe bi v reftara xwe ya negatv j li ser ziman xwe otoasmlasyon bi kar tnin, ku eve j ji aly Kurd ve xizmeta asmlasyona dewletn serdest yn Kurdistan dike.

  2. Kurd di war nivsn da, di nav rewşeke berbelav da ye:

    1. tkilavya gramer dom dike

    2. problema rastnivsn di dereceya her bilind da ye

  1. Nebna Kurd ya di nav sstem ferm y perwerdey da j bi ser xwe yk ji binasn [sebebn] esas y pirsgirkn ziman ye. Bi taybet li Tirkye, ran Sryey poltka dewlet gelek req hişk ant perwerdeya Kurd ye. Di van dewletan da, r li ber perwerdeya sstematk ya Kurd hatye girtin. Di nav sstem perwerdey y ferm da cih Kurd nne. Eve bi ser xwe astenga her mezin e li ber pşkevtina ziman Kurd. Ev poltka asmlasyonst ya van dewletan dibe sebeb lawazbna ziman. Ji ber ku bingeh pşkevtina ziman sstem perwerdey ye. Ziman ku perwerdeya bi gişt p ney kirin, biv nev hza xwe ya zanyar berze dike. Di nav Kurdan bi xwe da, hindek kar xebatn li ser perwerdeya bi Kurd tne kirin. L iku ev karn xumal j ne sstematk in, encamn ku ziman motve bikin an nadin, anj km didin. Ji aly pedagojk zanyar ve j km lawazyeke micid heye di nav kar xebatn Kurdan da:

    1. perspektveke perwerdey ya li gorey realteya civata Kurd nne

    2. di war perwerdeya gişt, programa perwerdey, teknka perwerdey materyalan da, ne ji aly teork ve, nej ji aly pratk ve, sstemek pedagojk zanyar nne

    3. materyaln ji bo perwerdeya Kurd km in

  1. Di pirsa ziman perwerdeya Kurd da, yk ji kmasyn bingehn j nebna poltka netewey ye. Ziman perwerde, du elementn giring bingehn yn zemn netewey ne. Daku xelk netewey pkve kolektv dij, di standardeke bilind da bte perwerde kirin, pdiv bi krter normn ykgirt heye. Karn ku ro tne kirin zdetir di aroveyn lokal ferd da ne, lewma j ji bo pirsgirkn ziman perwerdeya ku divt xtab civata kolektv bike, nabin are.

  2. Hebna Kurdistana Federal perwerdeya Kurd ya l hey, tecrubeyek derxistye meydan. L problemn ziman metod teknkn perwerdey li w der j dom dikin. Konfilkta zaravay j yk ji problemn Kurdistana Federal e ku tesreke negatv li ser sstem perwerdey gihandina gişt dike. Lewma ev tecrube ji alyn xwe yn poztv negatv ve, km zdehyn xwe ve, divt li gorey norm krtern zanyar pedagojk bte riberiz kirin encamn bikr j bne derxistin.

  3. Tecrubeyek j, di aroveyeke teng lokal da be j, li Wargeha Mexmra [ku ji penabern Kurdn bakur pkhatye] ya li Kurdistana Federal derketye meydan. Perwerde li w der bi Kurdya alfabeya bi tpn Latn tte kirin ku eve di nav fermyeta Kurdistana Federal da [ku perwerde bi alfabeya bi tpn Aram-Ereb tte kirin], nimneyeke balkş e ku li ser bte rawestan.

  4. Yk ji problemn ziman perwerdeya Kurd j ew e ku adeta maka gelek kmas probleman e j. Ew j cudahya alfabey ye. Di realteya ro da d du alfabe tne bi kar nan: Alfabeya bi tpn Latn alfabeya bi tpn Aram-Ereb. [Alfabeya Kirl, ji ber ku di pratka bi gişt ziman perwerdeya Kurd da hza fonksiyonely l nemaye, lewma li ser nehate sekinn.] Li başr em dizanin alfabeya bi tpn Aram-Ereb bi kar tt. Li rojhilat j wisa ye. Helbet eve ji ber fermyeta alfabeya bi tpn Aram-Ereb ya dewletn Iran Iraq derdikeve. Heke dewleta Tirk di ser sedsala 20an da biryara guhorna alfabey nedaba, li bakur j da herwek dem Osmanyan alfabeya bi tpn Aram-Ereb bte bi kar nan. L ro li bakur rojava [Srye] alfabeya bi tpn Latn bi kar tt. Esasen tradisyona bi kar nana alfabeya Kurd ya bi tpn Latn ya li rojavay [Srye], ji dem weşana ekola Hawar ya birayn Bedir Xan, Celadet Kamuran, tt ku hn dizanin di navbeyna saln 1932 -1943 da li meydana Srye Lubnan li gorey wan şertan weşangeryeke xurt ya Kurd bi tpn Latn hatib kirin. Axir zaravay bi hejmara nufs ve mezin Kurmanc herweha zaravay Zazak li bakur bi alfabeya bi tpn Latn bi kar tn. Kurmancaxvn li rojhilat, başr zaravayn Soran Goran alfabeya bi tpn Aram-Ereb bi kar tnin. Ev cudahya alfabey nzkbna zaravayn bakur başr asteng dike, herdie ji hev dr dike herweha mkan ji hevdu tgihiştin j ji hale radike. Eve bi sere xwe problem e divt prosesa aresery bte dest p kirin. Amanc divt ykkirina alfabey be. Kurdistana Federal ji nihe ve divt dersa ziman Kurd paralel alfabeya Aram-Ereb, bi alfabeya tpn Latn j plan bike destpk wek dersa hilbijar di programa ferm ya sstem perwerdey da bi cih bike bide dest p kirin. Midehek ev metod hilbijar dikare bi seetn km l di prosesa dirj da bi zdekirina seetan dikare bte pşxistin. Gava şert hatin gihandin j divt bi biryara ferm derbaz alfabeya bi tpn Latn bin. Şraya Ziman Perwerdey, maql e ku v tewsyey ji bo hukmeta Kurdistana Federal bike.

Ji ber van hem binasn [sebebn] sereke yn problema ziman perwerdeya Kurd, divt gotbjek riberizeke zanyar pedagojk hebe. Yk ji kmasya di v war da j nebna tkil danstandin ye. Ji bo v yk j divt platform bne amade kirin. Platformeke ku tda ziman perwerde bte axivtin gotbj kirin j divt bi normn zanyar bte organze kirin. Kanal ziman perwerdey dnamk e, ne statk e, lewma divt dam bi kar xebatn zanyar ve bte njen kirin. Platformn ji zana, bispor akademsyenan pktn, r, metod teknkn areserya probleman derdxin meydan didine xizmeta prosesa pratk.

Bi v armanc; Komisyona Ziman, Perwerdey ya KNKy di cih da dt ku Şraya Ziman Perwerdeya Kurd bte kom kirin ku pirs pirsgirkn ziman perwerdeya Kurd bi berfireh li ser masey bne rayxistin gotbj riberizn zanyar pedagojk li ser bne kirin ku encamn poztv bne bi dest xistin.

Şraya Ziman Perwerdeya Kurd, ji ber v karekterstka xwe ya spesfk, me xwast bi timam ji zana, bispor akademsyenn Kurd pkbt bibe platforma peydakirina areserya problematka ziman perwerdeya Kurd. Digel hem gir giriftaryan j be axir vaye Şra li 5-6 meha Teşrn-Mijdara [November] sal [2009] da li paytext Belika Federal, li Bruksel kom b. Me terkba beşdarya Şray di ar kategoryan da formle kir:

  1. zana, bispor akademisyenn Kurd: ev grb d danezann zanyar pedagojk pşkş bikin.

  2. guhdarn Şray: d ji mamosta kesn bi perwerde bi ziman ve mijl bne vexwandin. Ev grb j d digel pşkşern danezanan bi aktv beşdar gotbj riberizan bibin.

  3. mhvann protokol: li gorey konsepta Şray hatine vexwandin: Ev grb j bi axivtina mhvandary bi beşdarbna xwe destek didine Şray.

  4. helbet hem ji ber tkilya medyay ya direkt bi ziman ve, hem j ji bo ragihandina br rehya gişt, medyaya Kurdistan j hatye vexwandin.

Di dawya Şray da, tte hizirn ku bigihine encameke konkret ya bi v reng:

  1. deklerasyoneke zanyar pedagojk bte belav kirin.

  2. organeke bispor ya ji hejmareke maql pkhat ya bi nav Şwira Ziman Perwerdeya Kurd bte danan ku di prosesa teork pratk ya ziman perwerdeya Kurd da, rber rnşany bike.

  3. tradisyona Şray bte dest p kirin ku du salan carek kom bibe.

  4. xelat Ziman Kurd hersal di roja syemn [16 Gulan] ya Cejna Ziman Kurd [14 15 16 Gulan] da ji teref Şwira Ziman Perwerdeya Kurd ve bte dan.

ROJAN HAZIM

Endam Konseya Rvebir ya KNKy

Serok Komisyona Ziman, Perwerde, and Huner ya KNKy

5-6 Teşrn-Mijdar [November] 2009, Bruksel Li Parlementa Flaman

ser